Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu 13 Trong chương này, nghiên cứu sinh tổng quan các tài liệu nghiên cứu về phân quyền tài chính tại Trung Quốc của các tác giả trong và ngoài nước. Từ đó đánh giá tình hình nghiên cứu và đưa ra khoản trống đề tài luận án cần tập trung nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý luận, thực tiễn của việc thực hiện phân cấp, phân quyền tài chính ở Trung Quốc Nghiên cứu sinh trình bày một số vấn đề lý luận, thực tiễn về phân quyền tài chính và chỉ ra lợi ích và hạn chế của chính sách phân quyền tài chính. Chương 3: Thực trạng phân quyền tài chính ở Trung Quốc từ năm 1992 đến nay Nghiên cứu sinh tổng hợp lại quá trình hình thành, phát triển của chính sách phân quyền tài chính tại Trung Quốc.
Qua đó phân tích mối quan hệ tài chính trung ương – địa phương tại Trung Quốc và đánh giá việc thực hiện phân quyền tài chính tại Trung Quốc trên một số mặt. Chương 4: Bài học kinh nghiệm từ phân quyền tài chính của Trung Quốc và gợi mở cho Việt Nam Căn cứ trên một số đánh giá tại chương 3 và căn cứ thực tiễn phân cấp tài chính tại Việt Nam, nghiên cứu sinh rút ra một số bài học kinh nghiệm trong về phân quyền tài chính tại Trung Quốc và đưa ra một số gợi mở cho Việt Nam. 14 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu nƣớc ngoài liên quan đến phân quyền tài chính 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến phân quyền tài chính Trong công trình của Inman, Robert.P and Rubinfeld, Daniel L (1997) [71], các tác giả khẳng định phân cấp quản lý NSNN giúp khuyến khích sự tham gia và dẫn đến trách nhiệm giải trình cao hơn của nhà nước. Cũng có nhiều nghiên cứu thực hiện nhằm kiểm chứng mối quan hệ giữa phân cấp quản lý NSNN và quản trị nhà nước. (2006) [74] đã cung cấp lý thuyết và bằng chứng về mối quan hệ giữa phân cấp tài chính và tăng trưởng kinh tế ở Pakistan, dựa vào dữ liệu tổng thể dạng chuỗi thời gian trong giai đoạn 1972 - 2005. Bằng phương pháp ước lượng OLS, nghiên cứu kết luận rằng phân cấp tài chính có ảnh hưởng tích cực đến tăng trưởng kinh tế.
Muhammad Zahir Faridi (2011) [76] đã sử dụng dữ liệu tổng thể dạng chuỗi thời gian về phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa chính quyền trung ương và địa phương trong giai đoạn 1972 - 2009 để xem xét tác động của phân cấp tài chính đến tăng trưởng kinh tế, phương pháp được sử dụng để ước lượng là OLS. Kết quả tìm thấy phân cấp tài chính có tác động quan trọng và tích cực đến tăng trưởng kinh tế ở Pakistan. Nghiên cứu của Bird & Wallich (1993) [68] cho rằng phân cấp tài chính có thể giúp nâng cao hiệu quả của khu vực công trong việc cung ứng dịch vụ công, và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Những lợi ích tiềm tàng này phản ánh một niềm tin rằng, chính quyền địa phương có thể ra những quyết định tốt nhất về những khoản chi tiêu công phục vụ tăng trưởng trong những 15 lĩnh vực như giáo dục, y tế và cơ sở hạ tầng, vì họ có thông tin tốt hơn về đặc điểm của địa phương và sự khác biệt giữa các vùng.
Tuy nhiên, cũng có những quan điểm lý thuyết khác về tác động của phân cấp tài chính đến tăng trưởng. Theo Prud’homme (1995) và Tanzi (1996) [82], nếu các giả định của phân cấp tài chính như: (i) phân cấp nguồn thu tương xứng với nhiệm vụ chi; (ii) năng lực và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương không được thỏa mãn, thì kết quả của phân cấp tài chính có thể gây phương hại đến tăng trưởng kinh tế và tính hiệu quả. Prud’homme (1995) nhấn mạnh rằng: chính quyền địa phương có thể không cung cấp hiệu quả hơn chính quyền trung ương trong cung cấp hàng hóa công ở phạm vị quốc gia vì tính kinh tế của quy mô. Phân cấp tài chính cũng có thể là điều kiện để ra tham nhũng ở địa phương bởi vì khi đó sẽ trao trách nhiệm chính trị cho địa phương và các nhà chính trị địa phương sẽ gắn lợi ích của mình với lợi ích nhóm (Prud’homme, 1995, and Tanzi, 1996).
Martinez & McNab (2001) còn cho rằng phân cấp tài chính có thể khuyến khích sự bất ổn của kinh tế vĩ mô, do đó sẽ dẫn đến suy giảm tăng trưởng kinh tế, bởi vì phân cấp tài chính có thể làm giảm chi tiêu và các loại thuế của chính phủ trung ương dùng để hỗ trợ cho sự phát triển của nền kinh tế. Về một số nghiên cứu quốc tế thời gian vừa qua có đề cập đến phân quyền tài chính đối với sự phát triển kinh tế của quốc gia, tiêu biểu có: Đề tài nghiên cứu “What drives Fiscal decentralization” (Điều gì thúc đẩy phân cấp tài chính) của nhóm tác giả Philip Bodman, Katherine Ford, Tom Gole và Andrew Hodge vào tháng 10 năm 2009 tại Đại học Queensland - Úc [80] đã xem xét các yếu tố quyết định đến phân cấp tài chính, đặc biệt tập trung vào sự ảnh hưởng của mức thu nhập đến mức độ phân cấp tài chính. Trong phân tích chéo, mức thu nhập được cho là có liên quan đáng kể đến mức độ phân cấp tài chính. Mối tương quan này được cho là tích cực đối với các nước OECD nhưng tiêu cực đối với các nước có thu nhập trung bình và thấp.
16 Cuốn sách “Fiscal decentralization in developing countries” (Phân quyền tài chính ở các nước đang phát triển) của tác giả Richard M. Bird và Francois Vaillancourt [83] do nhà xuất bản đại học Cambridge xuất bản. Tác giả đã nghiên cứu nguồn gốc, cơ sở khái niệm và thực tiễn phân cấp tài chính ở các nước đang phát triển. Thứ nhất, tác giả xem xét lý do tại sao tập trung ngân sách phổ biến trong lịch sử ở các nước đang phát triển và tại sao xu hướng này lại đảo chiều.
Thứ hai, tác giả tóm tắt lý thuyết phân quyền tài chính thông thường và xem xét sự liên quan của nó đối với các nước đang phát triển. Thứ ba, tác giả đánh giá một số nguyên nhân phổ biến cản trở phân quyền tài chính và xem xét các bằng chứng thực nghiệm có sẵn. Thứ tư, tác giả vạch ra một số yếu tố chính trong phân cấp tài chính khi nó đang được thúc đẩy ở một số nước, bao gồm một số vấn đề đang phải đối mặt và những thành công đạt được. Cuối cùng là báo cáo kết luận với một số nhận xét của tác giả về việc thiết kế phân cấp tài chính thích hợp và hiệu quả hơn ở các nước đang phát triển.
Trên Tạp chí Kinh tế Nga số phát hành tháng 12 năm 2015, tác giả Andrey Yushkov với bài đăng “Fiscal decentralization and regional economic growth: Theory, empirics, and the Russian experience” (Phân cấp tài chính và tăng trưởng kinh tế khu vực: Lý thuyết, kinh nghiệm và kinh nghiệm của Nga) [66] đề cập đến mối quan hệ lý thuyết và thực nghiệm giữa phân quyền tài chính và tăng trưởng kinh tế. Phân tích thực nghiệm các khu vực của Nga trong giai đoạn 2005-2012 cho thấy quá trình phân cấp chi tiêu quá mức trong khu vực, không kèm theo mức phân cấp thu nhập ảnh hưởng tiêu cực đến tăng trưởng kinh tế địa phương. Ngược lại, sự phụ thuộc của địa phương đối với việc chuyển tiền tài chính giữa chính phủ từ trung tâm liên bang là tích cực gắn liền với tăng trưởng kinh tế. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Trung Quốc liên quan đến phân quyền tài chính của Trung Quốc Phân quyền nói chung và phân quyền tài chính nói riêng là một trong các chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu trong giới khoa học tại Trung Quốc nhắc tới như một sự thành công về thay đổi thể chế của Trung Quốc, làm cho nền kinh tế của nước này có chuyển biến tích cực và đạt được nhiều thành tựu về kinh tế.
Sự phân quyền đã mang lại những thành quả to lớn mà bản thân các nhà cải cách của Trung Quốc cũng gần như không dự đoán trước được. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này đang đến ngưỡng, đang tịnh tiến đến một điểm ngoặt, đòi hỏi một bước chuyển đổi khác trong thời gian tới. Các tác giả Justin Yifu Lin và Zhiqiang Liu, với bài viết “Phân cấp tài chính và tăng trưởng kinh tế ở Trung Quốc” [105] đăng trên Tạp chí Kinh tế và Kinh doanh Trung Quốc tháng 10 năm 2000 đã cho thấy phân cấp tài chính đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng cố gắng tìm hiểu mối liên hệ giữa phân cấp tài chính và tăng trưởng kinh tế ở các vùng khác nhau, cho thấy những ảnh hưởng của việc phân quyền tài chính đối với tăng trưởng kinh tế khác nhau giữa 30 tỉnh được chia thành ba vùng phía Đông, Trung tâm, và khu vực phía Tây.
Tác giả Lin & Liu (2000) [111] khám phá ra tác động của phân cấp tài chính đến tăng trưởng bằng cách sử dụng dữ liệu bảng ở chính quyền cấp tỉnh của Trung Quốc. Họ đã sử dụng dữ liệu trong 23 năm từ 1970 - 1993 cho nghiên cứu của mình. Nghiên cứu sử dụng phân tích hồi quy với việc coi GDP là biến phụ thuộc và biến liên quan đến phân cấp tài chính, thu nhập bình quân đầu người, dân số và các biến giả liên quan đến cấp tỉnh là biến độc lập. Tác giả kết luận rằng phân cấp tài chính có ảnh hưởng tích cực đến tăng trưởng kinh tế.
Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra ảnh hưởng quan trọng của sự cải cách trong khu vực nông thôn, sự tích lũy vốn và sự phát triển của các nhân tố khác đến tăng trưởng kinh tế. 18 Trong bài viết “Phát triển mới về phân cấp tài chính ở Trung Quốc” đăng trên Thời báo Kinh tế Trung Quốc Số tháng 2 năm 2012, tác giả Zhiguo Wang và Liang Ma [137] đã nghiên cứu toàn diện tiến bộ mới nhất trong lĩnh vực phân cấp tài chính ở Trung Quốc trong những thập kỷ qua; tác giả đưa ra các quy trình, đặc điểm, và các phép đo về phân cấp tài chính cũng như tổng hợp các kết quả của phân cấp tài chính. Trên Tạp chí Kinh tế Trung Quốc Số tháng 12 năm 2006, tác giả Jing Jin và Heng-fu Zou [104] với bài viết “Phân cấp ngân sách, phân phối thu, chi, và tăng trưởng ở Trung Quốc” đưa ra các lý thuyết cho rằng sự kết hợp chặt chẽ giữa phân bổ doanh thu và chi tiêu ở cấp địa phương mang lại hiệu quả rõ rệt trong tăng trưởng kinh tế.