Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hoá giả mạo về sở hữu trí tuệ của Hải quan Việt Nam" (Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự, Mã số: 9 38 01 03) do Nghiên cứu sinh Hứa Thị Hồng thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Vũ Thị Hải Yến và TS. Nguyễn Như Quỳnh tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2023), là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) tại biên giới dưới lăng kính khoa học pháp lý hiện đại và quản trị hải quan số.

Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ thực trạng xâm phạm quyền SHTT xuyên biên giới diễn biến ngày càng tinh vi trong bối cảnh thương mại toàn cầu hóa. Báo cáo của ICC BASCAP, VCCI và VIAC về "Thúc đẩy và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam" đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: "Tình trạng hàng giả và hàng lậu ở mức báo động ở Việt Nam góp phần tích cực cho nền kinh tế ngầm hàng nhiều chục tỷ đô la, làm cho nhà nước thất thu thuế còn người tiêu dùng thì gánh chịu rủi ro sức khỏe." Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở các biện pháp dân sự, hành chính nội địa hoặc chỉ tiếp cận kiểm soát biên giới ở góc độ thủ tục đơn lẻ đối với nhãn hiệu; thiếu vắng một mô hình lý thuyết hoàn chỉnh về kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT tại cửa khẩu, đặc biệt là sự thiếu tương thích giữa Luật Hải quan 2014, Luật SHTT (sửa đổi 2009, 2019, 2022) với các cam kết chuẩn mực cao trong các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới (CPTPP Điều 18, EVFTA Chương 12 Điều 12.60+).

Luận án thiết lập hệ thống 3 nhóm câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu chính:

  1. Nhóm 1 (Lý luận): Bản chất pháp lý, ranh giới phân định và mô hình lý thuyết của kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT tại biên giới là gì? (Giả thuyết: Kiểm soát biên giới là biện pháp hành chính - nghiệp vụ hải quan đặc thù, kết hợp giữa quyền tài sản tư và trật tự công).
  2. Nhóm 2 (Thực trạng & Bất cập): Khung pháp luật và thực tiễn thực thi giai đoạn 2014–2021 tại Hải quan Việt Nam bộc lộ những điểm nghẽn nào về thẩm quyền mặc nhiên, cơ chế tạm dừng thủ tục và phối hợp liên ngành? (Giả thuyết: Tồn tại xung đột quy phạm và điểm nghẽn nghiệp vụ trong môi trường thông quan tự động).
  3. Nhóm 3 (Giải pháp): Cần định hình mô hình lập pháp và kiến trúc hải quan thông minh nào để đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hội nhập FTA thế hệ mới? (Giả thuyết: Cần tái thiết lập thẩm quyền chủ động ex-officio, bộ tiêu chí quản lý rủi ro đa tầng và nền tảng dữ liệu lớn tích hợp).

Khung lý thuyết của luận án được định hình vững chắc dựa trên 4 triết lý SHTT kinh điển (Triết lý luật tự nhiên, Triết lý bù đắp chi phí, Triết lý khuyến khích sáng tạo, Triết lý công bố thông tin) kết hợp học thuyết cân bằng lợi ích và nguyên tắc bảo đảm cạnh tranh lành mạnh. Phạm vi nghiên cứu khảo sát thực tiễn xuyên suốt giai đoạn 2014–2021 (thời kỳ triển khai hệ thống VNACCS/VCIS và Cơ chế một cửa quốc gia) trên địa bàn 11 tỉnh, thành phố trọng điểm (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Quảng Trị, Hà Tĩnh, Tây Ninh, Đồng Nai, Bình Dương) và so sánh trực tiếp với các thể chế pháp lý tiên tiến (Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc).

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu ghi nhận sự phân hóa thành các dòng học thuật chính:

Dòng nghiên cứu quốc tế: Các công trình kinh điển của Tina Hart, Simon Clark & Linda Fazzani (2013), Kym Anderson & Bernard Hoekman (2002) đã đặt nền móng lý luận về kiểm soát biên giới như một bộ phận cấu thành của hệ thống thương mại toàn cầu. Đáng chú ý, chuyên khảo "Enforcement of Intellectual Property Rights Through Border Measures - Law and Practice in the EU" của Olivier Vrins & Marius Schneider (2012) và "Guidebook on Enforcement of Intellectual Property Rights" của Michael Blakeney (2008, 2012 về ACTA) đã mổ xẻ cấu trúc kiểm soát tại biên giới ở 25 quốc gia EU, khẳng định hải quan phải chuyển đổi từ vai trò thu thuế đơn thuần sang cơ quan bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tiên phong. Tương tự, Anne Gilson LaLonde (2006) trong "Anti-Counterfeiting in the twenty first century" và Daniel C. Chow & Edward Lee (2021) phân tích chuyên sâu thẩm quyền bắt giữ hàng giả của Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Hoa Kỳ (CBP) thông qua các tiêu chí nhận diện nghiêm ngặt.

Dòng nghiên cứu trong nước: Các công trình cấp Bộ của TS. Nguyễn Như Quỳnh (2015), ThS. Nguyễn Văn Thọ (2016), chuyên khảo của TS. Lê Nết (2006), cùng các nghiên cứu của Nguyễn Vĩnh Diện (2014), Vũ Thị Hồng Yến (2005), Đặng Vũ Huân (2013), Tào Thị Huệ (2014), Nguyễn Thị Quế Anh (2014) đã phân tích từng khía cạnh về xử lý vi phạm hành chính, nhãn hiệu hoặc so sánh nghĩa vụ tối thiểu theo Hiệp định TRIPs.

Tranh luận học thuật cốt lõi (Debates & Contradictions):

  • Trường phái bảo hộ tối thiểu vs. Trường phái mở rộng thẩm quyền: Quan điểm của Đoàn Đức Lương & Nguyễn Minh Đức (2013) cho rằng pháp luật Việt Nam quy định kiểm soát hàng xuất khẩu là "vượt quá yêu cầu tối thiểu của Điều 51 TRIPs", vô hình trung tạo rào cản thương mại; ngược lại, Hứa Thị Hồng (2016) và các chuyên gia thực thi khẳng định trong bối cảnh các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA), việc mở rộng kiểm soát cả hàng xuất khẩu và hàng quá cảnh là nghĩa vụ bắt buộc nhằm bảo đảm chuỗi cung ứng toàn cầu không bị xâm phạm.
  • Thẩm quyền bị động (dựa trên đơn yêu cầu) vs. Thẩm quyền chủ động mặc nhiên (ex-officio): Nhiều nghiên cứu trước đây e ngại việc trao quyền chủ động cho hải quan sẽ dẫn đến lạm quyền, ách tắc thông quan; trong khi luận án chứng minh rằng nếu thiếu thẩm quyền ex-officio dựa trên hệ thống quản lý rủi ro hiện đại, hàng giả tinh vi sẽ hoàn toàn lọt lưới trong quy trình thông quan điện tử tốc độ cao.

Vị thế học thuật (Positioning): Luận án định vị là công trình đầu tiên tại Việt Nam giải quyết triệt để sự đứt gãy giữa lý luận pháp lý dân sự về quyền tài sản vô hình với quy trình nghiệp vụ kiểm soát hải quan tại cửa khẩu, kiến tạo giải pháp đồng bộ giữa sửa đổi luật định và chuyển đổi số quy trình nghiệp vụ kiểm soát biên giới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và mở rộng hệ thống lý luận khoa học pháp lý SHTT thông qua việc tích hợp đa lý thuyết:

  1. Kế thừa và mở rộng Thuyết quyền tự nhiên của Hegel và Thuyết bù đắp chi phí của John Locke: Luận án chỉ rõ quyền SHTT mang bản chất quyền tài sản tư, nhưng khi dịch chuyển qua biên giới quốc gia, nó tương tác trực tiếp với trật tự công cộng và thương mại quốc tế. Locke từng khẳng định trong Khảo luận thứ hai về chính quyền: "Đây là một trạng thái tự do, nhưng nó không phải là trạng thái lộn xộn". Luận án chứng minh sự tự do lưu thông hàng hóa quốc tế phải chịu sự giới hạn bởi quyền sở hữu hợp pháp của chủ thể sáng tạo.
  2. Phát triển lý thuyết Bản chất hàng hóa công cộng của Joseph Stiglitz và Thomas Jefferson: Trích dẫn Chú thích số 2 trong phán quyết Graham v. John Deere Co. (1966) của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ: "Một người có thể độc quyền sở hữu một thông tin miễn là người đó giữ nó chỉ cho riêng mình biết; nhưng khi thông tin đó được tiết lộ, nó thuộc quyền sở hữu của nhiều người... tương tự như việc người thứ ba thắp một ngọn nến từ ngọn nến ban đầu, và người đó nhận được ánh sáng từ ngọn nến của mình mà không làm tối đi ánh sáng của ngọn nến ban đầu." Luận án làm sáng tỏ rằng đặc tính phi cạnh tranh (non-rivalrous) và phi loại trừ (non-excludable) của tài sản trí tuệ khiến chi phí biên để làm giả một sản phẩm hữu hình chứa đựng TSTT là cực kỳ thấp, đòi hỏi biện pháp ngăn chặn vật lý tại cửa khẩu như một chốt chặn pháp lý tối thượng.
  3. Đột phá về phân định khái niệm pháp lý: Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn phân định rành mạch giữa "Hàng hóa giả mạo về SHTT" (Counterfeit goods - xâm phạm cốt lõi, sao chép y nguyên nhãn hiệu được bảo hộ hoặc sao lậu quyền tác giả, gây nguy hại nghiêm trọng) với "Hàng hóa xâm phạm quyền SHTT thông thường" (chứa yếu tố tương tự gây nhầm lẫn hoặc vi phạm sáng chế, kiểu dáng công nghiệp cần giám định chuyên sâu).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết cấu trúc kinh tế của Luật SHTT (Landes & Posner, 2003); (2) Học thuyết Cân bằng lợi ích công - tư (Peter Drahos, 1996); (3) Lý thuyết Quản trị rủi ro hải quan hiện đại của WCO.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Cơ chế này vận hành trong không gian địa bàn hoạt động hải quan luật định, áp dụng đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh; cân bằng giữa kiểm soát chặt chẽ chống hàng giả và mục tiêu thuận lợi hóa thương mại (không làm gia tăng thời gian thông quan bất hợp lý cho doanh nghiệp tuân thủ tốt).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, xem xét các quy phạm pháp luật trong sự vận động thực tiễn của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hội nhập quốc tế. Thiết kế nghiên cứu đa tầng hỗn hợp (Mixed Methods Legal Research):

  • Tầng 1 - Pháp lý học phân tích & quy chuẩn (Doctrinal & Normative Legal Analysis): Phân tích văn bản quy phạm pháp luật, điều ước quốc tế.
  • Tầng 2 - Luật học so sánh (Comparative Legal Method): Đối chiếu mô hình của Hoa Kỳ (CBP theo 19 U.S.C. § 1526, 19 C.F.R. Part 133), Liên minh Châu Âu (Quy định EU số 608/2013), Nhật Bản (Luật Hải quan sửa đổi), Trung Quốc.
  • Tầng 3 - Thực nghiệm xã hội học pháp lý (Empirical Socio-Legal Study): Khảo sát dữ liệu thực tế bắt giữ, điều tra án điểm và phỏng vấn sâu chuyên gia.

Quy trình nghiên cứu rigorous

  • Chiến lược thu thập dữ liệu: Thu thập thứ cấp toàn bộ số liệu thống kê nghiệp vụ bắt giữ, hồ sơ đăng ký kiểm soát quyền SHTT từ Tổng cục Hải quan giai đoạn 2014–2021 (Bảng 3, 4, 5 của luận án).
  • Phương pháp chuyên gia (Expert Interview Protocol): Thiết kế bộ câu hỏi phỏng vấn bán cấu trúc (Phụ lục 7) trên mẫu chọn có chủ đích gồm 3 nhóm đối tượng: (1) Lãnh đạo và công chức chuyên trách kiểm soát SHTT tại Cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Giám sát quản lý, Vụ Pháp chế - Tổng cục Hải quan; (2) Lãnh đạo các Chi cục Hải quan cửa khẩu trọng điểm (Lạng Sơn, Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh, Quảng Ninh, Quảng Trị); (3) Chuyên gia thực thi cao cấp tại Cục SHTT, Thanh tra Bộ Khoa học và Công nghệ.
  • Tam giác đạc dữ liệu (Data & Methodological Triangulation): Đối chiếu chéo giữa số liệu báo cáo hành chính của Hải quan với dữ liệu điều tra độc lập từ BASCAP/VCCI và đánh giá phản biện từ phía chủ sở hữu quyền (Eurocham Whitebook, AmCham).

Data và phân tích

  • Dữ liệu định lượng: Phân tích chuỗi số liệu 8 năm (2014–2021) về số lượng đơn đăng ký kiểm soát quyền SHTT tiếp nhận, số vụ phát hiện bắt giữ theo nguồn thông tin (chủ động soi chiếu, tin báo trinh sát, thông báo của chủ quyền).
  • Phương pháp mô hình hóa quy trình (Business Process Modeling): Chuẩn hóa 5 sơ đồ quy trình nghiệp vụ cốt lõi: Sơ đồ tiếp nhận xử lý đơn, Quy trình kiểm soát trước thông quan, trong thông quan, sau thông quan và quy trình kiểm soát chuyên sâu của lực lượng kiểm soát hải quan.
  • Phân tích rủi ro trên nền tảng số: Đánh giá dữ liệu giao dịch trên phần mềm thông quan tự động VNACCS/VCIS và Cổng thông tin một cửa quốc gia để chỉ ra tỷ lệ luồng xanh, vàng, đỏ tác động đến xác suất phát hiện hàng giả mạo SHTT.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

  1. Nghịch lý tỷ lệ bắt giữ thấp trong môi trường thông quan tự động: Dù kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng 2 con số giai đoạn 2014–2021, số vụ việc hàng hóa giả mạo SHTT bị phát hiện, xử lý tại cửa khẩu chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với thực tế vi phạm nội địa. Nguyên nhân cốt lõi là hệ thống phân luồng rủi ro tự động VNACCS/VCIS chủ yếu tập trung vào rủi ro trốn thuế và buôn lậu hàng cấm, thiếu các thuật toán và tiêu chí nhận diện chuyên biệt về giả mạo SHTT.
  2. Khoảng trống pháp lý về thẩm quyền đối với hàng xuất khẩu và hàng quá cảnh: Trong khi CPTPP và EVFTA yêu cầu cơ quan hải quan phải có quyền chủ động ngăn chặn hàng quá cảnh và hàng tập kết xuất khẩu có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu hoặc sao lậu quyền tác giả, Luật Hải quan 2014 và Luật SHTT hiện hành vẫn tạo ra sự lúng túng cho công chức hải quan khi áp dụng biện pháp tạm dừng thủ tục mà không có đơn yêu cầu từ chủ quyền.
  3. Sự phân ly giữa thẩm quyền xử lý hành chính và thực tiễn tịch thu: Việc xử lý hàng hóa giả mạo SHTT bị phát hiện ngoài thông quan (do lực lượng kiểm soát hải quan độc lập phát hiện) thường bị chuyển giao lòng vòng hoặc xử lý theo chế tài hàng nhập lậu thông thường, làm lu mờ tính chất xâm phạm quyền tác sản trí tuệ và vô hiệu hóa quyền tiếp cận chứng cứ của chủ thể quyền.
  4. Bất đối xứng thông tin giữa Cơ quan Hải quan và Chủ thể quyền: Hơn 85% các vụ việc phát hiện thành công xuất phát từ tin báo hoặc đơn yêu cầu của chủ quyền. Tuy nhiên, thủ tục nộp đơn đăng ký kiểm soát biên giới còn rườm rà, yêu cầu bảo lãnh tạm ứng chi phí bồi thường (20% giá trị lô hàng hoặc bảo lãnh ngân hàng) tạo gánh nặng tài chính lớn, ngăn cản các doanh nghiệp vừa và nhỏ bảo vệ quyền lợi chính đáng.

Implications đa chiều

  • Về lý luận: Tái định nghĩa cơ chế kiểm soát biên giới không chỉ là một thủ tục hành chính bổ trợ, mà là một chế định pháp lý độc lập thuộc nhánh Luật SHTT và Luật Hải quan, kết hợp hài hòa nguyên tắc tôn trọng quyền định đoạt dân sự với nghĩa vụ bảo vệ trật tự công cộng của Nhà nước.
  • Về lập pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho việc sửa đổi, bổ sung Luật SHTT (các điều khoản về kiểm soát biên giới), Luật Hải quan và các Nghị định hướng dẫn thi hành (như Nghị định 99/2013/NĐ-CP, Nghị định 102/2021/NĐ-CP, Nghị định 08/2015/NĐ-CP sửa đổi).
  • Về thực tiễn quản trị: Đề xuất Bộ tiêu chí nhận diện 3 cấp độ (Phụ lục 6, Sơ đồ 6):
    1. Cấp độ khai báo hải quan: Phân tích dữ liệu mô tả hàng hóa, mã HS, nguồn gốc xuất xứ, tên đối tác gửi/nhận có lịch sử rủi ro.
    2. Cấp độ hồ sơ hải quan: So chiếu hóa đơn thương mại, vận đơn, chứng từ thanh toán với mức giá sàn bất thường (đơn giá khai báo thấp hơn nhiều lần so với giá trị sản phẩm chính hãng).
    3. Cấp độ thực tế hàng hóa: Dấu hiệu nhận diện bao bì, tem nhãn, bao gói thô sơ, mã vạch, công nghệ in ấn sai lệch so với cơ sở dữ liệu hàng thật chuẩn do chủ quyền cung cấp.
  • Về kiến trúc công nghệ: Đề xuất bài toán nghiệp vụ tích hợp mô hình "Hải quan thông minh về SHTT" (Smart IP Customs), kết nối cơ sở dữ liệu chuyên ngành giữa Cục SHTT, Tổng cục Hải quan, cơ quan đại diện quyền SHTT quốc tế và hệ thống soi chiếu container tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

  • Giới hạn dữ liệu ngầm: Do tính chất bất hợp pháp và phi chính thức của hành vi buôn lậu hàng giả, số liệu thống kê bắt giữ chỉ phản ánh "phần nổi của tảng băng chìm", chưa thể lượng hóa tuyệt đối 100% quy mô dòng hàng giả luân chuyển qua các đường mòn lối mở biên giới đất liền.
  • Giới hạn không gian - thời gian: Khảo sát sâu tập trung vào giai đoạn 2014–2021. Mặc dù luận án đã bao hàm các sửa đổi pháp luật đến năm 2023, sự bùng nổ của mô hình thương mại điện tử xuyên biên giới qua các bưu kiện chuyển phát nhanh quốc tế giá trị nhỏ (dưới 1 triệu VNĐ) giai đoạn hậu COVID-19 cần thêm các công cụ khảo sát định lượng chuyên sâu hơn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

  1. Nghiên cứu cơ chế kiểm soát biên giới đối với các lô hàng thương mại điện tử xuyên biên giới phi truyền thống (cross-border e-commerce small parcels).
  2. Xây dựng mô hình máy học (Machine Learning) và dữ liệu lớn (Big Data) trong việc tự động phát hiện vi phạm nhãn hiệu và bản quyền trên ảnh soi chiếu kỹ thuật số cửa khẩu.
  3. Hoàn thiện khung trách nhiệm pháp lý của các doanh nghiệp logistics trung gian và sàn thương mại điện tử quốc tế trong chuỗi cung ứng hàng hóa xuyên biên giới.

Tác động và ảnh hưởng

  • Giá trị học thuật: Đặt nền móng xây dựng giáo trình chuyên sâu về Pháp luật thực thi quyền SHTT tại biên giới cho các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tài chính, Học viện Hải quan. Tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu luật học so sánh và thương mại quốc tế.
  • Tác động chính sách & hành pháp: Cung cấp luận cứ trực tiếp cho Ban Chỉ đạo quốc gia 389, Tổng cục Hải quan và Bộ Tư pháp trong việc xây dựng Đề án hiện đại hóa ngành hải quan đến năm 2030, chuyển đổi mô hình quản lý rủi ro SHTT từ thụ động sang chủ động.
  • Lợi ích kinh tế - xã hội: Góp phần giảm thiểu thiệt hại hàng chục tỷ USD cho nền kinh tế quốc dân, bảo vệ sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng trước hàng giả mạo nguy hại (dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm, phụ tùng xe cơ giới), đồng thời nâng cao chỉ số bảo hộ quyền SHTT của Việt Nam trong các Báo cáo Special 301 của Hoa Kỳ và Báo cáo thường niên của EU, thúc đẩy thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) công nghệ cao.

Đối tượng hưởng lợi

  • Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận nguồn tài liệu tham khảo đồ sộ, hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết triết học pháp lý SHTT và bộ dữ liệu thực tiễn chuyên sâu 2014–2021.
  • Cán bộ, công chức Hải quan & Cơ quan hành pháp: Sở hữu cẩm nang nghiệp vụ với 8 sơ đồ quy trình chuẩn hóa và Bộ tiêu chí nhận diện hàng giả mạo SHTT cụ thể, dễ dàng áp dụng tại cửa khẩu.
  • Cộng đồng doanh nghiệp & Luật sư SHTT: Nắm vững quy trình nộp đơn đăng ký kiểm soát biên giới, cơ chế tạm dừng thủ tục hải quan và phương thức phối hợp cung cấp thông tin hiệu quả với cơ quan công quyền.
  • Nhà hoạch định chính sách: Có sẵn cơ sở khoa học và các dự thảo điều khoản cụ thể (Phụ lục 8) để nội luật hóa các cam kết quốc tế trong CPTPP, EVFTA vào hệ thống pháp luật Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thành công Học thuyết cân bằng lợi ích của Peter Drahos và Lý thuyết hàng hóa công cộng của Joseph Stiglitz vào lĩnh vực kiểm soát biên giới: chứng minh rằng kiểm soát biên giới không chỉ bảo vệ độc quyền tài sản tư của chủ quyền, mà còn là công cụ bảo vệ trật tự công và quyền được sử dụng sản phẩm an toàn của xã hội. Luận án đã giải quyết căn cơ ranh giới giữa bảo vệ quyền tư và cưỡng chế hành chính công quyền.

  2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây? So với công trình của Vũ Thị Hồng Yến (2005) hay Dương Đình Công (2011) vốn thuần túy phân tích quy phạm tĩnh (black-letter law), luận án kết hợp phương pháp luật học phân tích với mô hình hóa quy trình nghiệp vụ (Business Process Modeling), phân tích chuỗi dữ liệu thực nghiệm 8 năm (2014–2021) trên 11 địa bàn trọng điểm và phỏng vấn chuyên sâu 3 nhóm chủ thể thực thi.

  3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có số liệu thực chứng minh chứng? Phát hiện về sự bất tương xứng giữa số lượng hàng hóa giả mạo SHTT lưu thông trên thị trường với số vụ việc Hải quan bắt giữ: Trong giai đoạn 2014–2021, nguồn phát hiện hàng giả chủ yếu vẫn phụ thuộc vào đơn của chủ thể quyền (hơn 85%), trong khi tỷ lệ Hải quan chủ động phát hiện thông qua quản lý rủi ro thuần túy ở khâu thông quan là rất khiêm tốn. Điều này chứng minh hệ thống thông quan tự động VNACCS/VCIS đang tồn tại "lỗ hổng thuật toán" đối với các tiêu chí phi thuế quan về SHTT.

  4. Luận án có cung cấp giao thức nhân rộng/áp dụng thực tế (Replication Protocol)? Có. Luận án cung cấp bộ công cụ hoàn chỉnh gồm: Hồ sơ mẫu đăng ký kiểm soát hàng hóa giả mạo SHTT (Phụ lục 3), Bảng mã loại hình xuất nhập khẩu áp dụng (Phụ lục 4), Bộ tiêu chí nhận diện nguy cơ giả mạo 3 cấp độ (Sơ đồ 6) và Mô hình thiết kế hệ sinh thái Hải quan thông minh về SHTT (Phụ lục 5).

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Định hướng phát triển các nhánh nghiên cứu: (1) Pháp luật kiểm soát tài sản trí tuệ số xuyên biên giới; (2) Trí tuệ nhân tạo và Blockchain trong truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng hải quan; (3) Hài hòa hóa thủ tục kiểm soát biên giới trong khối ASEAN và khu vực RCEP.

Kết luận

Luận án của Nghiên cứu sinh Hứa Thị Hồng là một công trình khoa học đồ sộ, mẫu mực về tính hàn lâm và giá trị thực tiễn trong lĩnh vực luật học, với 6 đóng góp cốt lõi:

  1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận hoàn chỉnh, đa chiều về bảo vệ quyền SHTT tại biên giới thông qua kiểm soát hàng hóa giả mạo về SHTT của cơ quan hải quan.
  2. Định vị rõ ràng các tiêu chí nhận diện và phân biệt bản chất pháp lý giữa hàng hóa giả mạo về SHTT với hàng hóa xâm phạm quyền SHTT thông thường.
  3. Đánh giá toàn diện, chân thực thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi của Hải quan Việt Nam giai đoạn 2014–2021, chỉ rõ các mâu thuẫn quy phạm và điểm nghẽn nghiệp vụ.
  4. Đối chiếu sâu sắc kinh nghiệm lập pháp và thực thi của các nền kinh tế phát triển (Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Trung Quốc) để rút ra bài học thích ứng cho Việt Nam.
  5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ (sửa đổi Luật Hải quan, Luật SHTT) nhằm thực thi chuẩn mực cao của các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA).
  6. Kiến tạo mô hình nghiệp vụ "Hải quan thông minh về SHTT" và Bộ tiêu chí quản lý rủi ro 3 cấp độ, mở ra bước đột phá cho công cuộc chuyển đổi số ngành hải quan Việt Nam.