Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM VỀ LỢI ÍCH CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở HUYỆN 1. KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ LỢI ÍCH CỦA NGƯỜI DÂN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Những khái niệm cơ bản - Lợi ích Lợi ích là một từ thường được dùng trong lĩnh vực kinh tế.Mác viết: “Tất cả những gì mà con người đấu tranh để giành lấy, đều gắn liền với các lợi ích của họ” [22, tr. Với nhận định này, lợi ích là mục tiêu cho mọi cuộc đấu tranh của con người.
Lịch sử phát triển của xã hội loài người và của mỗi quốc gia đều trải qua rất nhiều cuộc đấu tranh và dù diễn ra với bất cứ hình thức nào, vào khoảng thời gian nào thì suy cho cùng, mọi cuộc đấu tranh đều hướng đến sự thỏa mãn lợi ích cho con người. Lợi ích cũng là yếu tố cơ bản xác lập nên các mối quan hệ giữa người với người, giữa con người với xã hội, giữa xã hội với xã hội, giữa quốc gia với quốc gia… theo cả hai hướng tích cực và tiêu cực (Tức là có thể làm bạn hoặc trở thành kẻ thù tùy thuộc vào lợi ích của mỗi bên). Nhà kinh tế học Adam Smith cho rằng “động lực to lớn để mỗi cá thể lao động mang lại của cải cho xã hội, mang lại sự thịnh vượng cho quốc gia chính là lợi ích cá nhân, sự tư lợi, vị kỉ của mỗi người” [22, tr. Ông còn khẳng định “mỗi cá nhân, mỗi con người với ham muốn làm giàu, không ngừng nỗ lực thực hiện lợi ích cá nhân sẽ giúp xã hội trở nên phồn thịnh hơn” [22, tr.
Như vậy, lợi ích còn là động lực thúc đẩy sự phát triển của con người, của xã hội. Ở một góc nhìn đơn giản hơn, từ điển Bách khoa thư định nghĩa lợi ích là “một trong những động lực quan trọng trực tiếp thúc đẩy hành động 18 của con người nhằm thoả mãn nhu cầu cá nhân, gia đình, tập thể, giai cấp, dân tộc và xã hội” [39, tr. Theo định nghĩa này, lợi ích là một sự thỏa mãn nhu cầu của một hay nhiều người trong xã hội. Nó không nói tới sự đấu tranh hay mâu thuẫn, song nó là lý do thúc đẩy hành động của con người hoặc của xã hội.
Từ những tiếp cận trên đây, tác giả cho rằng, lợi ích là kết quả của sự thỏa mãn nhu cầu của các chủ thể trong một trạng thái xã hội phát triển nhất định. Cơ sở của lợi ích chính là các nhu cầu khách quan của các chủ thể trong xã hội. Con người có nhiều loại nhu cầu, do đó có các loại lợi ích đa dạng tương ứng. Có nhiều tiếp cận phân loại khác nhau dựa trên những đặc điểm hay tiêu chí nhất định, cứ mỗi cách tiếp cận phân loại nhu cầu được thỏa mãn sẽ hình thành hệ thống lợi ích nhất định.
Theo đó, có một số loại lợi ích cơ bản sau đây: + Ở mức khái quát nhất có lợi ích vật chất và lợi ích tinh thần. Hệ thống lợi ích này dựa trên sự thỏa mãn nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần. + Theo một cấu trúc thứ bậc: sinh lý, an toàn, tham dự, (được) công nhận, tự thể hiện, A. Maslow xếp theo hình bậc thang hay hình chóp kim tự tháp với thứ tự liệt kê như trên thể hiện quan điểm rằng sự thỏa mãn nhu cầu theo thứ tự từ dưới lên, và sẽ có hệ thống lợi ích theo 5 thứ bậc kể trên.
+ Lợi ích kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội. Các lợi ích này là nhu cầu được đáp ứng, thỏa mãn khi chia nhu cầu theo các lĩnh vực hoạt động của con người. - Nông thôn Theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT ngày 04-10-2013 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn, nông thôn là khái niệm dùng để chỉ “phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn và được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” [34]. Nông thôn là khu vực sinh sống của đại đa số người nông dân, tức là những người 19 làm việc trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp như là trồng trọt các loại cây nông nghiệp hay chăn nuôi gia súc gia cầm…Nông thôn cũng thường là nơi có hệ thống cơ sở hạ tầng kém phát triển hơn các khu vực thành thị đồng thời có trình độ dân trí thấp hơn khu vực thành thị.
- Nông thôn mới Theo Phạm Thanh Tâm (2019), nông thôn mới là “nơi có sự đổi mới về tổ chức, vận hành và cảnh quan môi trường; đạt hiệu quả cao nhất trên tất cả các mặt kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội; tiến bộ hơn so với mô hình cũ; chứa đựng các đặc điểm chung, có thể phổ biến và vận dụng trên cả nước” [31, tr. Như vậy, địa điểm của khu vực nông thôn không thay đổi, nhưng chất lượng xây dựng cơ sở hạ tầng khu vực nông thôn được nâng cấp tốt hơn, các lĩnh vực sản xuất ở khu vực nông thôn đạt hiệu quả cao hơn, mọi mặt của đời sống xã hội ở khu vực nông thôn được cải thiện tốt hơn. Theo Nguyễn Thị Minh Huê (2010), nông thôn mới “là khu vực vừa chức năng lịch sử vốn có của nông thôn là vùng nông dân quần tụ trong đơn vị làng xã và chủ yếu làm nông nghiệp, vừa có những thuộc tính khác với nông thôn truyền thống, đó là làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; sản xuất phát triển bền vững theo hướng kinh tế hàng hoá; đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn ngày càng được nâng cao; giá trị văn hoá truyền thống được bảo tồn, phát triển; xã hội nông thôn an ninh tốt, quản lý dân chủ” [18, tr. Như vậy, nông thôn mới được hiểu vẫn là “chính nó” nhưng bộ mặt đã trở nên đẹp hơn, đời sống văn minh hơn, chất lượng cuộc sống của người dân được cải thiện tốt đẹp hơn trước.
Nói tóm lại, nông thôn mới là “nông thôn mà trong đó, đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị”. - Xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới được hiểu là việc làm cho khu vực nông thôn trở nên khang trang, sạch đẹp hơn, đồng thời phát triển toàn diện các lĩnh vực 20 nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, cải thiện mọi mặt đời sống cho người dân ở khu vực nông thôn. Xây dựng nông thôn mới gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới. Đây là “một chương trình tổng thể về phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và an ninh quốc phòng do Chính phủ Việt Nam xây dựng và triển khai trên phạm vi nông thôn toàn quốc.
Chương trình này gồm có 11 nội dung gồm: Quy hoạch xây dựng nông thôn mới; Phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; Đổi mới cơ cấu, phát triển kinh tế, tăng thu nhập; Giảm nghèo và thực hiện an sinh xã hội; Đổi mới và phát triển các mô hình tổ chức sản xuất có hiệu quả ở nông thôn; Phát triển giáo dục - đào tạo ở nông thôn; Phát triển y tế, chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng cư dân nông thôn; Xây dựng nếp sống văn hóa, thông tin và truyền thông nông thôn; Cung cấp nước sạch và đảm bảo vệ sinh môi trường nông thôn; Nâng cao chất lượng của các tổ chức Đảng, chính quyền và các đoàn thể chính trị - xã hội trên địa bàn; Giữ vững an ninh, trật tự an toàn xã hội nông thôn” [38]. Theo Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới thì một xã được tính là đạt tiêu chuẩn của xã nông thôn mới nếu đáp ứng được 19 tiêu chí trong “Bộ tiêu chí quốc gia về NTM”, trong đó nội dung của xã nông thôn mới gồm: “Nhóm hạ tầng kinh tế - xã hội: giao thông, thủy lợi, điện, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, chợ nông thôn, bưu điện và nhà ở dân cư; Nhóm kinh tế và tổ chức sản xuất: thu nhập, hộ nghèo, cơ cấu lao động, hình thức tổ chức sản xuất; Nhóm văn hóa - xã hội - môi trường: giáo dục, y tế, văn hóa và môi trường; Nhóm hệ thống chính trị: hệ thống tổ chức chính trị - xã hội vững mạnh và an ninh, trật tự xã hội” [38]. Còn một huyện được gọi là huyện nông thôn mới nếu có 100% số xã trên địa bàn huyện đó đạt nông thôn mới. Và một tỉnh được gọi là tỉnh nông thôn mới nếu tỉnh đó có 80% số huyện trên địa bàn tỉnh đó đạt nông thôn mới.
- Lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới, bao gồm các chủ thể: Nhà nước, người dân, doanh nghiệp, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị xã hội ở nông thôn. 21 Trong đó, người dân là chủ thể chính, do đó lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới một mặt là sự thỏa mãn những nhu cầu của người dân trong xây dựng nông thôn mới; mặt khác, phải đạt trong mối quan hệ với các chủ thể khác của quá trình xây dựng nông thôn mới. Từ đó có thể hiểu, lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới là những lợi ích mà người dân sống ở khu vực nông thôn nhận được trong quá trình khu vực nông thôn nơi họ sinh sống thực hiện các hoạt động xây dựng nông thôn mới. Trong đó, các hoạt động xây dựng nông thôn mới nằm trong Bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới của Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới.
Từ bộ tiêu chí quốc gia, tiếp cận lợi ích theo lĩnh vực hoạt động, ta có thể nhóm lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới bao gồm: + Lợi ích kinh tế, gồm: Lợi ích từ quy hoạch; lợi ích từ đáp ứng hạ tẩng kinh tế; lợi ích từ kinh tế và tổ cức sản xuất, môi trường; + Lợi ích từ hệ thống chính trị vững mạnh; + Lợi ích về văn hóa - xã hội. Vai trò đảm bảo lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới ở địa bàn cấp huyện Đảm bảo lợi ích của người dân trong xây dựng nông thôn mới ở địa bàn cấp huyện có những vai trò như sau: - Thứ nhất, giúp khơi dậy và quy tụ các nguồn lực để xây dựng nông thôn mới. Khi lợi ích của người dân được đảm bảo đồng nghĩa với việc các điều kiện về vật chất và tinh thần của họ đều được cải thiện tốt hơn.
