Những Chuyển Biến Kinh Tế và Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Ở Tỉnh Lâm Đồng Từ Năm 1975 Đến Năm 2015

Luận án tiến sĩ phân tích chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975-2015, cung cấp cái nhìn sâu sắc về văn hóa và lịch sử.

• Người hướng dẫn: PGS.TS. Cao Thế Trình
• Trường học: Trường Đại Học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Những Chuyển Biến Kinh Tế, Xã Hội Của Ngƣời Cơ Ho Srê Ở Tỉnh Lâm Đồng Từ Năm 1975 Đến Năm 2015
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ÐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• TÓM TẮT
• ABSTRACT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.2.1. Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975
• 0.2.2. Các công trình nghiên cứu sau năm 1975
• 0.2.3. Những vấn đề đã đƣợc nghiên cứu
• 0.2.4. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3.1. Mục đích nghiên cứu
• 0.3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 0.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 0.6. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.6.1. Phƣơng pháp luận
• 0.6.2. Phƣơng pháp nghiên cứu chuyên ngành
• 0.6.3. Phƣơng pháp nghiên cứu cụ thể
• 0.7. Ðóng góp mới của luận án
• 0.8. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NHÓM TỘC NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Một số vấn đề về lý thuyết
• 1.2. Các khái niệm đƣợc dùng trong luận án
• 1.3. Các cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.4. Tổng quan về địa bàn và ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng
• 1.4.1. Tổng quan về tỉnh Lâm Đồng
• 1.4.2. Tổng quan về ngƣời Cơ ho và nhóm ngƣời Cơ ho Srê
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ 1975 – 1986
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 2.1.1. Việt Nam từ 1975 - 1986
• 2.1.2. Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2. Kinh tế ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 2.2.2. Hoạt động trao đổi, mua bán
• 2.3. Tổ chức xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.3.1. Gia đình (hìu bơnhă)
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 3.1.1. Tình hình Việt Nam từ 1986 - 2015
• 3.1.2. Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2. Kinh tế ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2.1. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 3.2.2. Hoạt động trao đổi mua bán (kắ vro), dịch vụ
• 3.2.3. Các hình thức sinh kế khác
• 3.3. Tổ chức xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.3.1. Gia đình (hìu bơnhă)
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI BỀN VỮNG TRONG CỘNG ĐỒNG NGƢỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. Nhận xét về chuyển biến kinh tế, xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 2015
• 4.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 4.1.2. Những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân
• 4.2. Một số kinh nghiệm
• 4.3. Giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng

Chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015 là một chủ đề quan trọng, phản ánh sự thay đổi trong đời sống của một cộng đồng dân tộc thiểu số. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa của người Cơ Ho Srê mà còn chỉ ra những tác động của chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước đến đời sống của họ. Qua đó, có thể thấy được những thành tựu và thách thức mà cộng đồng này đã trải qua trong suốt 40 năm.

1.1. Lịch Sử Hình Thành Và Phát Triển Của Người Cơ Ho Srê

Người Cơ Ho Srê là một trong những nhóm dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng, có nguồn gốc từ ngữ hệ Môn - Khơ Me. Từ những năm đầu thế kỷ XX, người Cơ Ho đã có mặt tại khu vực này và trải qua nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau. Sự phát triển của họ gắn liền với các chính sách của Nhà nước và các yếu tố kinh tế, xã hội trong từng thời kỳ.

1.2. Đặc Điểm Văn Hóa Và Kinh Tế Của Người Cơ Ho Srê

Văn hóa của người Cơ Ho Srê rất phong phú, với các phong tục tập quán đặc trưng. Kinh tế của họ chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với cây lúa nước và các loại cây công nghiệp. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, họ đã bắt đầu chuyển đổi sang các hình thức sản xuất hàng hóa, tạo ra sự thay đổi lớn trong đời sống kinh tế.

II. Những Thách Thức Trong Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Mặc dù có nhiều thành tựu trong chuyển biến kinh tế - xã hội, người Cơ Ho Srê vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như nghèo đói, thiếu thốn về cơ sở hạ tầng và giáo dục vẫn còn tồn tại. Các chính sách phát triển chưa hoàn toàn đáp ứng được nhu cầu của cộng đồng, dẫn đến sự chênh lệch trong phát triển giữa các nhóm dân tộc.

2.1. Tác Động Của Chính Sách Đến Đời Sống Của Người Cơ Ho Srê

Chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước đã có những tác động tích cực đến đời sống của người Cơ Ho Srê. Tuy nhiên, việc thực hiện chính sách còn gặp nhiều khó khăn, dẫn đến sự không đồng đều trong việc tiếp cận các nguồn lực phát triển.

2.2. Vấn Đề Nghèo Đói Và Thiếu Thốn Cơ Sở Hạ Tầng

Nghèo đói vẫn là một vấn đề lớn đối với người Cơ Ho Srê. Thiếu thốn về cơ sở hạ tầng, như đường giao thông, điện nước, đã ảnh hưởng đến khả năng phát triển kinh tế của họ. Điều này cần được giải quyết để nâng cao chất lượng cuộc sống.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Để nghiên cứu chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm phân tích lịch sử, khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu với người dân địa phương. Qua đó, có thể thu thập được những thông tin quý giá về đời sống và văn hóa của họ.

3.1. Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử giúp tái hiện lại quá trình phát triển của người Cơ Ho Srê qua các giai đoạn khác nhau. Việc phân tích các tài liệu lịch sử, báo cáo và số liệu thống kê là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử của họ.

3.2. Khảo Sát Thực Địa Và Phỏng Vấn Sâu

Khảo sát thực địa và phỏng vấn sâu là những phương pháp quan trọng để thu thập thông tin trực tiếp từ người dân. Qua đó, có thể nắm bắt được những vấn đề thực tiễn mà họ đang gặp phải, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Người Cơ Ho Srê

Kết quả nghiên cứu về chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn. Những thông tin thu thập được có thể giúp các nhà quản lý đưa ra các chính sách phát triển phù hợp hơn cho cộng đồng này.

4.1. Đề Xuất Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Bền Vững

Để phát triển bền vững, cần có các giải pháp cụ thể nhằm cải thiện đời sống của người Cơ Ho Srê. Các chương trình hỗ trợ về kinh tế, giáo dục và y tế cần được triển khai đồng bộ để nâng cao chất lượng cuộc sống.

4.2. Tăng Cường Giáo Dục Và Đào Tạo

Giáo dục và đào tạo là yếu tố quan trọng giúp người Cơ Ho Srê nâng cao nhận thức và kỹ năng. Cần có các chương trình đào tạo nghề phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động để tạo ra cơ hội việc làm cho họ.

V. Kết Luận Về Chuyển Biến Kinh Tế Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê

Chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015 cho thấy sự thay đổi mạnh mẽ trong đời sống của họ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Việc nghiên cứu và đánh giá đúng đắn những chuyển biến này sẽ giúp đưa ra các giải pháp phát triển bền vững cho cộng đồng.

5.1. Nhận Xét Về Thành Tựu Và Thách Thức

Những thành tựu trong phát triển kinh tế - xã hội của người Cơ Ho Srê là rất đáng ghi nhận. Tuy nhiên, các thách thức như nghèo đói và thiếu thốn cơ sở hạ tầng vẫn cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.2. Tương Lai Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng

Tương lai của người Cơ Ho Srê phụ thuộc vào việc thực hiện các chính sách phát triển phù hợp. Cần có sự quan tâm hơn nữa từ phía Nhà nước và các tổ chức xã hội để hỗ trợ họ trong quá trình phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu “Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015” của nghiên cứu sinh Phan Văn Bông (chuyên ngành Lịch sử Việt Nam, Trường Đại học Đà Lạt, năm 2022 dưới sự hướng dẫn của Cố PGS.TS. Cao Thế Trình và TS. Võ Tấn Tú) là công trình khoa học chuyên khảo tiên phong tiếp cận lịch sử chuyển biến kinh tế - xã hội của một nhóm tộc người bản địa tại chỗ ở Nam Tây Nguyên suốt 40 năm sau ngày thống nhất đất nước. Trong bối cảnh công cuộc tái thiết sau chiến tranh (1975 - 1986) và giai đoạn Đổi mới, công nghiệp hóa - hiện đại hóa cùng hội nhập kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (1986 - 2015), người Cơ ho Srê – nhóm địa phương chiếm dân số đông nhất trong cộng đồng người Cơ ho (103.682 người trên tổng số 175.531 người Cơ ho tại Lâm Đồng theo Tổng điều tra dân số năm 2019) – đã trải qua những bước ngoặt căn bản trong cấu trúc sinh kế và tổ chức xã hội truyền thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn nhất trong y văn trước đây là sự thiếu vắng các nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, liên ngành và toàn diện về nhóm Cơ ho Srê. Các công trình trước năm 1975 của học giả Pháp và Mỹ như Henri Maitre (1912), Jacques Dournes (1950), Gerald C. Hickey (1967), hay sau 1975 của Mạc Đường (1983), Bùi Minh Đạo (2003), Phan Ngọc Chiến (2005) chủ yếu tiếp cận dưới góc độ Dân tộc học/Nhân học tĩnh tại, miêu tả văn hóa cổ truyền hoặc chỉ nhìn nhận người Cơ ho nói chung mà chưa tách bạch động thái lịch sử chuyển biến của nhóm địa phương Cơ ho Srê trong mối tương quan với các chính sách kinh tế - xã hội vĩ mô qua hai thời kỳ 1975 - 1986 và 1986 - 2015.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Kinh tế và tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê tại Lâm Đồng đã trải qua những giai đoạn chuyển biến nào và biểu hiện cụ thể ra sao từ năm 1975 đến năm 2015?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Quá trình chuyển biến 40 năm đó đạt được những thành tựu vượt bậc và bộc lộ những hạn chế, bất cập nào; những nhân tố khách quan và chủ quan nào giữ vai trò quyết định?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Mô hình và giải pháp đồng bộ nào là căn cốt để đảm bảo sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho cộng đồng Cơ ho Srê trong giai đoạn hiện nay?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Quá trình chuyển biến diễn ra qua hai giai đoạn kế tiếp (1975 - 1986: kinh tế kế hoạch hóa tập trung, hợp tác xã - tập đoàn sản xuất; 1986 - 2015: kinh tế thị trường, chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang cây công nghiệp thâm canh), trong đó nội lực tộc người thích ứng linh hoạt với chính sách nhà nước tạo nên bước phát triển nhảy vọt về chất lượng đời sống.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Chuyển biến kinh tế hàng hóa dẫn tới sự phân rã cấu trúc xã hội truyền thống (làng tự quản ƀòn, quyền uy dòng họ mẫu hệ jơi nòi, phân rã đại gia đình thành tiểu gia đình hạt nhân) đồng thời làm nảy sinh các thách thức phân tầng xã hội, thiếu đất sản xuất và xói mòn bản sắc văn hóa.
• Giả thuyết nghiên cứu 3 (H3): Phát triển bền vững cộng đồng Cơ ho Srê đòi hỏi giải pháp tích hợp 4 trụ cột: kinh tế thị trường giá trị cao, an sinh xã hội - quản trị tự quản, bảo tồn tri thức bản địa và bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái.

Khung lý thuyết nền tảng tích hợp ba lý thuyết lớn: Thuyết Biến đổi xã hội (Social Change Theory của Auguste Comte), Thuyết Phát triển và Hiện đại hóa (Development Theory của Ronald Inglehart và Karl Marx), cùng Thuyết Phát triển bền vững (Sustainable Development Framework theo WCED 1987 và Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam - Quyết định 153/2004/QĐ-TTg).

Đóng góp đột phá của công trình được định lượng thông qua khảo sát thực chứng mẫu quy mô $N = 400$ hộ gia đình Cơ ho Srê tại hai địa bàn trọng điểm là huyện Di Linh (xã Bảo Thuận, thị trấn Di Linh) và huyện Đức Trọng (xã N’Thol Hạ) cùng nguồn sử liệu lưu trữ địa phương, tái hiện bức tranh toàn cảnh 40 năm biến đổi kinh tế - xã hội từ cơ chế tự cấp tự túc sang nền kinh tế hàng hóa thâm canh cây công nghiệp (cà phê, chè, dâu tằm) và chuyển dịch thiết chế mẫu hệ bản địa.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử nghiên cứu cho thấy các dòng chảy học thuật chính xoay quanh tộc người Cơ ho Srê:

Dòng nghiên cứu tiền 1975 (Thực dân Pháp và Học giả phương Tây): Henri Maitre (1912) với Les Jungles Moi (Rừng người Thượng) phác thảo lược sử Tây Nguyên; Jacques Dournes (1950) với Dicsionaire Srê (Köho) - Francais và Les populations montagnardes du Sud-Indochinois (1950 - bản dịch Miền đất huyền ảo, 2003) được coi là người đặt nền móng nghiên cứu ngôn ngữ, phong tục và thiết chế xã hội người Cơ ho Srê vùng Di Linh. Tiếp đó, E. Adkins (1962), Army Special Warfare School (1964), CIAC - American University (1966) với Minority Groups in The Republic of Vietnam, và Gerald C. Hickey (1967) trong The highland people of South Vietnam: social and economic development khảo cứu nhân học phục vụ chính sách nhưng cung cấp nhiều tư liệu quý về kinh tế nương rẫy xen lúa nước và tổ chức mẫu hệ.

Dòng nghiên cứu sau 1975 của học giả Việt Nam: Các chương trình cấp quốc gia như Tây Nguyên 2 (1986, 1989), Tây Nguyên 3 (2011 - 2015), cùng các công trình của Viện Dân tộc học và Ủy ban KHXH như Mạc Đường (1983 - Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng), Phan Ngọc Chiến & Nguyễn Văn Diệu (1984, 2015), Cao Thế Trình (1996 - Văn hóa truyền thống Mạ - Cơ ho), Bùi Minh Đạo (2003 - Dân tộc Cơ Ho ở Việt Nam; 2010, 2012), Trần Văn Bính (2004), Nguyên Ngọc (2008), Lê Minh Chiến (2018). Các tác giả tập trung vào văn hóa truyền thống, luật tục và thực trạng phát triển bền vững chung cho toàn vùng Tây Nguyên.

Tranh luận học thuật lớn nhất tồn tại trong y văn xoay quanh nguồn gốc tộc danh "Cơ ho":

• Quan điểm 1 (Nguồn gốc ngoại sinh - Ngôn ngữ Chăm cổ): Jacques Dournes (1950), Bochet & Dournes (1953), Mạc Đường (1983) khẳng định tên gọi "Cơ ho" bắt nguồn từ thuật ngữ tiếng Chăm cổ kahaw (francisé thành Köho), ban đầu dùng để chỉ những cư dân miền núi cao, rừng rậm ("người vùng cao", "người trên rừng") hoặc mang hàm ý phân biệt tộc người. Bochet & Dournes (1953) khẳng định: "Les ancêtres océaniens des Montagnards s'établirent et se développèrent tout au long de la côte du Viêt-Nam. Du VII au X siècle, leurs descendants subirent la poussée Cham".
• Quan điểm 2 (Nguồn gốc nội sinh - Huyền thoại sáng lập làng): Nguyễn Văn Diệu và Phan Ngọc Chiến (1983), Đa Minh Nguyễn Huy Trọng (2015) dựa trên lời kể hồi cố dân gian của các già làng tại Di Linh cho rằng "Cơ ho" xuất phát từ tên của vị chủ làng đầu tiên có công khai khẩn đất hoang của nhóm Srê (ông Pàng Ho hay Kơ Ho), sau đó biến danh thành tộc danh chung.

Luận án định vị vị trí khoa học bằng việc nghiêng về quan điểm thứ nhất trên cơ sở đối chiếu văn bản học và sử liệu ngôn ngữ học Môn - Khmer, đồng thời giải thích quan điểm thứ hai như một hiện tượng tái cấu trúc huyền thoại nhằm hợp lý hóa tộc danh trong tâm thức dân gian.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

1. So với công trình của Oscar Salemink (2003 - The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization, 1850-1990), luận án không chỉ dừng lại ở phê phán diễn ngôn nhân học thực dân mà đi sâu vào dữ liệu định lượng vi mô giai đoạn hậu 1975, chứng minh năng lực thích ứng kinh tế tự thân của người Srê.
2. So với nghiên cứu ngữ pháp - văn hóa của Neil Hayes Olsen (2014 - A Descriptive Grammar Of Kơho - Sre: A Mon - Khmer Language, Đại học Utah), luận án mở rộng từ phân tích cấu trúc ngôn ngữ sang phân tích lịch sử kinh tế - xã hội, làm rõ sự chuyển đổi của các thuật ngữ kinh tế truyền thống (lơh mơ tê, kắ vro) sang nền kinh tế thị trường hiện đại.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kiểm chứng và mở rộng Thuyết Biến đổi xã hội của Auguste Comte (2000) với luận điểm bất hủ: "From Science comes Prevision: from Prevision comes Action". Luận án chứng minh rằng biến đổi cấu trúc xã hội tộc người thiểu số không diễn ra thuần túy theo tiến trình tự thân khép kín mà chịu sự tác động kép của chính sách quản trị vĩ mô từ nhà nước và sự thâm nhập của kinh tế thị trường. Khái niệm "vật lý xã hội" (Social Physics) của Comte được cụ thể hóa thành sự chuyển dịch các "tiểu cơ cấu": từ cơ cấu sản xuất tự cấp tự túc sang cơ cấu sản xuất hàng hóa chuyên canh, kéo theo sự biến đổi hữu cơ của thiết chế gia đình và làng bản.

Đồng thời, luận án đóng góp vào Thuyết Hiện đại hóa và Biến đổi giá trị của Ronald Inglehart bằng việc xác lập mô hình chuyển đổi kép ở tộc người mẫu hệ Nam Tây Nguyên: tăng trưởng kinh tế và nâng cao mức sống vật chất không triệt tiêu hoàn toàn các giá trị mẫu hệ truyền thống mà tạo ra sự tái cấu trúc vai trò giới. Vai trò kinh tế của người chồng/người cha tăng lên trong tiểu gia đình hạt nhân nhưng vị thế thừa kế tài sản và vai trò tâm linh của người phụ nữ trong dòng họ mẫu hệ (jơi nòi) vẫn được duy trì một cách chọn lọc.

Mô hình chuyển biến lý thuyết được mô hình hóa qua 3 mệnh đề (Propositions):

• Mệnh đề P1: Mức độ thương mại hóa nông nghiệp tỷ lệ thuận với tốc độ giải thể đại gia đình mẫu hệ nhiều thế hệ thành tiểu gia đình hạt nhân.
• Mệnh đề P2: Sự thiết lập hệ thống quản lý hành chính nhà nước cấp xã/thôn làm suy giảm quyền lực pháp lý thực tế của chủ làng (kuăng bri phê ƀòn) nhưng làm gia tăng vai trò đại diện biểu tượng văn hóa tinh thần.
• Mệnh đề P3: Khả năng duy trì sinh kế bền vững phụ thuộc vào mức độ kiểm soát đất canh tác và năng lực chuyển giao khoa học - kỹ thuật trong nông nghiệp hàng hóa.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành:

1. Tiếp cận hình thái kinh tế - xã hội (Marxism): Phân tích quan hệ sản xuất, tư liệu sản xuất (đất đai, công cụ máy móc) và cơ cấu kinh tế làm nền tảng quyết định biến đổi kiến trúc thượng tầng xã hội.
2. Tiếp cận cấu trúc - chức năng (Comte, Durkheim): Xem xét ƀòn, jơi nòi, hìu bơnhă như những tiểu hệ thống thực hiện chức năng duy trì trật tự và gắn kết cộng đồng.
3. Tiếp cận tiếp biến văn hóa (Acculturation Theory): Đánh giá sự tương tác giữa văn hóa Cơ ho Srê với người Kinh nhập cư kinh tế mới và sự du nhập của Kitô giáo (Công giáo và Tin lành).
4. Khung phát triển bền vững 3 trụ cột: Kinh tế - Xã hội - Môi trường sinh thái theo định nghĩa của WCED (1987) và Luật Bảo vệ môi trường 2014.

Điều kiện biên (boundary conditions): Nghiên cứu tập trung vào nhóm địa phương Cơ ho Srê cư trú tại vùng cao nguyên Di Linh và thung lũng Đức Trọng thuộc tỉnh Lâm Đồng trong giới hạn thời gian từ 1975 đến 2015, có cập nhật tư liệu chính sách đến năm 2020.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu (Research Philosophy): Dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Triết học Mác - Lênin kết hợp với Thuyết hiện thực phê phán (Critical Realism), luận giải bản chất các quy luật vận động lịch sử đằng sau các hiện tượng kinh tế - xã hội.
• Phương pháp tiếp cận hỗn hợp (Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính lịch sử (sử liệu thành văn, hồi cố lịch sử, quan sát tham dự) và nghiên cứu xã hội học định lượng (điều tra bảng hỏi diện rộng, xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS).
• Thiết kế đa cấp độ (Multi-level Design):
  • Cấp độ Vĩ mô (Macro-level): Chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước và quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Lâm Đồng.
  • Cấp độ Trung mô (Meso-level): Thiết chế tổ chức làng (ƀòn) và dòng họ mẫu hệ (jơi nòi).
  • Cấp độ Vi mô (Micro-level): Hộ gia đình (hìu bơnhă) và cá nhân người Cơ ho Srê.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu và cỡ mẫu chính xác: Áp dụng công thức Slovin tính dung lượng mẫu tối ưu với quần thể tổng số $N = 3.510$ hộ người Cơ ho Srê tại các địa bàn nghiên cứu trọng điểm, với độ tin cậy 95% và sai số chuẩn $e = 0,05$: $$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2} = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot (0,05)^2} = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot 0,0025} \approx 359,1 \text{ hộ}$$ Để dự phòng rủi ro sai lệch thông tin và phiếu lỗi, tác giả bổ sung 11,5% mẫu phụ ($41$ hộ), nâng tổng dung lượng mẫu thực tế lên $n = 400$ hộ gia đình.
• Địa bàn khảo sát: Huyện Di Linh (xã Bảo Thuận, thị trấn Di Linh - trung tâm phân bố truyền thống đông nhất của người Srê) và huyện Đức Trọng (xã N’Thol Hạ - địa bàn có tốc độ chuyển đổi nông nghiệp và tiếp biến văn hóa cao).
• Tiêu chí lựa chọn mẫu: Chủ hộ hoặc thành viên gia đình từ 40 tuổi trở lên (đảm bảo độ trải nghiệm qua cả hai giai đoạn lịch sử 1975 - 1986 và 1986 - 2015).
• Quy trình thu thập dữ liệu:
  • Phỏng vấn sâu (In-depth interviews): Thực hiện với các già làng, người có uy tín, cán bộ lãnh đạo cấp xã/huyện đương chức và nghỉ hưu, trí thức và thanh niên người Cơ ho Srê (danh sách chi tiết tại Phụ lục 3).
  • Quan sát tham dự: Tác giả có 8 năm sinh sống thực tế tại Di Linh Thượng 1 (thị trấn Di Linh), trực tiếp tham gia lao động sản xuất và sinh hoạt cộng đồng.
  • Tam giác đạc (Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa tài liệu lưu trữ của Ban Dân tộc, Cục Thống kê tỉnh Lâm Đồng, UBND các huyện/xã với dữ liệu điều tra hồi cố và dữ liệu phỏng vấn thực địa.

Data và phân tích

• Toàn bộ dữ liệu bảng hỏi từ 400 hộ được mã hóa và phân tích định lượng bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences), thể hiện qua hệ thống bảng biểu, phân tích tần số, bảng chéo (crosstabulation) tại Phụ lục 2:
  • Bảng chéo số thế hệ trong gia đình và số nhân khẩu (Bảng 3.2).
  • Phân công lao động trong sản xuất nông nghiệp của hộ gia đình (Bảng 3.3).
  • Mạng lưới tương trợ khi gia đình gặp khó khăn hoạn nạn (Bảng 3.1).
• Kiểm định độ tin cậy của thang đo và đối chiếu thống kê lịch sử qua 23 biểu đồ phản ánh cơ cấu cây trồng, vật nuôi, thu nhập, nhà ở, phương tiện đi lại, tín ngưỡng tôn giáo qua các mốc thời gian 1975, 1986 và 2015.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Chuyển biến mang tính cách mạng trong cơ cấu cây trồng và phương thức sản xuất: Trước năm 1975 và trong giai đoạn 1975 - 1986, kinh tế người Srê mang tính chất tự nhiên, tự cấp tự túc, độc canh lúa nước trên ruộng thung lũng (srê) kết hợp nương rẫy (mir), chăn nuôi trâu bò chủ yếu phục vụ sức kéo và tế lễ thần linh. Giai đoạn 1986 - 2015 chứng kiến sự nhảy vọt: hơn 90% hộ gia đình chuyển đổi sang chuyên canh hoặc xen canh cây công nghiệp dài ngày (cà phê Robusta, chè, dâu tằm) và rau hoa thương phẩm. Tư liệu sản xuất cơ giới hóa mạnh mẽ: máy xới, máy bơm tưới, công nghệ bón phân hóa học thay thế hoàn toàn công cụ thô sơ truyền thống (Biểu đồ 3.2, 3.3).
2. Sự tan rã của thiết chế tự quản buôn làng truyền thống (ƀòn): Thiết chế làng tự quản khép kín với quyền lực tối cao của Hội đồng già làng và chủ làng (kuăng bri phê ƀòn) đã hoàn toàn nhường chỗ cho hệ thống quản lý hành chính nhà nước cấp cơ sở (Trưởng thôn, Chi bộ Đảng, Ban nhân dân thôn). Vai trò của kuăng bri phê ƀòn từ vị thế thủ lĩnh chính trị - quân sự - tư pháp thế tục chuyển biến thuần túy thành biểu tượng uy tín tinh thần trong lễ hội và hòa giải dân sự nhỏ (Biểu đồ 2.6, 3.7).
3. Sự phân rã đại gia đình mẫu hệ và tái định hình quyền lực gia đình: Mô hình đại gia đình mẫu hệ nhiều thế hệ cùng cư trú trong nhà dài truyền thống đã biến mất hoàn toàn, thay thế bằng mô hình tiểu gia đình hạt nhân 1 - 2 thế hệ (chiếm đa số tuyệt đối theo Biểu đồ 3.10 và Bảng 3.2). Quyền lực của người cậu (kôñ pàng, kôñ dờng, kôñ tờm) trong dòng họ mẫu hệ suy giảm nghiêm trọng; vị thế kinh tế và tiếng nói quyết định của người chồng/người cha trong gia đình tăng lên rõ rệt trong các quyết định đầu tư sản xuất và phân công lao động (Bảng 3.3).
4. Biến đổi sâu sắc về diện mạo đời sống vật chất và không gian cư trú: Đến năm 2015, nhà sàn dài bằng tranh tre nứa lá truyền thống đã được thay thế trên 85% bằng nhà xây kiên cố, nhà trệt mái tôn/ngói theo phong cách người Kinh (Biểu đồ 4.2). Đa số hộ gia đình sở hữu xe máy, tivi màu, phương tiện truyền thông hiện đại và hệ thống điện lưới quốc gia (Biểu đồ 4.3, 3.11).
5. Chuyển dịch tôn giáo và phân tầng xã hội mới: Tín ngưỡng đa thần nguyên thủy (thờ cúng Yàng, kiêng cữ thần rừng, thần lúa) suy thoái nhanh chóng, thay vào đó là sự phát triển vượt bậc của Công giáo và Tin lành (chiếm tỷ lệ lớn trong cộng đồng người Srê tại Di Linh và Đức Trọng - Biểu đồ 4.5). Đồng thời, nền kinh tế thị trường làm nảy sinh hiện tượng phân tầng xã hội, chênh lệch giàu nghèo và tình trạng một bộ phận hộ nghèo bị mất đất sản xuất do sang nhượng, thế chấp (Biểu đồ 4.7).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp luận cứ thực chứng khẳng định quy luật chuyển đổi hình thái kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số: sự phát triển kinh tế thị trường là động lực cơ bản làm biến đổi các cấu trúc thượng tầng văn hóa - xã hội cổ truyền, khẳng định tính đúng đắn của đường lối Đổi mới của Đảng.
• Về mặt phương pháp luận: Xác lập quy trình nghiên cứu lịch sử dân tộc học kết hợp chặt chẽ giữa sử học truyền thống với khảo sát định lượng xã hội học và phần mềm thống kê hiện đại, có thể nhân rộng để nghiên cứu các tộc người khác ở Tây Nguyên.
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Cảnh báo nguy cơ mất an ninh lương thực và bất ổn xã hội từ tình trạng chuyển nhượng đất canh tác trái quy định.
  • Đề xuất quy hoạch vùng chuyên canh nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao gắn với chuỗi giá trị và công nghiệp chế biến nông sản tại Di Linh và Đức Trọng.
  • Kiến nghị cơ chế phối hợp giữa chính quyền cơ sở với các già làng, người có uy tín và chức sắc tôn giáo trong quản trị xã hội nông thôn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn học thuật:

1. Giới hạn không gian chọn mẫu: Nghiên cứu định lượng chỉ tập trung chủ yếu tại 2 huyện Di Linh và Đức Trọng, chưa bao quát toàn diện các địa bàn có người Srê sinh sống xen cư với mật độ thấp hơn như Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dương.
2. Độ trễ của dữ liệu hồi cố: Việc thu thập dữ liệu giai đoạn 1975 - 1986 phụ thuộc vào trí nhớ hồi cố của người được phỏng vấn cao tuổi, khó tránh khỏi những sai số nhất định về định lượng chi tiết sản lượng mùa vụ.
3. Chưa đi sâu vào phân tích kinh tế lượng chuyên sâu: Luận án tập trung vào phân tích lịch sử và thống kê mô tả/bảng chéo bằng SPSS, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng hồi quy đa biến phức tạp (như SEM, hồi quy đa cấp độ) để định lượng chính xác trọng số của từng chính sách cụ thể đối với mức tăng thu nhập.

Chương trình nghiên cứu 5 - 10 năm tới mở ra các hướng đi mới:

• Nghiên cứu so sánh biến đổi cấu trúc gia đình mẫu hệ của người Cơ ho Srê với các tộc người Môn - Khmer khác (như người Mạ, người Mnông) và Nam Đảo (như người Ê Đê, Gia Rai, Chu Ru).
• Đánh giá tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, thương mại điện tử và biến đổi khí hậu đến sinh kế nông nghiệp của người Cơ ho Srê từ năm 2016 đến năm 2030.
• Nghiên cứu chính sách bảo tồn tri thức bản địa và ngôn ngữ chữ viết Cơ ho trong môi trường giáo dục số hóa.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Đặt nền móng sử liệu vững chắc cho chuyên ngành Lịch sử Việt Nam và Dân tộc học Nam Tây Nguyên; dự kiến đóng góp vào hệ thống giáo trình giảng dạy lịch sử địa phương và nhân học tại các trường đại học khu vực miền Trung - Tây Nguyên.
• Tác động chính sách (Policy Influence): Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Dân tộc tỉnh Lâm Đồng, Tỉnh ủy và UBND tỉnh Lâm Đồng trong việc điều chỉnh Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030.
• Tác động chuyển đổi kinh tế - xã hội (Socio-Economic Impact): Đóng góp các giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng thích ứng biến đổi khí hậu, phát triển thương hiệu cà phê Di Linh và nông nghiệp công nghệ cao tại Đức Trọng, giúp nâng cao thu nhập bình quân và ổn định đời sống của hơn 100.000 người Cơ ho Srê.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận bộ cơ sở dữ liệu định tính và định lượng chuẩn xác về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của cộng đồng Môn - Khmer tại Tây Nguyên suốt 40 năm (1975 - 2015).
• Các nhà hoạch định chính sách dân tộc: Có luận cứ thực chứng để thiết kế các chính sách giao đất, giao rừng, bảo tồn văn hóa và an sinh xã hội phù hợp với đặc thù tộc người mẫu hệ.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và Hợp tác xã: Nhận diện rõ tập quán canh tác, năng lực lao động và tâm lý cộng đồng để xây dựng mô hình liên kết chuỗi giá trị cà phê, dâu tằm bền vững.
• Cộng đồng người Cơ ho Srê: Được khẳng định vai trò chủ thể lịch sử, nâng cao nhận thức bảo tồn di sản văn hóa truyền thống gắn với phát triển kinh tế hiện đại.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án? Đó là việc mở rộng Thuyết Biến đổi xã hội (Social Change Theory) của Auguste Comte và Thuyết Hiện đại hóa của Ronald Inglehart vào bối cảnh một tộc người thiểu số mẫu hệ ở Nam Tây Nguyên. Luận án chỉ ra quy luật thích ứng văn hóa: hiện đại hóa kinh tế không làm tiêu biến hoàn toàn chế độ mẫu hệ mà tạo ra quá trình tái cấu trúc linh hoạt, dung hợp hài hòa giữa yếu tố hạt nhân hóa gia đình và mạng lưới huyết thống mẫu hệ dòng họ (jơi nòi).
2. Điểm đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm là gì? Khác với các công trình thuần túy dân tộc học miêu tả (Jacques Dournes 1950, Mạc Đường 1983, Bùi Minh Đạo 2003), luận án kết hợp phương pháp lịch sử - logic với khảo sát định lượng xã hội học chuẩn mực theo công thức Slovin ($n = 400$ hộ) và xử lý dữ liệu bằng phần mềm SPSS, thiết lập cơ sở dữ liệu thực chứng có thể kiểm chứng và so sánh lịch sử.
3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có ý nghĩa thực tiễn nhất từ dữ liệu? Dữ liệu điều tra chỉ ra rằng tốc độ suy giảm diện tích trồng lúa nước truyền thống diễn ra nhanh hơn dự kiến do hiệu quả kinh tế vượt trội của cây cà phê; đồng thời, việc chuyển sang kinh tế thị trường làm gia tăng vai trò kinh tế của nam giới (người chồng/cha), làm biến đổi sâu sắc cơ chế ra quyết định trong gia đình vốn thuộc về phụ nữ theo luật tục truyền thống.
4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ bảng hỏi điều tra (Phụ lục 1), bảng mã hóa dữ liệu SPSS (Phụ lục 2), tiêu chí chọn mẫu và phương pháp phỏng vấn sâu hồi cố được trình bày chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng chính xác cho các nhóm dân tộc thiểu số khác tại Tây Nguyên.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Định hình hướng tiếp cận liên ngành Kinh tế sinh thái - Xã hội học văn hóa: nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu đến canh tác cà phê của người Cơ ho Srê, chuyển đổi số trong dịch vụ nông nghiệp và xu hướng tái cấu trúc không gian văn hóa ƀòn trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới nâng cao.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phục dựng một cách toàn diện, khoa học bức tranh lịch sử kinh tế - xã hội truyền thống của người Cơ ho Srê tại Lâm Đồng, giải quyết thỏa đáng tranh luận học thuật về nguồn gốc tộc danh "Cơ ho" trên cơ sở ngôn ngữ Chăm cổ.
2. Phân kỳ lịch sử và làm sáng tỏ quy luật chuyển biến kinh tế qua hai giai đoạn bản lề: giai đoạn 1975 - 1986 (khôi phục sau chiến tranh, cải tạo nông nghiệp theo mô hình tập đoàn sản xuất, hợp tác xã) và giai đoạn 1986 - 2015 (Đổi mới toàn diện, kinh tế thị trường, chuyển đổi sang chuyên canh cây công nghiệp giá trị cao).
3. Định lượng hóa và phân tích sâu sắc quá trình biến đổi thiết chế xã hội: sự chuyển hóa từ làng tự quản (ƀòn) sang thôn hành chính nhà nước, sự suy giảm quyền lực của già làng (kuăng bri phê ƀòn) và hệ thống "ông cậu" (kôñ pàng, kôñ dờng), sự thay thế đại gia đình mẫu hệ bằng tiểu gia đình hạt nhân.
4. Nhận diện khách quan, trung thực những thành tựu vượt bậc về mức sống, hạ tầng cơ sở cùng những hạn chế, tồn tại nan giải như phân hóa giàu nghèo, nguy cơ mất đất canh tác và suy giảm bản sắc văn hóa tộc người.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển bền vững khả thi, tích hợp 4 trụ cột: kinh tế thị trường hàng hóa - quản trị công bằng xã hội - bảo tồn văn hóa mẫu hệ - bảo vệ môi trường sinh thái cao nguyên.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật liên ngành mới về chuyển đổi sinh kế, biến đổi văn hóa và an ninh phi truyền thống cho cộng đồng các dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, do Tổng cục Thống kê Việt Nam ban hành ngày 02/3/1979, ngƣời Cơ ho thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, ngƣời Cơ ho ở Việt Nam có dân số 200.800 ngƣời, xếp thứ 16 trong 54 dân tộc, cƣ trú tại nhiều tỉnh thành, trong đó tỉnh Lâm Đồng là nơi tập trung đông ngƣời Cơ ho sinh sống nhất (175.531 ngƣời), tiếp đến là các tỉnh Bình Thuận (13.724 ngƣời), Ninh Thuận (3. Tại Lâm Đồng, ngƣời Cơ ho có dân số đứng thứ hai toàn tỉnh (sau ngƣời Kinh), sống tập trung chủ yếu tại các huyện Di Linh, Lạc Dƣơng, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng, Bảo Lâm.

Ngƣời Cơ ho bao gồm nhiều nhóm địa phƣơng: Cơ ho Srê, Cơ ho Nộp, Cơ ho Chil, Cơ ho Lạch, Cơ ho T’ring, trong đó, nhóm Cơ ho Srê chiếm số lƣợng đông nhất (năm 2019 là 103.682 ngƣời), địa bàn sinh sống của họ tập trung tại các huyện Di Linh, Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng. Di Linh là nơi có đông ngƣời Cơ ho Srê nhất. Sau năm 1975, thực hiện chính sách xây dựng vùng kinh tế mới, luồng cƣ dân từ các tỉnh miền Trung và miền Bắc di cƣ vào Lâm Đồng với quy mô lớn, ngoài ra các luồng di cƣ tự do cũng chiếm tỷ lệ cao. Cùng với đó, trong hơn 40 năm qua, với mục tiêu xây dựng cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đoàn kết, ổn định và phát triển bền vững, trong đó tập trung vào việc ổn định đời sống, tạo sinh kế lâu dài và bền vững cho ngƣời dân tộc thiểu số.

Đảng và Nhà nƣớc đã có nhiều chủ trƣơng, chính sách đối với ngƣời dân tộc thiểu số nói chung và ngƣời dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng nói riêng: chƣơng trình định canh, định cƣ, chƣơng trình thành lập các nông, lâm trƣờng quốc doanh, xây dựng kinh tế với mô hình tập đoàn sản xuất, chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, chƣơng trình xây dựng nông thôn mới, các dự án trồng rừng và bảo vệ rừng. và nhiều chƣơng trình, dự án phát triển kinh tế, xã hội khác. Điều đó, đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế, xã hội của các tộc ngƣời thiểu số tại địa phƣơng nói chung và ngƣời Cơ ho Srê nói riêng. Ngƣời Cơ ho Srê là nhóm địa phƣơng tận dụng thành công nhất các chính sách để phát triển kinh tế, xã hội và ổn định đời sống.

Nền kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của họ có những chuyển biến quan trọng. Đó là sự thay đổi mạnh mẽ về không gian sống, thiết chế cộng đồng, dòng họ, gia đình, hoạt động kinh tế, giao lƣu tiếp biến văn hóa và vị thế chính trị của ngƣời Cơ ho Srê. Tất cả những chuyển biến trong kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê cần đƣợc nghiên cứu và đánh giá một cách có hệ thống dƣới góc độ khoa học. Về mặt khoa học, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội về ngƣời Cơ ho nói chung và nhóm Cơ ho Srê nói riêng ở Lâm Đồng đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm.

Tuy nhiên, các công trình tập trung nghiên cứu về kinh tế, xã hội của tộc ngƣời này chủ yếu dƣới góc độ Dân tộc học/ Nhân học. Đến nay, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê từ năm 1975 đến năm 2015 dƣới góc độ lịch sử. Việc nghiên cứu bức tranh toàn cảnh về kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 sẽ góp thêm những tƣ liệu lịch sử về ngƣời Cơ ho Srê nói riêng cũng nhƣ ngƣời Cơ ho ở Lâm Đồng nói chung. Đồng thời, trên quy luật chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê trong 40 năm qua, sẽ có nhận định, đánh giá hợp lý và đúc kết những kinh nghiệm không chỉ có giá trị trong xây dựng cộng đồng ngƣời Cơ ho Srê ổn định và phát triển, mà còn có ý nghĩa đối với các dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng, rộng hơn là các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Vì thế, với cái nhìn toàn diện, đề tài này sẽ làm rõ thực trạng chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 1975 - 2015; các nhân tố tác động đến sự chuyển biến kinh tế, xã hội. Đồng thời, đề tài có những đánh giá, rút ra bài học kinh nghiệm để từ đó đƣa ra các giải pháp nhƣ là những gợi ý khoa học giúp các nhà quản lý đƣa ra những chủ trƣơng phù hợp, khả thi, phát triển kinh tế, xã hội một cách bền vững ở ngƣời Cơ ho Srê sinh sống nói riêng và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung. Đó chính là vấn đề có tính cấp thiết mà đề tài quan tâm hƣớng đến. Từ các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1 Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975 Đầu thế kỷ XIX, trong bộ Đại Nam nhất thống chí có ghi chép về các DTTS sống ở miền núi huyện Tuy Phong (tƣơng đƣơng với huyện Tuy Phong và Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận hiện nay - TG), với tên gọi chung là Man hoang (Mọi), trong đó khái quát các DTTS phía Tây Bắc của huyện (vùng Đức Trọng, Di Linh, tỉnh Lâm Đồng hiện nay - TG) nhƣ đi 16 ngày mới đến, có sông Dã Dƣơng (Đạ Dâng - TG), ngƣời Man có đóng thuế và thỉnh thoảng đi lại buôn bán (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2006, tr. Tác phẩm Les Jungles Moi được Henri Maitre công bố tại Paris năm 1912 đã dịch sang tiếng Việt với tựa đề Rừng người Thượng và đƣợc Viện Viễn Đông Bác cổ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và NXB Tri thức hợp tác xuất bản, đã phác thảo một cách cơ bản lƣợc sử Tây Nguyên, đề cập nhiều tộc ngƣời trong đó có Cơ ho (Maitre, H. Jacques Dournes có thời gian khá lâu sống ở Di Linh (từ 1947 - 1954) nên những hiểu biết của ông về nhóm Cơ ho Srê là hết sức tin cậy, Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (Từ điển Srê (Cơ ho) - Pháp) bản tiếng Pháp, đƣợc hoàn thành năm 1949, xuất bản năm 1950, đề cập lịch sử tộc ngƣời, ngôn ngữ, kinh tế (Dournes J. Miền đất huyền ảo - Các dân tộc miền núi Nam Đông Dương (1950), Nguyên Ngọc dịch và xuất bản năm 2003 (bản tiếng Pháp Les pooulations montagnardes de Sud - Indochinois, Saigon, 1950, France Asie, No 45 - 50) đề cập nhiều nội dung liên quan đến đời sống kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Cơ ho chủ yếu tập trung vào nhóm Cơ ho Srê ở Di Linh (Dournes, J.

Sau đó, năm 1953 ông cùng Bouchet G. hiệu đính và bổ sung Từ điển Srê – Pháp, trong Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais, (tiếng Pháp) xuất bản tại Sài Gòn, trình bày kỹ hơn một số vấn đề của văn hóa Cơ ho Srê (Bouchet,G. Có thể nói, Jacques Dournes là ngƣời có công đầu đối với việc nghiên cứu về tộc ngƣời Cơ ho, tập trung nhất là nhóm Cơ ho Srê. Sau 1954, khi Nhóm Cố vấn về Việt Nam của Đại học Michigan Hoa Kỳ và Chi vụ An ninh công cộng phái bộ viện trợ kinh tế Hoa Kỳ tại Việt Nam, làm thẻ căn cƣớc cho ngƣời từ 18 tuổi trở lên ở Việt Nam, đòi hỏi phải nghiên cứu về tên họ ngƣời Thƣợng ở Tây Nguyên.

Tác phẩm A Study of Montagnard Names in Vietnam (1962) của E. Adkins ra đời trong bối cảnh đó, và nó đề cập đến nhiều tộc ngƣời Tây Nguyên, trong đó có ngƣời Cơ ho (Adkins, E. Năm 1964, để phục vụ cho công cuộc can thiệp vào miền Nam Việt Nam của ngƣời Mỹ, trƣờng Chiến tranh đặc biệt của quân đội Mỹ (Army Special Warfare School (U.) xuất bản tác phẩm Montagnard Tribal Groups of the Republic of South Viet-Nam (Các nhóm ngƣời Thƣợng của Cộng hòa Nam Việt Nam), đã dành chƣơng 8 (The Koho tribe), trình bày ngắn gọn về địa bàn cƣ trú, lịch sử, kinh tế, xã hội, tập tục của ngƣời Cơ ho (Army Special Warfare School (U. Trong Minority Groups in The Republic of Vietnam (Các nhóm thiểu số ở Việt Nam Cộng hòa) với một chƣơng gần 50 trang (từ tr.435) miêu tả về sinh hoạt kinh tế, tổ chức xã hội, đời sống văn hóa truyền thống của ngƣời Cơ ho tập trung nhiều vào Cơ ho Srê.

Phần lớn tƣ liệu trình bày đƣợc dựa vào nguồn tƣ liệu của các nhà nghiên cứu ngƣời Pháp trƣớc đó (American University (Washington, D. Nhà nhân học ngƣời Mỹ Gerald C.Hickey trong The highland people of South Vietnam: social and economic development (1967) (Các cƣ dân miền núi ở miền Nam Việt Nam: sự phát triển kinh tế và xã hội) đã đề cập đến nhóm Cơ ho Srê trong bối cảnh chung của các dân tộc Tây Nguyên (Hickey, C. Trƣớc 1975, các học giả miền Nam cũng nghiên cứu các DTTS Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, trong tác phẩm Địa phương chí hai khu vực Bảo Lộc và Di Linh (1968), Ngô Tằng Giao có đề cập đến các “sắc dân Thƣợng” tại Lâm Đồng (gồm 2 quận Di Linh và Bảo Lộc), trong đó ông có đề cập đến dân số, phong tục (chủ yếu là hôn nhân) của ngƣời Cơ ho (thực chất là nhóm Srê) ở Di Linh (Ngô Tằng Giao, 1968). Ngoài ra, có các công trình khảo cứu về Tây Nguyên trong đó có giới thiệu về ngƣời Cơ ho Srê nhƣ: Các sắc tộc thiểu số tại Việt Nam (1970); Nguyễn Trắc Dĩ với Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam (nguồn gốc và phong tục) (1973); Cửu Long Giang - Toan Ánh, Cao Nguyên miền Thượng (1974).

tất cả đƣợc xuất bản tại Sài Gòn. Trƣớc năm 1975, ở phía Bắc các nhà khoa học cũng có một số công trình nghiên cứu về ngƣời DTTS trong đó có ngƣời Cơ ho, nhƣng còn khá sơ sài: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam (1959) của các tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, Bước đầu tìm hiểu các dân tộc thiểu số Việt Nam trong sự nghiệp giữ nước (1973) của Lã Văn Lô.