Chương 1: Kinh tế huyện Như Xuân qua các thời kỳ; Chương 2: Hoạt động kinh tế huyện Như Xuân; Chương 3: Tri thức địa phương trong hoạt động kinh tế),… Địa chí huyện Như Xuân thực sự là một công trình nghiên cứu khá toàn diện, công phu, đề cập đến nhiều vấn đề về địa lý, kinh tế, lịch sử, văn hóa,… được xem như là một cuốn: “từ điển” quý giá đối với tất cả những ai muốn tìm hiểu, nghiên 19 cứu về vùng đất và con người Như Xuân. Mặc dù thời gian, không gian và nội dung mà công trình Địa chí huyện Như Xuân đề cập không trùng lặp với phạm vi thời gian mà đề tài xác định, và phạm vi không gian công trình này đề cập đến cả địa bàn của 28 xã 02 thị trấn thuộc huyện Như Xuân trước khi chia tách (18/11/1996), nhưng rõ ràng, kết quả nghiên cứu đạt được của công trình này thực sự là nguồn tài liệu quý giá, hữu ích để tác giả thực hiện đề tài,… Bên cạnh các công trình nêu trên, trong quá trình thực hiện đề tài tác giả còn tiếp cận một số công trình biên soạn lịch sử Đảng bộ một số xã, thị trên địa bàn huyện. Trong quá trình sưu tầm tư liệu thực hiện đề tài luận án, chúng tôi cũng tiếp cận một số luận văn, luận án thuộc chuyên ngành Dân tộc học, Sử học, chọn đối tượng là đồng bào dân tộc Thổ ở Như Xuân làm đối tượng nghiên cứu. Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới luận án Tiến sĩ Nhân học của Trịnh Hữu Anh với đề tài: “Sự biến đổi kinh tế - xã hội của dân tộc Thổ ở huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa”, được tác giả bảo vệ thành công tại Học viện Khoa học Xã hội vào năm 2016.
Từ góc độ một luận án Tiến sĩ Nhân học, tác giả đã dành một phần nội dung để giới thiệu khái quát về vùng đất, con người Như Xuân cũng như lịch sử hình thành tộc người Thổ trên địa bàn huyện Như Xuân cũng như một số huyện lân cận thuộc địa bàn tỉnh Thanh Hóa và tỉnh Nghệ An. Trên cơ sở nguồn tư liệu phong phú, đa dạng, nhất là tài liệu điền dã tại các bản làng người Thổ định cư ở huyện Như Xuân, tác giả tập trung làm rõ Sự biến đổi kinh tế - xã hội của dân tộc Thổ, trên địa bàn huyện Như Xuân theo dòng chảy lịch sử của dân tộc trong hơn hai thế kỷ qua. Mặc dầu, phạm vi thời gian nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu,… của đề tài luận án mà Trịnh Hữu Anh thực hiện hoàn toàn khác với đề tài do chúng tôi thực hiện, song, kết quả nghiên cứu từ luận án Tiến sĩ Nhân học này, nhất là phần nội dung nghiên cứu về chuyển biến kinh tế, xã hội của đồng bào Thổ trên địa bàn 14 xã 02 thị trấn sau khi chia tách huyện Như 20 Xuân đến năm 2015 thực sự là một tài liệu hữu ích đối với chúng tôi. Nhận xét về tình hình nghiên cứu vấn đề và nhiệm vụ khoa học của luận án 1.
Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Từ những trình bày mang tính khái quát ở trên, tác giả xin đưa ra một số nhận xét về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án: Thứ nhất, hướng nghiên cứu về kinh tế, xã hội ở Việt Nam từ sau năm 1975, nhất là trong công cuộc đổi mới đất nước, từng bước đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, hội nhập quốc tế và khu vực từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI đã và đang thu hút nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau tham gia. Trong xu thế chung đó, việc lựa chọn hướng nghiên cứu, phục dựng bức tranh kinh tế, văn hóa - xã hội ở các tỉnh, thành, quận, huyện, trên phạm vi cả nước trong khoảng hơn 45 năm qua (1975-2020) thực sự thu hút nhiều nhà nghiên cứu Sử học, Kinh tế, Chính trị, Văn hóa học, Dân tộc học,… ở các Trường Đại học, Viện nghiên cứu,… hay tại các địa phương tham gia. Kết quả đã có khá nhiều công trình nghiên cứu công phu, khá toàn diện về kinh tế, xã hội, văn hóa,… ở các địa phương lần lượt được các nhà xuất bản phát hành giới thiệu tới đông đảo bạn đọc cả trong và ngoài nước. Những công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội ở Việt Nam nói chung, các địa phương nói riêng, tuy không trùng lặp với không gian, thời gian, nội dung trọng tâm nghiên cứu của đề tài luận án, song, kết quả nghiên cứu mà các công trình này đạt được, thực sự là nguồn tư liệu quý giá để tác giả đề tài có cái nhìn tổng quan về bức tranh kinh tế, xã hội ở nhiều địa phương khác nhau trên phạm vi cả nước.
Từ đó, có thể tìm ra những nét tương đồng cũng như những đặc điểm riêng có về kinh tế, xã hội ở Như Xuân đối với một số địa phương khác. Điều này thực sự hữu ích khi tác giả tập trung làm rõ chuyển biến kinh tế, xã hội của Như Xuân từ năm 1996 đến năm 2018. Thứ hai, từ cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, có nhiều tác giả chọn vấn đề chuyển biến kinh tế, xã hội ở một địa phương, hay một vùng, miền để nghiên cứu. 21 Thực tế đó cho thấy, việc tác giả chọn đề tài: Chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1996 đến năm 2018 làm đề tài Luận án là phù hợp với chuyên ngành đào tạo, đồng thời góp phần nhỏ bé vào một hướng nghiên cứu lịch sử dân tộc đương đại đã và đang tiếp tục thu hút nhiều nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực, ngành khoa học khác nhau quan tâm.
Thứ ba, chỉ trong vòng hơn 3 thập kỷ (1986-2020) kể từ khi công cuộc đổi mới đất nước được Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng, tổ chức, lãnh đạo, cả 27 huyện, thị, thành phố của tỉnh Thanh Hóa đã hoàn thành việc biên soạn, phát hành Lịch sử Đảng bộ, hơn 1/3 số huyện đã hoàn thành việc biên soạn, xuất bản Địa chí. Cùng với đó là các bộ sử, địa chí của tỉnh Thanh Hóa được Tỉnh ủy, HĐND, UBND, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh chỉ đạo, từng bước triển khai nghiên cứu một cách công phu, toàn diện, hệ thống như: Lịch sử Thanh Hóa, Lịch sử Đảng bộ Thanh Hóa, Địa chí Thanh Hóa,… Đây thực sự là nguồn tư liệu quý giá, hữu ích đối với tác giả trong quá trình thực hiện đề tài, nhất là việc đối sánh các nguồn tư liệu và đặt chuyển biến kinh tế, xã hội ở huyện Như Xuân trong bối cảnh chuyển biến kinh tế - xã hội chung của tỉnh Thanh Hóa hay 11 huyện miền núi phía Tây của tỉnh từ sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (1986) đến những thập kỷ đầu của thế kỷ XXI. Thứ tư, tuy mới chia tách huyện hơn 2 thập kỷ (1996-2020), nhưng việc sưu tầm tư liệu, biên soạn lịch sử Đảng bộ các xã, thị trên địa bàn huyện Như Xuân đã thu được nhiều kết quả, đặc biệt là việc hoàn thành việc biên soạn, xuất bản hai công trình: Lịch sử Đảng bộ huyện Như Xuân (1949-2010); Địa chí huyện Như Xuân. Đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của cộng đồng dân tộc Thổ sinh sống trên địa bàn huyện Như Xuân cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của luận văn Thạc sĩ lịch sử, luận án Tiến sĩ Nhân học.
Kết quả nghiên cứu của các công trình nêu trên, thực sự là nguồn tài liệu quan trọng, có giá trị để tác giả luận án đối sánh với các nguồn tư liệu khác, giải quyết những nhiệm vụ khoa học và thực tiễn mà đề tài đặt ra. Tóm lại, cho đến thời điểm năm 2018, chưa có một công trình nghiên cứu 22 dưới góc độ lịch sử đồng cấp lựa chọn khung thời gian và phạm vi không gian như đề tài xác định để nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội ở huyện Như Xuân (Thanh Hóa). Những tài liệu có nội dung ít nhiều liên quan đến đề tài luận án mà chúng tôi nêu trên và trong thư mục Tài liệu tham khảo thực sự tạo điều kiện thuận lợi để tác giả tập trung giải quyết những nội dung trọng tâm đề tài đặt ra. Những nội dung luận án cần tiếp tục tập trung nghiên cứu Thực hiện đề tài: “Chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa từ năm 1996 đến năm 2018” tác giả tập trung giải quyết những nội dung khoa học chủ yếu mà đề tài đặt ra sau đây: Thứ nhất, trên cơ sở đối sánh các nguồn tư liệu khác nhau, làm rõ những yếu tố mang tính chủ quan và khách quan ảnh hưởng đến chuyển biến kinh tế, xã hội ở Như Xuân trong phạm vi không gian và thời gian đề tài xác định.
Thứ hai, luận án làm rõ những chuyển biến về kinh tế, xã hội trên địa bàn huyện Như Xuân giai đoạn 1996-2010. Trong đó, chúng tôi tập trung làm rõ những chuyển biến về kinh tế và trên cơ sở đó, luận án tập trung làm rõ những chuyển biến về xã hội thông qua chuyển biến trong các lĩnh vực giáo dục và đào tạo, y tế, xóa đói giảm nghèo, giải quyết việc làm cho người lao động,… hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, v.v… Thứ ba, luận án tập trung làm rõ những chuyển biến mạnh mẽ, mang tính đột phá cả về kinh tế, xã hội ở Như Xuân (2010-2018), trong bối cảnh triển khai thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng Nông thôn mới. Thứ tư, trên cơ sở các nội dung nghiên cứu trên, chúng tôi rút ra một số nhận xét về chuyển biến kinh tế, xã hội trên địa bàn huyện Như Xuân từ năm 1996 đến năm 2018 trong sự đối sánh với một số huyện miền núi khác trong tỉnh Thanh Hóa, đặc biệt là các huyện nghèo được hỗ trợ theo Chương trình 30a, từ đó góp phần lí giải một số nguyên nhân chủ yếu giúp huyện Như Xuân sớm thoát nghèo vào năm 2018. 23 Chương 2 CHUYỂN BIẾN KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA HUYỆN NHƯ XUÂN TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2010 2.
Những yếu tố tác động đến chuyển biến kinh tế, xã hội của huyện Như Xuân giai đoạn 1996-2010 2. Diên cách, điều kiện tự nhiên Diên cách Từ thời Hùng Vương dựng nước đến thế kỷ XIX, diên cách địa lý, tên gọi vùng đất Như Xuân có nhiều thay đổi. Năm Thành Thái thứ 5 (1893) châu Như Xuân được chính thức thành lập, bao gồm 4 tổng là: Xuân Du, Như Lăng, Lãng Lăng và Hạ Thường.