Giải pháp việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới tại Thủ đô Hà Nội

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở thủ đô hà nội, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng

• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Giải Pháp Việc Làm Cho Lao Động Nông Nghiệp Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới Tại Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.2. Tài liệu chuyên khảo và tham khảo nước ngoài
• 1.3. Sách tham khảo và bài báo khoa học
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ASEAN
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án

Luận án tiến sĩ này tập trung vào việc giải quyết vấn đề việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới tại Hà Nội. Nghiên cứu đã tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu trước đó liên quan đến giải pháp việc làm cho lao động nông nghiệp. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng việc làm không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn liên quan đến các yếu tố xã hội, văn hóa và môi trường. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, việc giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp đang gặp nhiều thách thức do sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế và yêu cầu ngày càng cao về trình độ chuyên môn. Những nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc xây dựng nông thôn mới không chỉ tạo ra cơ hội việc làm mà còn làm thay đổi chất lượng việc làm cho lao động nông nghiệp.

1.1. Các công trình nghiên cứu liên quan

Nhiều công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng giải pháp việc làm cho lao động nông nghiệp cần phải được gắn liền với các chính sách phát triển kinh tế - xã hội. Các nghiên cứu này đã phân tích mối quan hệ giữa việc làm cho lao động nông nghiệp và quá trình xây dựng nông thôn mới. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển kinh tế nông thôn không chỉ tạo ra việc làm mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân. Đặc biệt, các chính sách đào tạo nghề nông nghiệp và phát triển nguồn nhân lực là rất cần thiết để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động hiện đại.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc làm cho lao động nông nghiệp

Cơ sở lý luận về việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới được xây dựng trên nền tảng lý thuyết về kinh tế nông thôn và các chính sách phát triển. Việc làm cho lao động nông nghiệp không chỉ đơn thuần là tạo ra công việc mà còn phải đảm bảo chất lượng và tính bền vững. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng chính sách việc làm cần phải được thiết kế để phù hợp với đặc điểm của từng vùng, từng địa phương. Đặc biệt, việc đào tạo nghề nông nghiệp và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố quyết định trong việc nâng cao khả năng cạnh tranh của lao động nông nghiệp.

2.1. Mối quan hệ giữa việc làm và xây dựng nông thôn mới

Mối quan hệ giữa việc làm cho lao động nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới là rất chặt chẽ. Việc xây dựng nông thôn mới không chỉ tạo ra cơ hội việc làm mà còn làm thay đổi cơ cấu việc làm trong khu vực nông thôn. Các chính sách phát triển nông thôn mới cần phải chú trọng đến việc tạo ra việc làm bền vững cho lao động nông nghiệp. Điều này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của kinh tế nông thôn.

III. Tình hình giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp ở Hà Nội

Tình hình giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội đã có những chuyển biến tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải giải quyết. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng lao động nông nghiệp ở Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm phù hợp. Sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp đã tạo ra áp lực lớn đối với lao động nông nghiệp, đặc biệt là những người có trình độ học vấn thấp. Việc xây dựng nông thôn mới đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới, nhưng cũng đồng thời tạo ra những thách thức về chất lượng việc làm.

3.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Hà Nội

Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Hà Nội có ảnh hưởng lớn đến việc giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp. Hà Nội có nhiều huyện nông thôn với điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội khác nhau, điều này tạo ra sự đa dạng trong nhu cầu việc làm. Các chính sách phát triển nông thôn mới cần phải được điều chỉnh để phù hợp với từng địa phương, từ đó tạo ra cơ hội việc làm cho lao động nông nghiệp một cách hiệu quả.

IV. Phương hướng và giải pháp giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp

Để giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Hà Nội, cần có những phương hướng và giải pháp cụ thể. Các giải pháp này cần phải tập trung vào việc phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng đào tạo nghề nông nghiệp và tạo ra môi trường thuận lợi cho lao động nông nghiệp tiếp cận với các dịch vụ việc làm. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội trong việc triển khai các chính sách việc làm.

4.1. Giải pháp chủ yếu giải quyết việc làm

Giải pháp chủ yếu để giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp bao gồm việc tăng cường đào tạo nghề, phát triển các mô hình sản xuất mới và khuyến khích đầu tư vào nông nghiệp. Các chính sách cần phải được thiết kế để hỗ trợ lao động nông nghiệp trong việc chuyển đổi nghề nghiệp và nâng cao kỹ năng. Điều này không chỉ giúp tạo ra việc làm mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) và mở rộng địa giới hành chính Thủ đô Hà Nội từ năm 2008 đã tạo nên một bước ngoặt chuyển dịch cấu trúc kinh tế - xã hội sâu sắc, đặt vấn đề lao động và việc làm khu vực nông thôn vào trung tâm của các chính sách phát triển. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị với đề tài "Việc làm cho lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Thủ đô Hà Nội" là công trình nghiên cứu tiên phong trong việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng Nông thôn mới (NTM) và quy luật chuyển dịch cơ cấu việc làm nông nghiệp tại một đô thị đặc thù. Nghiên cứu khai thác bối cảnh thực thi Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn với quan điểm chỉ đạo cốt lõi: "Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội bền vững, gìn giữ ổn định chính trị, đảm bảo an ninh quốc phòng, gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước. Nông dân là chủ thể của quá trình phát triển; xây dựng nông thôn mới là căn bản, phát triển toàn diện, hiện đại hóa nông nghiệp là khâu then chốt" [22].

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm được luận án định vị là sự thiếu hụt các luận cứ khoa học giải thích mâu thuẫn giữa tốc độ thu hồi đất phục vụ đô thị hóa với năng lực hấp thu lao động của khu vực phi nông nghiệp tại các huyện ngoại thành Hà Nội. Trong khi các nghiên cứu trước đây (như Nguyễn Hữu Dũng, 1997; Bùi Quang Dũng, 2009) chủ yếu tiếp cận vấn đề việc làm ở tầm vĩ mô toàn quốc hoặc theo hướng quản lý kỹ thuật đơn thuần (Trần Thị Bích Hạnh, 2011), luận án này đã lấp đầy khoảng trống bằng việc tích hợp không gian kinh tế vùng ngoại thành Hà Nội sau sáp nhập địa giới, phân tích sự phân hóa sâu sắc giữa các huyện ven đô có tốc độ đô thị hóa vũ bão và các huyện thuần nông, bán sơn địa.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất kinh tế chính trị của mối quan hệ giữa quá trình xây dựng NTM và giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp tại đô thị đặc thù là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng chuyển dịch cơ cấu lao động, việc làm và đào tạo nghề nông thôn Hà Nội giai đoạn 2008–2013 bộc lộ những mâu thuẫn, rào cản nội tại nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần những giải pháp chiến lược nào để vừa đẩy nhanh tiến độ hoàn thành 19 tiêu chí NTM, vừa đảm bảo sinh kế bền vững cho lao động nông nghiệp đến năm 2020, định hướng 2030?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quá trình xây dựng NTM tạo ra sự gia tăng tổng cầu việc làm nhưng phân hóa sâu sắc theo trình độ chuyên môn kỹ thuật và lứa tuổi của lao động nông nghiệp.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Chính sách đào tạo nghề theo Đề án 1956 và hỗ trợ tín dụng chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi gắn liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại chỗ ("ly nông bất ly hương") thay vì thúc đẩy di cư tự phát.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa Lý thuyết giá trị thặng dư và tích lũy tư bản của Karl Marx, Lý thuyết tổng cầu và số nhân đầu tư của John Maynard Keynes, cùng các mô hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nhị nguyên của W. Arthur Lewis, Gustav Ranis - John Fei và Harry T. Oshima. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 19 huyện, thị xã và 401 xã ngoại thành Hà Nội trong giai đoạn then chốt 2008–2013, kết hợp khảo sát chuyên sâu tại các địa bàn điển hình (Từ Liêm, Hoài Đức, Ba Vì, Phúc Thọ, Sóc Sơn), tạo ra nguồn cứ liệu thực chứng giá trị định hướng chính sách đến năm 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án thực hiện tổng hợp đa chiều từ các dòng lý thuyết kinh điển đến các nghiên cứu thực nghiệm đương đại trong nước và quốc tế. Về mặt lý thuyết nền tảng, học thuyết kinh tế chính trị Mác-xít xác lập rằng việc làm là sự kết hợp giữa sức lao động sống và tư liệu sản xuất. Trong tác phẩm Tư bản (1867), Karl Marx chỉ ra sự biến đổi của cấu tạo hữu cơ tư bản ($c/v$) trong quá trình tích lũy: "Cùng với sự tích luỹ tư bản do bản thân nó đẻ ra, nhân khẩu công nhân cũng sản xuất ra với một quy mô ngày càng lớn những phương tiện làm cho họ trở thành nhân khẩu thừa tương đối" [4, tr. 891]. Sự dôi dư lao động nông nghiệp xuất hiện dưới ba hình thức: lưu động, ngấm ngầm và ứ đọng, đòi hỏi các giải pháp tái phân bổ nguồn lực sản xuất của toàn xã hội.

Ngược lại với quan điểm tự điều tiết của trường phái cổ điển và tân cổ điển (Adam Smith với phân công lao động; Alfred Marshall với cân bằng cung cầu tự động; Arthur Pigou với giả định giảm lương để tăng việc làm), John Maynard Keynes (1936) trong Lý luận chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ chứng minh rằng quy mô việc làm do tổng cầu hiệu dụng quyết định. Thất nghiệp không bắt nguồn từ tiền lương cứng nhắc mà do thiếu hụt cầu tiêu dùng và cầu đầu tư. Keynes đề xuất cơ chế số nhân đầu tư ($K$), chỉ ra rằng việc mở rộng chi tiêu công và đầu tư cơ sở hạ tầng nông thôn của nhà nước sẽ khuếch đại thu nhập quốc dân và tạo việc làm dây chuyền.

Trong các nghiên cứu về kinh tế phát triển, mô hình kinh tế nhị nguyên của W. Arthur Lewis (1954), được phát triển bởi Fei - Ranis (1964), giả định khả năng chuyển dịch vô hạn của lao động nông nghiệp dư thừa sang khu vực công nghiệp hiện đại khi chênh lệch tiền công đạt ngưỡng tối thiểu 30%. Tuy nhiên, Harris - Todaro (1970) đã phản biện giả định này khi chỉ ra rằng dòng di cư nông thôn - đô thị phụ thuộc vào xác suất tìm kiếm việc làm thực tế, dẫn đến nguy cơ bùng nổ thất nghiệp đô thị. Đối với khu vực châu Á gió mùa, Harry T. Oshima (1987) chỉ ra tính bất khả thi của việc rút cạn lao động khỏi nông nghiệp do tính mùa vụ khắt khe (thiếu lao động mùa vụ, thừa lao động nông nhàn), từ đó đề xuất mô hình đa dạng hóa cây trồng, tăng vụ và phát triển công nghiệp nông thôn tại chỗ.

Đối thoại học thuật giữa các trường phái quốc tế cho thấy hai luồng quan điểm đối lập:

1. Luồng quan điểm ủng hộ di cư và đô thị hóa tập trung (Pro-migration): Đại diện bởi các nghiên cứu của Tuan Francis, Somwaru Agapi, Diao Xinshen (2000) khi sử dụng mô hình Logit Polytomous phân tích dữ liệu tổng điều tra nông nghiệp Trung Quốc, khẳng định chuyển dịch lao động ra khỏi nông thôn là động lực chính để tăng năng suất và thu nhập phi nông nghiệp.
2. Luồng quan điểm phát triển kinh tế nông thôn tại chỗ và an sinh sinh kế (In-situ rural development): Jennifer Cheung (2012) khi phân tích số liệu tại tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc) chỉ ra xu hướng "ly nông bất ly hương" khi có 10,9 triệu lao động làm việc tại tỉnh (tăng 23,7%), trong khi lượng di cư khỏi tỉnh giảm 4,1% do khoảng cách thu nhập được thu hẹp. Đồng thời, Basu (2011) khi đánh giá Đạo luật Bảo lãnh Việc làm Nông thôn Quốc gia (MGNREGA) tại Ấn Độ đã nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc tạo mạng lưới an sinh nhằm giữ chân lao động, ngăn ngừa khủng hoảng xã hội đô thị. Nghiên cứu của Ren Mu & Dominique van de Walle (2011) với công trình Left Behind to Farm? bổ sung chiều kích phản biện sắc bén về bất bình đẳng giới khi phụ nữ nông thôn bị bỏ lại gánh vác toàn bộ công việc đồng áng nặng nhọc mà không được cải thiện phúc lợi.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Hữu Dũng (1997), Nguyễn Tiệp (2007), Bùi Quang Dũng (2009), Nguyễn Xuân Khoát (2006) và Võ Hồng Phúc (2000) đã phân tích các rào cản thể chế, chất lượng nguồn nhân lực và dòng di cư đảo chiều. Tuy nhiên, chưa có công trình nào tích hợp các lý thuyết trên để đánh giá tác động kép của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM và quy hoạch mở rộng không gian kinh tế Thủ đô Hà Nội. Luận án định vị chính xác điểm giao thoa này, làm sáng tỏ các quy luật vận động của thị trường lao động nông nghiệp trong lòng một siêu đô thị đang chuyển đổi cấu trúc hành chính - kinh tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm hệ thống lý luận kinh tế chính trị về lao động và việc làm trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Công trình kế thừa định nghĩa pháp lý tiến bộ từ Điều 13, Bộ luật Lao động 1994: "Mọi hoạt động lao động tạo ra thu nhập, không bị luật pháp cấm đoán đều được thừa nhận là việc làm" [48], đồng thời bổ sung chiều kích phân tích cấu trúc việc làm nông thôn theo các tiêu chí xây dựng NTM.

       +-------------------------------------------------------------+
       |             Chương trình Xây dựng Nông thôn mới             |
       |  (Đầu tư hạ tầng, Chuyển đổi đất đai, Tiêu chí việc làm/thu nhập) |
       +------------------------------+------------------------------+
                                      |
         +----------------------------+----------------------------+
         |                                                         |
         v                                                         v
+-------------------------------+                         +-------------------------------+
|     Tác động tích cực (+)     |                         |     Sức ép & Thách thức (-)   |
| - Mở rộng đầu tư công (Keynes)|                         | - Thu hồi đất nông nghiệp     |
| - Phát triển tiểu thủ CN, dịch|                         | - Dôi dư lao động già/học vấn |
|   vụ, làng nghề ("ly nông")   |                         |   thấp (Nhân khẩu thừa Mác)   |
| - Đa dạng hóa thời vụ (Oshima)|                         | - Di cư đảo chiều, quá tải HT |
+---------------+---------------+                         +---------------+---------------+
                |                                                         |
                +----------------------------+----------------------------+
                                             |
                                             v
       +-------------------------------------------------------------+
       |   Trạng thái Chuyển dịch Cơ cấu Lao động Nông nghiệp Hà Nội |
       | (Phân hóa vùng: Ven đô Từ Liêm vs Thuần nông Ba Vì/Phúc Thọ)|
       +-------------------------------------------------------------+

Đóng góp lý thuyết then chốt của luận án bao gồm:

1. Làm rõ tính chất hai mặt của quá trình tích lũy tư bản và đô thị hóa trong nông thôn: Quá trình xây dựng NTM một mặt hiện đại hóa hạ tầng, kích thích tổng cầu (hiệu ứng Keynes), mặt khác làm tăng cấu tạo hữu cơ tư bản, thu hẹp quỹ đất canh tác, biến một bộ phận lao động cao tuổi, trình độ thấp thành "nhân khẩu thừa ngấm ngầm và ứ đọng" (quy luật Karl Marx).
2. Xác lập mô hình chuyển dịch việc làm tại chỗ ("Ly nông bất ly hương") cho vùng ngoại thành: Phản biện mô hình nhị nguyên Lewis thuần túy, luận án chứng minh rằng trong điều kiện thâm canh lúa nước và kinh tế làng nghề truyền thống Hà Nội, mô hình Harry T. Oshima kết hợp với chính sách đào tạo nghề phân cấp là mô hình tối ưu để triệt tiêu tình trạng thất nghiệp mùa vụ mà không gây quá tải cho lõi đô thị.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết Tích lũy tư bản và Sức lao động của Karl Marx; (2) Lý thuyết Tổng cầu và Số nhân đầu tư của John Maynard Keynes; (3) Lý thuyết Thị trường lao động nông nghiệp châu Á của Harry T. Oshima và Michael P. Todaro.

Hệ thống giả định và điều kiện biên (boundary conditions) được thiết lập chặt chẽ:

• Điều kiện biên không gian: Áp dụng cho vùng không gian kinh tế chuyển tiếp (peri-urban) có sự phân hóa giữa các huyện ven đô có tốc độ công nghiệp hóa cao và các huyện thuần nông có tỷ trọng đất lúa lớn.
• Điều kiện biên thể chế: Vận hành trong khuôn khổ chính sách nhà nước về Bộ tiêu chí quốc gia xây dựng NTM, các cơ chế tín dụng ưu đãi từ Quỹ Quốc gia hỗ trợ việc làm, và chính sách đào tạo nghề nông thôn theo Quyết định số 1956/QĐ-TTg.

Khung phân tích tiếp cận theo lát cắt không gian vùng (Spatial/Regional approach), cho phép nhận diện sự bất đối xứng về cung - cầu lao động, trình độ chuyên môn kỹ thuật và cơ cấu thu nhập giữa các tiểu vùng kinh tế trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ chặt chẽ thế giới quan và phương pháp luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp luận trừu tượng hóa khoa học để bóc tách các mối quan hệ bản chất giữa tư liệu sản xuất (đất đai, vốn đầu tư, công nghệ) và sức lao động nông thôn. Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (mixed-methods research design), kết hợp nhuần nhuyễn giữa phân tích thực chứng (positive analysis) để đo lường thực trạng cơ cấu việc làm và phân tích chuẩn tắc (normative analysis) để định hình hệ thống khuyến nghị chính sách.

Nghiên cứu triển khai thiết kế đa tầng (multi-level spatial design):

• Tầng vĩ mô: Toàn bộ địa bàn Thủ đô Hà Nội mở rộng gồm 19 huyện, thị xã và 401 xã ngoại thành.
• Tầng trung mô: Phân nhóm tiểu vùng kinh tế nông nghiệp ngoại thành dựa trên mức độ đô thị hóa (nhóm huyện ven đô chuyển đổi nhanh: Từ Liêm, Hoài Đức; nhóm huyện đồng bằng thuần nông: Phúc Thọ; nhóm huyện bán sơn địa: Ba Vì, Sóc Sơn).
• Tầng vi mô: Khảo sát chi tiết cấp hộ gia đình nông thôn và cá thể người lao động nông nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được tổ chức bài bản với tính kiểm chứng cao:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp:
   • Hệ thống hóa văn kiện, nghị quyết trung ương và thành phố: Nghị quyết 26-NQ/TW, Chương trình số 02-CTr/TU ngày 29/8/2011 của Thành ủy Hà Nội về "Phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới, từng bước nâng cao đời sống nông dân" giai đoạn 2011–2015 [55]; Nghị quyết 03/2010/NQ-HĐND ngày 21/4/2010 của HĐND thành phố Hà Nội [31].
   • Dữ liệu tổng hợp từ đề án NTM của 19 huyện, thị xã và 401 xã; báo cáo kết quả thực hiện Đề án 1956 về đào tạo nghề cho lao động nông thôn giai đoạn 2011–2013; niên giám thống kê thành phố Hà Nội giai đoạn 2008–2013.
2. Thu thập dữ liệu sơ cấp:
   • Sử dụng phiếu điều tra chuẩn quốc gia Mẫu số 01/TĐTNN-HO của Ban Chỉ đạo Tổng điều tra Nông thôn, Nông nghiệp và Thủy sản Trung ương tại thời điểm 01/7/2011. Tác giả luận án trực tiếp đảm nhiệm vai trò Trưởng ban chỉ đạo điều tra toàn bộ các hộ thường trú khu vực nông thôn tại huyện Từ Liêm.
   • Áp dụng công nghệ quét quang học tự động (Optical Scanning Technology) để số hóa và làm sạch toàn bộ phiếu điều tra, tuân thủ quy trình kiểm soát chất lượng từ điều tra viên, tổ trưởng kiểm tra đến ban chỉ đạo các cấp, triệt tiêu sai số chủ quan trong nhập liệu.

Data và phân tích

Dữ liệu sau khi thu thập được phân tổ thống kê và xử lý định lượng trên phần mềm Microsoft Excel chuyên sâu. Hệ thống các chỉ tiêu phân tích gồm:

• Tốc độ tăng trưởng kinh tế và tỷ trọng đóng góp của các ngành (Nông - Lâm - Thủy sản, Công nghiệp - Xây dựng, Dịch vụ) giai đoạn 2011–2013 (Bảng 3.1, Bảng 3.2).
• Cơ cấu dân số từ 15 tuổi trở lên và lực lượng lao động trong độ tuổi có việc làm phân chia theo 19 huyện (Bảng 3.3).
• Cơ cấu lao động nông nghiệp phân theo trình độ văn hóa, trình độ chuyên môn kỹ thuật (CMKT) và giới tính (Bảng 3.4).
• Phân tích tương quan so sánh chéo (Cross-regional comparative analysis) giữa các cặp không gian điển hình: Huyện Từ Liêm (đại diện vùng cận đô chuyển đổi đất mạnh mẽ, dịch vụ phát triển) với Huyện Ba Vì (đại diện vùng bán sơn địa, thuần nông); so sánh huyện Phúc Thọ với Sóc Sơn về phân bố làng nghề và chất lượng lao động (Hình 3.1 đến Hình 3.17).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân hóa cơ cấu lao động theo tốc độ đô thị hóa và chuyển đổi đất đai: Dữ liệu điều tra phản ánh sự chuyển dịch mạnh mẽ nhưng không đồng đều giữa các huyện ngoại thành Hà Nội. Tại các huyện ven đô như Từ Liêm và Hoài Đức, quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang đất công nghiệp, dịch vụ và đô thị diễn ra với tốc độ cao (Hình 3.3), kéo theo sự bùng nổ số lượng cơ sở kinh doanh dịch vụ (Hình 3.1) và lao động dịch vụ (Hình 3.2). Ngược lại, tại các huyện như Ba Vì, Phúc Thọ, lao động vẫn tập trung chủ yếu trong sản xuất nông nghiệp truyền thống (Hình 3.5, Hình 3.6), năng suất lao động và thu nhập bình quân của nông dân thấp hơn đáng kể so với khu vực ven đô (Hình 3.8).
2. Thực trạng "Chất lượng nguồn nhân lực thấp - Rào cản chuyển dịch": Luận án chứng minh tỷ lệ lao động nông nghiệp chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật tại khu vực nông thôn Hà Nội vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo (Bảng 3.4, Hình 3.15). Khoảng cách về chất lượng lao động giữa các huyện thể hiện rõ rệt qua số liệu so sánh giữa huyện Từ Liêm với Ba Vì và Phúc Thọ (Hình 3.7, Hình 3.14). Sự thiếu hụt kỹ năng nghề khiến người lao động mất đất không thể gia nhập thị trường lao động chính thức trong các khu công nghiệp hay doanh nghiệp FDI, buộc phải chuyển sang các công việc phi chính thức bấp bênh.
3. Mâu thuẫn nhóm lao động yếu thế ("Lao động lớn tuổi và phụ nữ bị kẹt lại"): Kết quả nghiên cứu xác nhận hiện tượng "nhân khẩu thừa ứ đọng" cục bộ. Bộ phận lao động nông nghiệp trên 40 tuổi và lao động nữ có trình độ học vấn thấp hầu như không còn khả năng tiếp cận các chương trình đào tạo nghề hiện đại để chuyển đổi sinh kế. Họ trở thành lực lượng lao động bị bỏ lại đồng ruộng (tương tự phát hiện của Ren Mu & Dominique van de Walle), đối mặt với nguy cơ mất việc làm toàn phần khi toàn bộ diện tích đất canh tác bị chuyển đổi mục đích.
4. Hiệu ứng phân tán của mạng lưới làng nghề truyền thống: Phân tích thực trạng phân bố làng nghề trên địa bàn Hà Nội (Hình 3.17) cho thấy các làng nghề có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thu hút lao động dôi dư, thực hiện hiệu quả mô hình "ly nông bất ly hương". Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở làng nghề còn hoạt động với quy mô hộ gia đình, công nghệ lạc hậu, thiếu liên kết chuỗi giá trị và gây ô nhiễm môi trường nông thôn nghiêm trọng.
5. Độ vênh giữa kế hoạch đào tạo nghề và nhu cầu thị trường: Đánh giá việc thực hiện Đề án 1956 giai đoạn 2011–2013 cho thấy kế hoạch đào tạo nghề (Bảng 4.4, Bảng 4.5) còn mang tính bình quân, chỉ tiêu áp đặt từ trên xuống, chưa bám sát nhu cầu sử dụng thực tế của doanh nghiệp đóng trên địa bàn các huyện.

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Bổ sung luận cứ thực nghiệm khẳng định rằng quá trình xây dựng NTM không tự động giải quyết được vấn đề việc làm nếu không có các can thiệp đồng bộ về cấu tạo hữu cơ sản xuất và phát triển thị trường lao động phi nông nghiệp tại chỗ.
• Hàm ý phương pháp luận: Khẳng định giá trị của phương pháp tiếp cận không gian vùng và phương pháp tổng điều tra kết hợp quét dữ liệu quang học tự động trong nghiên cứu kinh tế lao động nông thôn.
• Hàm ý thực tiễn và chính sách:
  • Chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn với chuỗi giá trị: Đẩy mạnh phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch trải nghiệm tại các huyện ngoại thành như Ba Vì, Sóc Sơn.
  • Tái cơ cấu chương trình đào tạo nghề (Đề án 1956): Chuyển mạnh từ đào tạo theo năng lực sẵn có sang đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp và quy hoạch làng nghề truyền thống; phân nhóm đối tượng đào tạo (tách biệt lao động trẻ chuyển đổi sang công nghiệp - dịch vụ với lao động trung niên đào tạo kỹ năng thâm canh nông nghiệp công nghệ cao).
  • Mở rộng tín dụng giải quyết việc làm: Tăng quy mô nguồn vốn từ Quỹ Quốc gia hỗ trợ việc làm và Ngân hàng Chính sách Xã hội, ưu tiên các dự án sản xuất tiểu thủ công nghiệp quy mô vừa và nhỏ tại xã NTM.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp khoa học quan trọng, luận án tồn tại một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn thời gian và dữ liệu: Dữ liệu khảo sát sơ cấp tập trung vào mốc Tổng điều tra năm 2011 và chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2008–2013, chưa phản ánh đầy đủ các biến động kinh tế vĩ mô trong giai đoạn hoàn thiện NTM nâng cao sau năm 2020.
• Phương pháp phân tích định lượng: Công cụ phân tích chủ yếu dựa trên phân tổ thống kê, tính toán tỷ lệ cơ cấu và trực quan hóa qua biểu đồ trên Microsoft Excel, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như Multinomial Logit, hồi quy đa cấp Multi-level Regression hoặc Mô hình Cân bằng Tổng thể Khả tính CGE) để định lượng chính xác độ co giãn của cầu lao động theo vốn đầu tư NTM.
• Điều kiện biên về địa bàn: Kết quả nghiên cứu mang tính đặc thù cao cho một đô thị trung tâm chính trị - hành chính lớn như Hà Nội, đòi hỏi sự thận trọng khi khái quát hóa (generalizability) cho các vùng kinh tế nông nghiệp thuần túy như Đồng bằng sông Cửu Long hay Tây Nguyên.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng:

1. Đánh giá tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số nông nghiệp tới việc làm sinh thái nông thôn Hà Nội giai đoạn 2025–2035.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) để phân tích tác động lan tỏa của các cụm công nghiệp nông thôn đến thu nhập hộ nông dân.
3. Nghiên cứu chuyên sâu về sinh kế thích ứng và an sinh xã hội cho nhóm lao động nông nghiệp cao tuổi trong các khu đô thị mới chuyển đổi.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu kinh tế, trường đại học trong giảng dạy chuyên ngành Kinh tế chính trị, Kinh tế nông nghiệp và Kinh tế phát triển. Đặt nền móng phương pháp luận tiếp cận vùng cho các luận án tiến sĩ tiếp theo về quản trị lao động đô thị hóa.
• Tác động chính sách: Cung cấp trực tiếp các luận cứ khoa học thực chứng phục vụ Ban Chỉ đạo Chương trình 02-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội và Sở Lao động - Thương binh & Xã hội Hà Nội trong việc điều chỉnh kế hoạch đào tạo nghề, phân bổ ngân sách Quỹ Quốc gia giải quyết việc làm cho 19 huyện, thị xã.
• Tác động kinh tế - xã hội: Định hướng mô hình sinh kế "ly nông bất ly hương", thúc đẩy khôi phục và hiện đại hóa hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề của Hà Nội, tạo việc làm ổn định cho hàng chục vạn lao động nông thôn, giảm thiểu áp lực di dân tự phát gây tắc nghẽn hạ tầng lõi đô thị.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu phân tổ chi tiết về lao động nông nghiệp Hà Nội sau mở rộng địa giới hành chính; khung lý thuyết tích hợp giữa kinh tế chính trị Mác-xít và kinh tế phát triển hiện đại.
• Các nhà hoạch định chính sách (UBND, Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở LĐ-TB&XH Hà Nội): Bản đồ thực trạng phân hóa lao động giữa 19 huyện thị xã làm cơ sở xây dựng kế hoạch phân bổ vốn đầu tư công và tiêu chí việc làm trong Bộ tiêu chí NTM nâng cao/kiểu mẫu.
• Hiệp hội Doanh nghiệp và Hợp tác xã Nông nghiệp: Định hướng phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật tại chỗ, mở rộng các mô hình sản xuất nông nghiệp công nghệ cao và tiểu thủ công nghiệp xuất khẩu.
• Cộng đồng nông dân và lao động nông thôn: Hưởng lợi từ các chương trình đào tạo nghề sát với nhu cầu thị trường, tăng cơ hội tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi và duy trì sinh kế bền vững ngay trên quê hương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tích lũy tư bản của Karl Marx và Lý thuyết Nông nghiệp gió mùa của Harry T. Oshima vào bối cảnh đô thị hóa đặc thù của Thủ đô Hà Nội. Luận án làm sáng tỏ rằng quá trình xây dựng NTM tại đô thị mở rộng không đơn thuần giải quyết việc làm bằng tăng trưởng vốn đầu tư (Keynes), mà đồng thời làm sâu sắc thêm tình trạng phân hóa nhân khẩu thừa cục bộ ở nhóm lao động cao tuổi và lao động nữ mất đất canh tác.
2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với công trình của Trần Thị Bích Hạnh (2011) chỉ dừng ở góc độ kỹ thuật quản lý, hay Nguyễn Hữu Dũng (1997) ở tầm vĩ mô toàn quốc, luận án đổi mới bằng phương pháp tiếp cận vùng không gian (so sánh chéo giữa huyện ven đô Từ Liêm, Hoài Đức với huyện thuần nông Ba Vì, Phúc Thọ) và trực tiếp tổ chức thu thập, xử lý dữ liệu vi mô cấp hộ từ Tổng điều tra 2011 bằng công nghệ quét quang học tự động (Optical Scanning).
3. Phát hiện bất ngờ và có tính phản trực giác nhất từ dữ liệu? Tốc độ đô thị hóa và đầu tư hạ tầng NTM tăng cao không đồng nghĩa với việc gia tăng cơ hội việc làm bền vững cho toàn bộ nông dân. Trái lại, tại các huyện ven đô có tốc độ thu hồi đất cao nhất, tỷ lệ lao động nông nghiệp rơi vào tình trạng thiếu việc làm phi chính thức và bấp bênh lại gia tăng do rào cản về trình độ chuyên môn kỹ thuật không theo kịp yêu cầu của doanh nghiệp.
4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân bản (replication protocol) không? Có. Quy trình điều tra mẫu phiếu 01/TĐTNN-HO, phương pháp mã hóa chỉ tiêu thống kê, tiêu chí phân vùng kinh tế xã hội và các bước xử lý dữ liệu phân tổ trên Microsoft Excel được chuẩn hóa chi tiết trong luận án, cho phép áp dụng nhân rộng nghiên cứu tại các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương khác (như TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng).
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Trọng tâm 10 năm tiếp theo (2020–2030) tập trung vào việc đánh giá tác động của kinh tế số, tự động hóa và nông nghiệp sinh thái tuần hoàn tới cơ cấu việc làm nông thôn; xây dựng các mô hình kinh tế lượng dự báo nhu cầu đào tạo nghề mới phục vụ quá trình chuyển đổi các huyện ngoại thành Hà Nội (Hoài Đức, Đông Anh, Thanh Trì, Gia Lâm, Đan Phượng) thành các quận nội thành.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận kinh tế chính trị về lao động, việc làm và giải quyết việc làm cho lao động nông nghiệp trong điều kiện CNH, HĐH và xây dựng NTM tại đô thị đặc thù.
2. Xác lập bức tranh thực chứng toàn diện về thực trạng việc làm của 19 huyện, thị xã Hà Nội giai đoạn 2008–2013, chỉ rõ sự phân hóa sâu sắc về cơ cấu ngành nghề, trình độ chuyên môn kỹ thuật và thu nhập giữa các tiểu vùng ven đô và thuần nông.
3. Luận giải sâu sắc bản chất hai mặt của quá trình xây dựng NTM: vừa mở rộng tổng cầu việc làm qua đầu tư hạ tầng, vừa tạo sức ép đào thải đối với nhóm lao động cao tuổi, học vấn thấp khi tư liệu sản xuất đất đai bị thu hẹp.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ có tính khả thi cao đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, trọng tâm là mô hình "ly nông bất ly hương", cơ cấu lại chương trình đào tạo nghề theo Đề án 1956 và đẩy mạnh phát triển kinh tế làng nghề kết hợp nông nghiệp sinh thái công nghệ cao.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế học lao động không gian và chính sách an sinh xã hội thích ứng trong tiến trình chuyển đổi huyện thành quận tại các siêu đô thị Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN Việc làm cho người lao động là một vấn đề luôn được quan tâm. Bởi lẽ, đây không chỉ là vấn đề có liên quan đến cuộc sống của người lao động, mà còn liên quan đến tất cả các quá trình phát triển xã hội. Đây là một vấn đề có liên hệ, liên kết giữa các quá trình kinh tế, xã hội và nhân khẩu. Quá trình đó diễn ra trong mỗi quan hệ giữa con người với tự nhiên, con người với con người trong đó có liên quan đến các lợi ích kinh tế và luật pháp.

Đây là vấn đề chủ yếu của toàn bộ đời sống xã hội. Nhưng vào mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, giải quyết việc làm cho người lao động cũng có những đặc điểm khác nhau. Chính vì vậy, việc nghiên cứu về việc làm cho người lao động được nhiều nhà khoa học, nhà quản lý cả trong và ngoài nước quan tâm. Trong phạm vi của luận án, chương tổng quan tình hình nghiên cứu chỉ tập trung giới thiệu một số công trình tiêu biểu liên quan đến việc làm cho người lao động, trong đó có lao động nông nghiệp trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở thủ đô Hà Nội.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1.1 Tài liệu chuyên khảo và tham khảo nước ngoài 1.1 Sách tham khảo và bài báo khoa học * Các Mác (1818-1883) - nhà kinh tế học và triết học người Đức có công trình vĩ đại “Tư bản” được phát hành vào năm 1867 [5]. Sự xuất hiện của công trình này đã đưa ông trở thành nhà khoa học kinh tế vĩ đại nhất của thế kỷ XIX. Trong tác phẩm nổi tiếng này, Ông đã đưa ra lý thuyết giá trị thặng dư và phân tích bản chất và những thành tố đặc biệt của hàng hoá sức lao động - một loại hàng hoá đặc biệt trong nền kinh tế thị trường. Trong quá trình nghiên cứu, Các Mác đã phát hiện ra rằng, cái giá trị tăng thêm mà các ông chủ tư bản có được sau khi bỏ vốn đầu tư sản xuất kinh doanh chính là do lao động không 13 công của người công nhân làm thuê tạo ra.

Song để có những giá trị thặng dư ấy, nhà tư bản phải tạo ra một chỗ làm việc cụ thể trong chuỗi kế hoạch sản xuất kinh doanh của họ bằng cách đầu tư tư bản vào sản xuất, kinh doanh. Và hơn nữa, người lao động nếu không thể kết hợp sức lao động sống của mình với chỗ làm việc cụ thể do nhà tư bản tạo ra, thì bản thân họ cũng không thể chuyển sức lao động thành việc làm, và do đó cũng không thể tạo ra giá trị và giá trị thặng dư. Vấn đề việc làm được ông nghiên cứu chi tiết ở chương XXIII, tập 23 C.Mác - Ăngghen toàn tập về “Quy luật phổ biến của tích luỹ tư bản chủ nghĩa” [4], trong đó ông phân tích sự tăng thêm của tư bản đến vị trí của giai cấp công nhân và việc làm. Luận cứ quan trọng nhất của công trình này là sự biến đổi cấu tạo hữu cơ của tư bản trong quá trình tích luỹ.Mác cho rằng, cùng với những điều kiện khác không thay đổi, kết cấu của tư bản cũng vẫn không thay đổi - nghĩa là để vận dụng một khối lượng tư liệu sản xuất hay tư bản bất biến nhất định, bao giờ cũng cần một khối lượng sức lao động như trước.

Rõ ràng là lượng cầu về sức lao động và quỹ sinh hoạt của công nhân sẽ tăng lên một cách tỷ lệ với tư bản, và tư bản tăng lên càng nhanh bao nhiêu thì lượng cầu đó cũng càng tăng lên nhanh bấy nhiêu. Theo ông, đầu tư tăng (tăng tư bản) sẽ làm gia tăng cầu sức lao động, do đó, khả năng có việc làm của người lao động sẽ được gia tăng. Tuy nhiên, với mục đích có được càng nhiều giá trị thặng dư càng tốt, việc gia tăng tư bản của nhà tư bản luôn được tính toán làm sao tốc độ gia tăng tư bản bất biến nhanh hơn tốc độ gia tăng tư bản khả biến. Đầu tư cải tiến kỹ thuật công nghệ là biện pháp tốt nhất để tăng năng suất lao động, gia tăng sản xuất giá trị thặng dư.

Do đó, sự gia tăng việc làm trong điều kiện sản xuất tư bản chủ nghĩa không tăng cùng tỷ lệ với sự gia tăng đầu tư tư bản, mà có xu hướng giảm tương đối. Như vậy, xét trên tổng thể, tư bản khả biến và cầu sức lao động giảm tương đối, số lượng việc làm tăng chậm hơn toàn bộ vốn của nền sản xuất xã hội. Từ đó Mác đưa ra nhận định về nạn nhân khẩu thừa tương đối trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Ông khẳng định, sự tăng lên của bộ phận tư bản khả biến bao giờ cũng gắn liền với những biến động mạnh mẽ của việc sản xuất 14 ra số nhân khẩu thừa tạm thời.

Và cùng với sự tích luỹ tư bản do bản thân nó đẻ ra, nhân khẩu công nhân cũng sản xuất ra với một quy mô ngày càng lớn những phương tiện làm cho họ trở thành nhân khẩu thừa tương đối. Dân cư dôi dư này có ý nghĩa rất quan trọng để phát triển sản xuất tư bản chủ nghĩa, đảm bảo lao động thường xuyên cần thiết cho xã hội và cũng là đòn bẩy quan trọng cho việc đẩy mạnh sản xuất giá trị thặng dư [dẫn theo 24]. Những nghiên cứu của C.Mác về hàng hoá sức lao động, về sự sản xuất ra giá trị thặng dư, về ngày lao động, sự phân công lao động, sự thay đổi trong đại lượng giá cả sức lao động và của giá trị thặng dư, sự chuyển hoá giá trị sức lao động hay giá cả sức lao động thành tiền công, quá trình tích luỹ tư bản, nhất là lý luận của ông về tích luỹ tư bản. được chuyển tải trong tập 23 đã cung cấp những cơ sở khoa học cơ bản, trong đó có quan niệm về lao động, việc làm cho các nhà kinh tế Mác-xít, các nhà nghiên cứu về các nền kinh tế trên thế giới cũng như các vấn đề phát sinh trong xây dựng và phát triển kinh tế của các quốc gia [14].

Đồng thời, đây cũng là kim chỉ nam để Đảng và Nhà nước ta xây dựng đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thực hiện sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá và xây dựng nông thôn mới cũng như giải quyết việc làm cho người lao động trong đó có lao động nông nghiệp. * John Maynard Keynes trong cuốn Lý luận chung về việc làm, lãi suất và tiền tệ [32] đã xem việc làm trong mối quan hệ chặt chẽ với sản lượng - thu nhập - tiêu dùng - đầu tư - tiết kiệm. Vị trí trung tâm trong lý thuyết của ông là việc làm.Keynes cho rằng, tình trạng việc làm được xác định trong mối quan hệ giữa tác động các yếu tố thị trường lao động, sự vận động của thất nghiệp, tình trạng sản xuất, khối lượng sản phẩm, quy mô thu nhập, ông khẳng định: khi việc làm tăng lên thì tổng thu nhập tăng lên. Cùng với sự tăng lên của thu nhập, ông cho rằng, khi thu nhập tăng thì tiêu dùng cũng tăng lên, nhưng do tâm lý của quần chúng, tốc độ tăng tiêu dùng luôn thấp hơn tốc độ tăng thu nhập, làm cho cầu tiêu dùng thực tế giảm tương đối so với thu nhập, dẫn đến một bộ phận hàng hoá không bán được.

Đây là nguyên nhân gây ra khủng hoảng, ảnh hưởng đến 15 sản xuất chu kỳ sau, do đó làm giảm việc làm, gia tăng thất nghiệp. Muốn khắc phục tình trạng đó, cần phải có một khối lượng đầu tư nhằm kích thích quần chúng tiêu dùng phần tiết kiệm của họ. Do vậy, theo ông, để tăng việc làm, giảm thất nghiệp phải tăng tổng cầu nền kinh tế, gồm cả cầu tiêu dùng và cầu đầu tư. Ông chỉ ra rằng, việc điều tiết vĩ mô nhằm giải quyết việc làm, tăng thu nhập đòi hỏi phải sử dụng các công cụ chính sách kinh tế nhằm khuyến khích đầu tư và giảm tiết kiệm.

Có như vậy mới giải quyết được tình trạng khủng hoảng và thất nghiệp. Chính phủ có vai trò kích thích tiêu dùng để tăng tổng cầu thông qua các khoản chi tiêu chính phủ, hoặc thông qua các chính sách đầu tư. Ông phê phán lý thuyết thất nghiệp của A.Pigou và cho rằng, trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa không tồn tại cơ chế nào có thể đảm bảo được việc làm đầy đủ, nguyên nhân của thất nghiệp và lạm phát không phải du nhập từ bên ngoài, mà chính ở trong hệ thống kinh tế đó, chứ không thể và cũng không phải là một hệ thống tự điều tiết. Như vậy, theo J.Keynes, để tạo việc làm, hạn chế thất nghiệp, cần gia tăng cầu tiêu dùng và đầu tư.

Tăng cầu tiêu dùng và đầu tư nhằm kích thích lượng tiền cất trữ đưa vào lưu thông, từ đó sẽ giúp mở rộng quy mô nền kinh tế, làm tăng thu nhập. Và đến lượt nó, thu nhập tăng sẽ làm gia tăng đầu tư, tăng việc làm và tăng tiêu dùng [30]. * Nolwen Heraff - Jean Yves Martin trong cuốn Lao động, việc làm và nguồn nhân lực ở Việt Nam sau 15 năm đổi mới [29] đã nghiên cứu khái quát về tình hình lao động, việc làm và nguồn nhân lực Việt Nam giai đoạn 1986-2000. Theo đó cho thấy, bắt đầu sự nghiệp đổi mới, Việt Nam có một ưu thế lớn là có nguồn nhân lực dồi dào, khả năng mở rộng việc làm trong quá trình đổi mới, phát triển nền kinh tế thị trường rất lớn, song do chất lượng nguồn nhân lực thấp, đa số là lao động chưa qua đào tạo nghề nên khả năng đáp ứng yêu cầu phát triển rất hạn chế.

Điểm đáng chú ý nhất ở tác phẩm này là đã chỉ ra những hạn chế của nguồn nhân lực và ảnh hưởng của nó đến sự phát triển kinh tế - xã hội và vấn đề giải quyết việc làm ở nước ta giai đoạn 1986-2000. Những kết quả nghiên cứu 16 của công trình này, cũng như nghiên cứu của Slandes [49] đã cung cấp cho người đọc có một cái nhìn tương đối khách quan, khoa học về lao động, việc làm và nguồn nhân lực Việt Nam trong giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi từ mô hình kinh tế bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đó là những tư liệu giúp cho chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn về lao động, việc làm và nguồn nhân lực Việt Nam trong từng giai đoạn phát triển của đất nước.