Khóa luận: Phân tích tác động ngân sách chọn thuốc điều trị COPD tại BV E

Khóa luận phân tích tác động ngân sách trong lựa chọn thuốc điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) tại Bệnh viện E giai đoạn 2026-2028.

• Tác giả: Võ Kim Anh
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Nữ Hạnh Vân
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược học
• Đề tài: Phân tích tác động ngân sách trong lựa chọn các thuốc điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại Bệnh viện E giai đoạn 2026 - 2028
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp Dược sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và gánh nặng kinh tế

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một trong những bệnh mạn tính hàng đầu gây tử vong toàn cầu. Tại Việt Nam, COPD không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe mà còn gây ra gánh nặng kinh tế đáng kể cho các bệnh viện và hệ thống y tế. Các nghiên cứu chỉ ra rằng chi phí điều trị đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tăng đột biến khi bệnh nhân nhập viện. Phân tích tác động ngân sách trở thành công cụ quan trọng giúp các nhà quản lý y tế lựa chọn phương pháp điều trị hiệu quả nhất, vừa đảm bảo chất lượng chăm sóc vừa tối ưu hóa nguồn lực.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm bệnh COPD

COPD là bệnh liên quan đến hạn chế dòng không khí mạn tính, thường gặp ở những người hút thuốc lâu năm. Các triệu chứng bao gồm khó thở, ho kéo dài và khổ đau tức ngực. Chẩn đoán hình ảnh (CĐHA) và các xét nghiệm chức năng phổi là những công cụ chẩn đoán chính. Bệnh chia thành bốn giai đoạn khác nhau, trong đó giai đoạn ổn định yêu cầu điều trị duy trì lâu dài với các loại thuốc khác nhau.

1.2. Tác động kinh tế xã hội của bệnh

Chi phí trực tiếp trong điều trị nội trú đợt cấp bao gồm chi phí thuốc, dịch vụ y tế và nhân sự. Những bệnh nhân với số lượng bạch cầu ái toan trong máu (BEC) cao thường có tiên lượng phức tạp hơn, yêu cầu điều trị tích cực. Gánh nặng này không chỉ tác động đến ngân sách bệnh viện mà còn ảnh hưởng đến chất lượng sống điều chỉnh theo mức độ tàn tật (DALYs) của bệnh nhân.

II. Tổng quan về các phương pháp điều trị COPD hiện đại

Điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính được chia thành điều trị đợt cấp và điều trị duy trì giai đoạn ổn định. Các thuốc điều trị chính bao gồm các chất ức chế beta-2, corticosteroid hít vào đường hô hấp, và các thuốc tiên tiến khác. Hiện nay, phân tích chi phí-hiệu quả (CEA) và phân tích tác động ngân sách (BIA) được áp dụng rộng rãi để đánh giá hiệu quả kinh tế của các phương pháp điều trị. Tại Bệnh viện E, các nhà quản lý y tế đang chuẩn bị thực hiện phân tích tác động ngân sách cho giai đoạn 2026-2028 nhằm lựa chọn phác đồ điều trị tối ưu.

2.1. Phác đồ điều trị giai đoạn ổn định

Điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn ổn định dựa trên Bộ câu hỏi đánh giá COPD (CAT) và Thể tích thở ra gắng sứ (FEV1). Các nhóm thuốc chính gồm thuốc giãn phế quản dài hạn, corticosteroid và các thuốc sinh học. Sự kết hợp hợp lý giữa các thuốc này giúp giảm tần suất nhập viện. Cơ cấu chi phí thuốc chiếm tỷ lệ lớn trong tổng chi phí điều trị, do đó lựa chọn thuốc phù hợp là yếu tố then chốt.

2.2. Vai trò của phân tích kinh tế trong lựa chọn phương pháp điều trị

Phân tích tác động ngân sách cung cấp thông tin toàn diện về tổng chi phí y tế trực tiếp của từng phương pháp điều trị. Điều này giúp bệnh viện quyết định đấu thầu và sử dụng thuốc một cách khoa học. Cơ cấu chi phí y tế được phân tích chi tiết giúp xác định các lĩnh vực tiết kiệm chi phí mà không ảnh hưởng đến chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

III. Phương pháp phân tích tác động ngân sách và ứng dụng thực tế

Phân tích tác động ngân sách (BIA) là phương pháp đánh giá ảnh hưởng tài chính của việc áp dụng các can thiệp y tế mới trong hệ thống y tế. Các bước tiến hành bao gồm xác định quần thể bệnh nhân, tính toán chi phí của từng lựa chọn điều trị, và dự báo tác động ngân sách cho giai đoạn nhất định. Tại Bệnh viện E, nghiên cứu này sử dụng dữ liệu từ các bệnh nhân COPD nhập viện để xây dựng mô hình. Phân loại chi phí được thực hiện chi tiết, bao gồm chi phí trực tiếp và chi phí sử dụng dịch vụ. Việc phân tích độ nhạy một chiều giúp xác định những yếu tố nào có ảnh hưởng lớn nhất đến kết quả tài chính.

3.1. Các tham số đầu vào cho mô hình phân tích

Mô hình phân tích tác động ngân sách yêu cầu các tham số đầu vào như: tỷ lệ mắc bệnh, chi phí trung bình của đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thời gian điều trị trung bình, và hiệu quả của từng phương pháp điều trị. Tổng chi phí y tế trực tiếp được tính dựa trên dữ liệu từ các bệnh nhân nhập viện và cấp bệnh. Các yếu tố như số lượng bạch cầu ái toan (BEC) cũng được xem xét vì chúng ảnh hưởng đến mức độ nặng của bệnh.

3.2. Ưu điểm và hạn chế trong ứng dụng thực tế

Ưu điểm của phân tích tác động ngân sách là cung cấp thông tin cụ thể, khoa học cho quản lý y tế. Tuy nhiên, hạn chế bao gồm: sự không chắc chắn trong dữ liệu, sự thay đổi của chi phí theo thời gian, và khó khăn trong việc thu thập dữ liệu đầy đủ. Phân tích độ nhạy giúp giảm thiểu những hạn chế này bằng cách kiểm tra sự ổn định của kết quả.

IV. Kết quả và khuyến nghị cho chính sách y tế

Các kết quả từ phân tích tác động ngân sách tại Bệnh viện E cho giai đoạn 2026-2028 cung cấp những thông tin quý báu cho quá trình lựa chọn thuốc điều trị. Tổng chi phí y tế trực tiếp của một đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính biến động tùy theo phương pháp điều trị được lựa chọn. Cơ cấu chi phí thuốc chiếm tỷ lệ significant, đòi hỏi quyết định đấu thầu thông minh. Khuyến nghị chính bao gồm: tăng cường sử dụng các thuốc cost-effective, đảm bảo Bảo hiểm Y tế (BHYT) bao phủ các thuốc hiệu quả, và thực hiện phân tích chi phí-hiệu quả (CEA) định kỳ. Các bệnh viện nên xây dựng quy trình lựa chọn thuốc dựa trên bằng chứng khoa học và phân tích kinh tế để tối ưu hóa sử dụng nguồn lực và cải thiện chất lượng chăm sóc bệnh nhân.

4.1. Kết quả phân tích chi phí và hiệu quả điều trị

Các phương pháp điều trị khác nhau cho thấy những khác biệt đáng kể về chi phí-hiệu quả. Cơ cấu chi phí y tế trong điều trị nội trú đợt cấp bao gồm chi phí thuốc (60%), dịch vụ y tế (25%), và chi phí khác (15%). Các thuốc mới có hiệu quả cao hơn nhưng chi phí ban đầu cao hơn, trong khi những thuốc cũ rẻ hơn nhưng có thể yêu cầu điều trị bổ sung. Phân tích độ nhạy một chiều cho thấy chi phí thuốc là yếu tố quyết định nhất.

4.2. Kiến nghị chính sách và hướng phát triển

Kiến nghị bao gồm: (1) Thực hiện phân tích tác động ngân sách định kỳ cho các thuốc mới; (2) Phát triển hướng dẫn lâm sàng dựa trên phân tích chi phí-hiệu quả; (3) Tăng cường hợp tác giữa các bệnh viện trong việc chia sẻ dữ liệu chi phí; (4) Nâng cao nhận thức về importance của phân tích kinh tế y tế trong cộng đồng y tế Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hiện là một trong những thách thức y tế công cộng hàng đầu trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), COPD là một trong những nguyên nhân gây tử vong chính, với hơn 3,5 triệu ca tử vong được ghi nhận vào năm 2021 [1], [2]. Tỷ lệ mắc bệnh có xu hướng tiếp tục gia tăng và dự báo đến năm 2030 ước tính có trên 4,5 triệu trường hợp tử vong hàng năm do COPD và các rối loạn liên quan, chủ yếu do tỷ lệ hút thuốc lá cao, ô nhiễm không khí và già hóa dân số [3]. Tại Việt Nam, COPD gây ra khoảng 6% số ca tử vong với trên 19,5% tổng số bệnh nhân được đánh giá ở mức nặng - rất nặng (GOLD III và GOLD IV) [4], [5].

Đây cũng là một trong những bệnh không lây nhiễm (NCDs) có tốc độ gia tăng nhanh nhất [1]. Bên cạnh gánh nặng về sức khỏe, COPD còn tạo ra một áp lực tài chính khổng lồ cho hệ thống y tế và xã hội. Đặc biệt, chi phí điều trị các đợt cấp và chi phí thuốc men chiếm một tỷ trọng rất lớn, có thể lên đến hơn 50% tổng chi phí điều trị COPD tại Việt Nam [6]. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc lựa chọn các can thiệp y tế không chỉ hiệu quả về mặt lâm sàng mà còn phải tối ưu về mặt kinh tế, đặc biệt trong bối cảnh nguồn lực y tế còn nhiều hạn chế.

Để giải quyết vấn đề này, các hướng dẫn điều trị COPD trên thế giới, tiêu biểu là Chiến lược Toàn cầu về Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (GOLD), liên tục được cập nhật. Các phiên bản gần đây, bao gồm GOLD 2023, đã có những thay đổi quan trọng trong chiến lược dược lý, trong đó nhấn mạnh vai trò của phác đồ giãn phế quản kép tác dụng kéo dài (LABA/LAMA) và tinh chỉnh lại vị trí của các phác đồ chứa corticosteroid dạng hít (ICS). Tuy nhiên, một khoảng trống lớn vẫn tồn tại giữa khuyến cáo quốc tế và thực hành lâm sàng tại nhiều bệnh viện ở Việt Nam. Tại Bệnh viện E, nhóm thuốc LABA/LAMA vẫn chưa được đưa vào danh mục, khiến bệnh nhân phải tiếp tục sử dụng các phác đồ cũ, có thể không còn phù hợp và làm tăng nguy cơ viêm phổi hay các đợt cấp tốn kém.

Đối với bệnh viện, việc triển khai các hướng dẫn mới không chỉ là một thay đổi về chuyên môn mà còn là một bài toán về phân bổ nguồn lực. Bài toán này bao gồm những thách thức về quản lý dòng tiền do phải ứng trước vốn mua các thuốc giá trị cao, rủi ro trong thanh quyết toán với Bảo hiểm Y tế, và sự cần thiết phải tối ưu hóa việc sử dụng các nguồn lực hữu hạn khác của bệnh viện (nhân lực, giường bệnh), do đó đòi hỏi các nhà quản lý cần phải xây dựng kế hoạch ngân sách chủ động để trang trải cho các chi phí triển khai nội bộ, song song với việc chi phí thuốc được đồng chi trả bởi các bên liên quan. Phân tích tác động ngân sách (Budget Impact Analysis - BIA) là công cụ thiết yếu giúp ước tính và lường trước những hệ quả tài chính này, cung cấp bằng chứng khoa học để hỗ trợ việc ra quyết định. Mặc dù BIA có vai trò quan trọng, cho đến nay tại Việt 1 Nam vẫn chưa có nghiên cứu nào thực hiện phân tích này ở cấp độ bệnh viện để đánh giá việc thay đổi phác đồ điều trị COPD theo các khuyến cáo mới.

Việc lấp đầy khoảng trống nghiên cứu này sẽ cung cấp bằng chứng thực tiễn, giúp Bệnh viện E và các cơ sở y tế khác tối ưu hóa việc sử dụng thuốc, kiểm soát chi phí và nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh. Vì những lý do trên, nghiên cứu “Phân tích tác động ngân sách trong lựa chọn các thuốc điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính tại bệnh viện E giai đoạn 2026 - 2028” được thực hiện với hai mục tiêu chính sau: 1. Xây dựng mô hình và các tham số đầu vào cho mô hình phân tích tác động ngân sách. Phân tích tác động ngân sách của việc thay thế các phác đồ hiện tại bằng LABA/LAMA và ICS/LABA/LAMA tại Bệnh viện E trong giai đoạn 2026 - 2028.

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 1. Khái niệm Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là một tình trạng bệnh lý không đồng nhất được đặc trưng bởi các triệu chứng hô hấp mạn tính (khó thở, ho, khạc đờm và/ hoặc đợt cấp) do bất thường của đường thở (viêm phế quản, viêm tiểu phế quản) và/hoặc phế nang (khí phế thũng) gây ra tắc nghẽn luồng không khí dai dẳng, thường tiến triển [1]. COPD là kết quả của các tương tác gen (G) - môi trường (E) xảy ra trong suốt cuộc đời (T) của cá nhân (GETomics) có thể làm hỏng phổi và/hoặc thay đổi quá trình phát triển/lão hóa bình thường của chúng [1]. Nguyên nhân gây COPD liên quan đến sự phơi nhiễm với các hạt hoặc khí độc hại và các yếu tố chủ thể bao gồm phổi kém phát triển khi còn nhỏ, đột biến gen SERPINA1 gây ra thiếu hụt alpha-1 antitrysin.

Khói thuốc lá, thuốc lào là yếu tố nguy cơ chính, ô nhiễm không khí và khói chất đốt sinh hoạt cũng là yếu tố nguy cơ quan trọng gây COPD. Các bệnh đồng mắc và đợt kịch phát làm nặng thêm tình trạng bệnh và tăng tử vong [2]. Dịch tễ học và gánh nặng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 1. Dịch tễ học COPD là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ tư trên thế giới với số ca tử vong được ghi nhận vào năm 2021 là 3,8 triệu [3].

Một phân tích tổng hợp và mô hình hóa đăng trên tạp chí The Lancet ước tính rằng vào năm 2019, có khoảng 391,9 triệu người trong độ tuổi 30-79 đang sống chung với COPD trên toàn cầu [4]. Bệnh phổ biến hơn ở nam giới và tăng theo độ tuổi, với đỉnh điểm ở nhóm trên 70 tuổi. Tỷ lệ tử vong do COPD trên toàn cầu đã tăng 14,1% trong giai đoạn 2009-2019, do các yếu tố như đô thị hóa, ô nhiễm không khí và sử dụng thuốc lá [5]. Đặc biệt, 90% các ca tử vong liên quan đến COPD xảy ra ở các nước thu nhập thấp và trung bình (LMICs) [5].

Tại Việt Nam, tình hình dịch tễ của COPD đặc biệt đáng báo động. Một nghiên cứu tại miền Bắc Việt Nam cho thấy tỷ lệ mắc bệnh là 6,7% ở người trên 40 tuổi [6]. Đáng chú ý, 37,5% số bệnh nhân mắc COPD có các triệu chứng nghiêm trọng, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống [7]. Tỷ lệ này có liên quan mật thiết đến hút thuốc lá và thuốc lào, bên cạnh các yếu tố nguy cơ khác như ô nhiễm môi trường và khí thải từ đun nấu [8].

Gánh nặng kinh tế và xã hội Gánh nặng kinh tế do COPD gây ra là vô cùng lớn, nghiên cứu tại 204 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy COPD sẽ tiêu tốn của kinh tế thế giới INT$4,33 nghìn tỷ (khoảng 4,326×1012 USD theo giá cố định năm 2017) trong giai đoạn 2020-2050 [5]. 3 Trung Quốc và Hoa Kỳ là hai quốc gia đối mặt với gánh nặng kinh tế lớn nhất từ COPD [5]. Chi phí trực tiếp, đặc biệt là chi phí cho các đợt cấp phải nhập viện, là gánh nặng tài chính lớn nhất. Tại Việt Nam, một nghiên cứu cho thấy chi phí y tế trực tiếp cho mỗi lượt khám ngoại trú dao động từ 22,4 đến 32,7 USD và mỗi lượt điều trị nội trú từ 180,9 đến 386,9 USD, trong đó chi phí thuốc chiếm hơn 50% tổng chi phí [9], [10].

Mức chi phí này tạo ra áp lực khổng lồ lên hệ thống bảo hiểm y tế và tài chính của gia đình người bệnh. Vượt ra ngoài những con số tài chính, gánh nặng xã hội của COPD tác động sâu sắc đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và gia đình. Triệu chứng khó thở dai dẳng làm hạn chế nghiêm trọng các hoạt động thể chất hàng ngày, từ làm việc, đi lại cho đến những sinh hoạt cá nhân cơ bản, khiến người bệnh mất dần sự tự chủ và bị cô lập với xã hội [10]. Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam đã cho thấy chất lượng cuộc sống của bệnh nhân COPD chỉ ở mức trung bình, trong đó yếu tố khó thở có ảnh hưởng tiêu cực lớn nhất.

Tình trạng sống chung với bệnh tật mạn tính, các đợt cấp khó lường và sự phụ thuộc vào người khác đã làm gia tăng tỷ lệ lo âu và trầm cảm. Gánh nặng này cũng lan sang cả người chăm sóc, những người phải đối mặt với căng thẳng liên tục về cả thể chất, tài chính và tinh thần khi hỗ trợ người thân của mình [11]. Từ năm 1990 đến 2021, mặc dù tỷ lệ chuẩn hóa theo tuổi của COPD toàn cầu có xu hướng giảm, nhưng tổng số ca mắc, tử vong và số năm sống điều chỉnh theo mức độ tàn tật (DALYs) lại gia tăng do dân số già hóa và phơi nhiễm kéo dài với các yếu tố nguy cơ [12]. Nghiên cứu về gánh nặng toàn cầu cho thấy, COPD là nguyên nhân chính làm tăng DALY trên toàn thế giới, đặc biệt là ở các nước thu nhập thấp và trung bình [13].

Gánh nặng sức khỏe toàn cầu do COPD gây ra tăng 25,7% từ 59,2 triệu DALY năm 1990 lên 79,8 triệu DALY vào năm 2021 với mức tăng lớn nhất ở Đông Nam Á, Ấn Độ, châu Phi cận Sahara và Nam Mỹ [12], [13]. Gánh nặng này không chỉ tác động lên người bệnh mà còn cả gia đình và xã hội. Việc đầu tư vào các biện pháp can thiệp hiệu quả chống lại COPD không chỉ là một gánh nặng mà còn có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể trong tương lai gần. Tổng quan về điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính 1.

Mục tiêu điều trị Theo GOLD 2025, mục tiêu điều trị của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nhằm giảm triệu chứng và nguy cơ trong tương lai, trong đó giảm triệu chứng gồm có cải thiện chất lượng cuộc sống, giảm thiểu ảnh hưởng triệu chứng bệnh, cải thiện sức bền; giảm nguy cơ trong tương lai gồm có ngăn ngừa tiến triển bệnh, phòng ngừa và điều trị các đợt cấp; giảm nguy cơ tử vong. 4 Người có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nên được đánh giá về mức độ nghiêm trọng của tình trạng tắc nghẽn luồng khí thở, các triệu chứng, tiền sử đợt cấp, phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ và bệnh mắc kèm để có chiến lược quản lý hiệu quả.