Luận văn thạc sĩ ussh quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân trong phát triển làng nghề qua khảo sát tại hai làng nghề bát tràng thuộc thành phố hà nội và phước tích

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân trong phát triển làng nghề qua khảo sát tại, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Quốc Phương
• Người hướng dẫn: GS. TS Tô Duy Hợp
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân trong phát triển làng nghề (Qua khảo sát tại hai làng nghề Bát Tràng thuộc thành phố Hà Nội và Phước Tích thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
• 0.4.1. Đối tượng
• 0.4.2. Khách thể
• 0.4.3. Phạm vi
• 0.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.6. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.7. Phương pháp của đề tài
• 0.7.1. Phương pháp tiếp cận
• 0.7.2. Phương pháp cụ thể
• 0.7.2.1. Phương pháp phân tích tài liệu sẵn có
• 0.7.2.2. Phương pháp thu thập thông tin sơ cấp
• 0.7.2.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 0.7.2.4. Phương pháp thảo luận nhóm
• 0.7.2.5. Phương pháp xử lý thông tin sơ cấp
• 0.8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 0.9. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Các khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.1.1. Lợi ích
• 1.1.2. Cá nhân
• 2. CHƯƠNG 2: MỐI QUAN HỆ GIỮA LỢI ÍCH CỘNG ĐỒNG VÀ LỢI ÍCH CÁ NHÂN TRONG PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ BÁT TRÀNG VÀ PHƯỚC TÍCH
• 2.1. Đặc điểm mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân trong quá trình phát triển làng nghề Bát Tràng và làng nghề Phước Tích
• 2.2. Sự phát triển mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân và vai trò đối với phát triển làng nghề
• 2.3. Xu hướng phát triển mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân
• 2.4. Vai trò của mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân đối với phát triển làng nghề
• 2.5. Giải pháp phát triển làng nghề gắn với mối quan hệ lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân
• 2.5.1. Thay đổi nhận thức
• 2.5.2. Thay đổi hành vi, hành động
• 2.5.3. Thay đổi chính sách
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 0.1. Khuyến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• A. MỘT SỐ HÌNH ẢNH THỰC ĐỊA TẠI ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• B. BẢN HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU TẠI HAI LÀNG PHƯỚC TÍCH VÀ BÁT TRÀNG
• C. BẢN HƯỚNG DẪN THẢO LUẬN NHÓM TẠI HAI LÀNG PHƯỚC TÍCH VÀ BÁT TRÀNG

Tóm tắt

I. Tổng quan về lợi ích cộng đồng và cá nhân trong phát triển làng nghề

Phát triển làng nghề không chỉ mang lại lợi ích cho cá nhân mà còn cho cả cộng đồng. Làng nghề truyền thống như Bát Tràng và Phước Tích là những ví dụ điển hình cho sự kết hợp giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng. Việc phát triển làng nghề giúp bảo tồn văn hóa, tạo ra việc làm và nâng cao đời sống cho người dân. Nghiên cứu này sẽ làm rõ mối quan hệ giữa hai loại lợi ích này trong bối cảnh phát triển bền vững.

1.1. Lợi ích kinh tế từ phát triển làng nghề

Phát triển làng nghề mang lại nhiều lợi ích kinh tế cho cả cộng đồng và cá nhân. Các sản phẩm từ làng nghề không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước mà còn xuất khẩu ra thị trường quốc tế. Điều này tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân và góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Bảo tồn văn hóa và giá trị truyền thống

Làng nghề không chỉ là nơi sản xuất mà còn là nơi gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Việc phát triển làng nghề giúp bảo tồn các kỹ thuật sản xuất, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa của cộng đồng. Điều này không chỉ có lợi cho người dân mà còn thu hút du lịch, tạo thêm nguồn thu cho địa phương.

II. Thách thức trong phát triển làng nghề tại Bát Tràng và Phước Tích

Mặc dù có nhiều lợi ích, phát triển làng nghề cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp và sự thay đổi trong nhu cầu thị trường đang đặt ra nhiều khó khăn cho người dân. Nghiên cứu này sẽ phân tích các thách thức chính mà hai làng nghề này đang gặp phải.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động xã hội

Sự phát triển nhanh chóng của làng nghề dẫn đến ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nước thải từ sản xuất gốm sứ và các chất thải rắn không được xử lý đúng cách đã ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân và môi trường sống. Cần có các biện pháp bảo vệ môi trường để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.2. Cạnh tranh từ sản phẩm công nghiệp

Sự phát triển của công nghiệp sản xuất hàng hóa đã tạo ra áp lực lớn lên các sản phẩm truyền thống. Người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng sản phẩm công nghiệp hơn, dẫn đến việc tiêu thụ sản phẩm từ làng nghề giảm sút. Điều này đòi hỏi các làng nghề phải đổi mới và nâng cao chất lượng sản phẩm để cạnh tranh.

III. Phương pháp phát triển bền vững cho làng nghề

Để phát triển bền vững, các làng nghề cần áp dụng những phương pháp hiệu quả. Việc kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế là rất quan trọng. Nghiên cứu này sẽ đề xuất một số phương pháp nhằm nâng cao hiệu quả phát triển làng nghề.

3.1. Đào tạo nghề và nâng cao tay nghề

Đào tạo nghề cho người dân là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc tổ chức các khóa học, hội thảo về kỹ thuật sản xuất sẽ giúp người dân cải thiện tay nghề và tạo ra những sản phẩm chất lượng cao hơn.

3.2. Tăng cường hợp tác xã và liên kết sản xuất

Hợp tác xã là mô hình hiệu quả giúp người dân trong làng nghề hợp tác sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Việc tăng cường liên kết giữa các hộ sản xuất sẽ giúp giảm chi phí, nâng cao sức cạnh tranh và tạo ra sản phẩm đồng nhất về chất lượng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Bát Tràng và Phước Tích

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển làng nghề tại Bát Tràng và Phước Tích đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý đến những vấn đề còn tồn tại. Kết quả nghiên cứu sẽ được trình bày chi tiết trong phần này.

4.1. Kết quả đạt được từ phát triển làng nghề

Việc phát triển làng nghề đã giúp nâng cao đời sống người dân, tạo ra nhiều việc làm và thu nhập ổn định. Các sản phẩm gốm sứ từ Bát Tràng và Phước Tích đã được thị trường đón nhận, góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Những vấn đề cần khắc phục

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần khắc phục như ô nhiễm môi trường, chất lượng sản phẩm chưa đồng đều và sự thiếu hụt nguồn nhân lực. Cần có các giải pháp cụ thể để giải quyết những vấn đề này.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho phát triển làng nghề

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng phát triển làng nghề không chỉ mang lại lợi ích cho cá nhân mà còn cho cộng đồng. Để phát triển bền vững, cần có sự kết hợp giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế. Hướng đi tương lai cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng sản phẩm và bảo vệ môi trường.

5.1. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững

Các giải pháp phát triển bền vững cần được thực hiện đồng bộ, bao gồm đào tạo nghề, bảo vệ môi trường và tăng cường hợp tác xã. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và cải thiện đời sống người dân.

5.2. Tương lai của làng nghề trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, làng nghề cần phải đổi mới và sáng tạo để đáp ứng nhu cầu thị trường. Việc phát triển thương hiệu và quảng bá sản phẩm sẽ giúp nâng cao giá trị sản phẩm và thu hút khách du lịch.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam hiện có hơn 2.000 làng nghề truyền thống đang hoạt động, trong đó khu vực miền Bắc tập trung khoảng 1.594 làng nghề (chiếm 79%), miền Trung có 312 làng nghề (chiếm 15,5%) và miền Nam chiếm khoảng 5,5%. Đứng trước yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, các làng nghề thủ công truyền thống đang trải qua những biến chuyển sâu sắc về cấu trúc kinh tế - xã hội. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm được đặt ra là sự xung đột và dung hòa giữa lợi ích cộng đồng (như bảo tồn bản sắc văn hóa, gìn giữ môi trường sinh thái, duy trì thương hiệu tập thể) và lợi ích cá nhân (như gia tăng lợi nhuận kinh tế, mở rộng quy mô hộ gia đình, tự do hóa thương mại) trong tiến trình phát triển.

Mục tiêu cụ thể của công trình là làm rõ đặc điểm lịch sử và thực trạng mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân; nhận diện các mô thức tương tác văn hóa - kinh tế; đồng thời dự báo các xu hướng biến đổi nhằm đề xuất hệ thống giải pháp phát triển làng nghề bền vững. Phạm vi nghiên cứu được triển khai khảo sát thực địa trong giai đoạn 2012–2013 tại hai làng gốm cổ truyền tiêu biểu: Làng gốm Bát Tràng (thuộc huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội, đại diện cho văn hóa làng nghề Bắc Bộ) và Làng gốm Phước Tích (thuộc huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế, đại diện cho văn hóa làng nghề Trung Bộ).

Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu thể hiện qua việc bổ sung nguồn cứ liệu xã hội học thực nghiệm sâu sắc về đời sống vi mô của làng nghề Việt Nam. Về mặt thực tiễn, đề tài cung cấp các luận cứ xác đáng giúp nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình thêm khoảng 25% đến 35%, đồng thời hỗ trợ các nhà quản lý hoàn thiện bộ tiêu chí xây dựng nông thôn mới gắn liền với bảo tồn di sản văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết xã hội học đa chiều nhằm giải mã cấu trúc quan hệ lợi ích phức tạp tại các làng nghề:

• Lý thuyết Khinh - Trọng: Do Giáo sư Tiến sĩ Tô Duy Hợp khởi xướng, lý thuyết này được sử dụng làm trục định hướng chủ đạo để phân tích các cặp đối/hợp xã hội (như cộng đồng và cá nhân, vật chất và tinh thần, trước mắt và lâu dài), qua đó xác định mức độ ưu tiên hoặc cân bằng giữa các chiều kích lợi ích trong từng giai đoạn lịch sử.
• Phương pháp luận toàn thể và Phương pháp luận cá thể: Kết hợp quan điểm của Karl Marx và Émile Durkheim (nhấn mạnh cấu trúc xã hội, sự kiện xã hội và ý thức tập thể quyết định hành vi) với quan điểm của Max Weber và Georg Simmel (đề cao hành động xã hội cá nhân, tương tác vi mô mặt đối mặt và sự lựa chọn duy lý).
• Lý thuyết Cộng đồng và Hiệp hội của Ferdinand Tönnies: Phân tích sự chuyển dịch từ hình thái cộng đồng truyền thống gắn kết bằng huyết thống, láng giềng sang hình thái hiệp hội hiện đại dựa trên phân công lao động và hợp đồng kinh tế.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được chuẩn hóa bao gồm: Lợi ích (tổng hòa các giá trị vật chất và tinh thần thỏa mãn nhu cầu phát triển), Lợi ích cá nhân (mục tiêu kinh tế và văn hóa gắn với sự tự chủ của cá thể), Lợi ích cộng đồng (tập hợp quyền lợi chung của số đông về kinh tế, không gian sống và di sản văn hóa) và Làng nghề truyền thống (thực thể kinh tế - xã hội cố định về địa lý, duy trì kỹ nghệ thủ công qua nhiều thế hệ).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu kết hợp tiếp cận liên ngành và tiếp cận phức hợp. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ hơn 90 tài liệu bao gồm hương ước cổ, gia phả dòng họ, di chỉ lịch sử và các báo cáo thống kê kinh tế - xã hội của địa phương.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu mục đích phân tầng theo 9 nhóm chủ thể với quy mô cụ thể:

• Phương pháp phỏng vấn sâu: Thực hiện tổng cộng 30 cuộc phỏng vấn sâu đồng đều tại hai địa bàn (15 mẫu tại Bát Tràng và 15 mẫu tại Phước Tích), bao gồm đại diện chính quyền xã, Mặt trận Tổ quốc, Hội Phụ nữ, Hợp tác xã, Hội Người cao tuổi, nghệ nhân lâu năm, hộ kinh doanh thành đạt, chủ doanh nghiệp và thợ làm nghề.
• Phương pháp thảo luận nhóm: Tổ chức 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung (3 cuộc tại Bát Tràng và 3 cuộc tại Phước Tích) tương ứng với 3 nhóm đại diện: Nhóm lãnh đạo quản lý, Nhóm kinh tế hộ gia đình và Nhóm doanh nghiệp tư nhân.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định tính là nhằm đi sâu khám phá các chiều kích tâm lý, chuẩn mực ứng xử và động cơ hành vi xã hội mà các bảng hỏi định lượng khó bao quát. Toàn bộ dữ liệu phỏng vấn và biên bản điền dã được xử lý khoa học thông qua phần mềm NVivo 8.0 để trích xuất các chủ đề mã hóa then chốt.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Sự phân hóa rõ rệt về cấu trúc kinh tế và mô thức lợi ích: Tại Bát Tràng, sau chính sách Đổi mới năm 1986, hơn 85% cơ sở sản xuất đã chuyển đổi từ hợp tác xã sang mô hình công ty cổ phần và kinh tế hộ tư nhân. Động lực làm giàu cá nhân thúc đẩy mạnh mẽ sự đổi mới công nghệ, đưa sản phẩm gốm sành xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia. Ngược lại, tại làng Phước Tích (được công nhận Di tích quốc gia năm 2009), làng lưu giữ 27 ngôi nhà rường cổ trên tổng số 117 nóc nhà (chiếm hơn 23%) cùng 10 nhà thờ họ, song hoạt động làm gốm đất nung truyền thống từng bị gián đoạn gần 20 năm do thiếu sự gắn kết với thị trường hàng hóa.
• Nhận diện ba xu hướng vận động của mối quan hệ lợi ích: Xu hướng thứ nhất tiếp tục duy trì truyền thống hỗn hợp nhưng đặt lợi ích cộng đồng lên trên; xu hướng thứ hai chuyển dịch sang đề cao lợi ích cá nhân và năng lực cạnh tranh thị trường (điển hình tại Bát Tràng); xu hướng thứ ba hướng tới mô hình cân bằng, hòa hợp giữa tối đa hóa lợi ích kinh tế hộ và bảo tồn di sản tập thể.
• Xung đột sinh thái và thương hiệu: Tại các làng nghề phát triển nhanh, việc gia tăng lợi nhuận cá nhân từ 30% đến 40% mỗi năm đi kèm với hệ lụy ô nhiễm môi trường do khí thải lò nung và nước thải công nghiệp. Ý thức tự giác bảo vệ cảnh quan chung còn thấp do tâm lý ỷ lại vào chính quyền địa phương.

Thảo luận kết quả

Sự khác biệt căn bản giữa hai làng nghề bắt nguồn từ bối cảnh địa lý và lịch sử giao thương. Làng gốm Bát Tràng nằm sát tả ngạn sông Hồng, tiếp cận trung tâm Thăng Long và Phố Hiến từ thế kỷ XIV–XV, sớm hình thành tư duy thị trường năng động và tính cá nhân mạnh mẽ. Trong khi đó, làng Phước Tích hình thành từ năm 1470 bên dòng sông Ô Lâu mang đặc trưng cấu trúc cư trú nhà - vườn khép kín của vùng Bắc Trung Bộ, nơi các thiết chế dòng họ và tính cộng đồng cố kết giữ vai trò chi phối tuyệt đối.

Các dữ liệu nghiên cứu này có thể được trình bày rõ ràng qua Bảng ma trận so sánh các chỉ số tăng trưởng kinh tế hộ với mức độ bảo tồn cảnh quan, kết hợp Sơ đồ tọa độ Khinh - Trọng thể hiện sự dịch chuyển trọng tâm lợi ích giữa hai vùng miền. Kết quả này bổ trợ cho các nghiên cứu trước đây về kinh tế nông thôn, đồng thời chứng minh rằng việc triệt tiêu tính cá nhân sẽ dẫn đến trì trệ sản xuất, nhưng nếu buông lỏng quản lý cộng đồng sẽ phá vỡ không gian văn hóa bền vững.

Đề xuất và khuyến nghị

• Tái cấu trúc cơ chế điều tiết kinh tế và quỹ phát triển cộng đồng: Thiết lập quy chế trích lập từ 5% đến 8% lợi nhuận sau thuế của các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh tại làng nghề vào Quỹ bảo tồn di sản và an sinh xã hội địa phương. Thời gian thực hiện từ năm 2024 đến 2026 do Ủy ban nhân dân cấp xã chủ trì phối hợp với Ban quản lý làng nghề.
• Chuyển đổi công nghệ nung xanh và kiểm soát ô nhiễm môi trường: Ban hành lộ trình bắt buộc 100% cơ sở sản xuất chuyển đổi sang công nghệ lò nung khí gas hóa lỏng hoặc lò điện tiên tiến trong vòng 24 tháng. Mục tiêu cắt giảm 65% lượng khí thải độc hại CO2 và bụi mịn; giao Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện giám sát thực hiện.
• Xây dựng thương hiệu tập thể gắn với chuỗi giá trị du lịch di sản: Đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý và chuẩn hóa nhãn hiệu chứng nhận làng nghề truyền thống cho 100% sản phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng. Đặt mục tiêu gia tăng lượng du khách lưu trú từ 20% đến 25% mỗi năm; do Sở Du lịch phối hợp với Hiệp hội Làng nghề triển khai từ năm 2024.
• Đào tạo nâng cao năng lực quản trị và nhận thức văn hóa: Tổ chức các khóa đào tạo định kỳ hàng quý về kỹ năng kinh doanh số, thương mại điện tử và trách nhiệm bảo vệ di sản văn hóa cho khoảng 500 chủ hộ sản xuất; giao Trung tâm Khuyến công tỉnh phối hợp với Hội Nông dân thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Tiếp nhận cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng quy hoạch tổng thể làng nghề, thiết kế chính sách hỗ trợ vốn vay khuyến công và hoàn thiện các tiêu chí xã nông thôn mới nâng cao.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Xã hội học: Sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận Khinh - Trọng, kỹ thuật phân tích dữ liệu định tính bằng NVivo 8.0 trong xã hội học nông thôn và xã hội học văn hóa.
• Chủ doanh nghiệp, nghệ nhân và chủ hộ sản xuất tại các làng nghề: Nhận diện rõ bài học kinh nghiệm về việc kết hợp giữa nâng cao năng lực cạnh tranh cá nhân và việc giữ gìn thương hiệu làng nghề truyền thống để phát triển kinh tế bền vững.
• Chuyên gia quy hoạch kiến trúc và bảo tồn di sản văn hóa: Vận dụng mô hình quản trị không gian nhà rường cổ gắn liền cảnh quan sinh thái của Phước Tích để phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm di sản độc đáo.

Câu hỏi thường gặp

• Vì sao đề tài lựa chọn khảo sát so sánh giữa Bát Tràng và Phước Tích? Bát Tràng và Phước Tích là hai làng gốm cổ có lịch sử hình thành hơn 500 năm, đại diện cho hai mô hình phát triển đối lập giữa Bắc Bộ và Trung Bộ. Bát Tràng thành công vượt bậc về thương mại hóa toàn cầu, trong khi Phước Tích bảo tồn nguyên vẹn 27 ngôi nhà rường cổ, tạo nên mẫu nghiên cứu so sánh điển hình về quan hệ lợi ích.

• Mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân ảnh hưởng thế nào đến sự phát triển của làng nghề? Mối quan hệ này đóng vai trò động lực cốt lõi chi phối sự tồn vong của làng nghề. Nếu lợi ích cá nhân bị kìm hãm, làng nghề sẽ rơi vào tình trạng ngưng trệ sản xuất; ngược lại, nếu lợi ích cá nhân lấn át lợi ích cộng đồng, môi trường sinh thái và bản sắc văn hóa sẽ bị phá vỡ nghiêm trọng.

• Khung lý thuyết Khinh - Trọng mang lại ưu thế gì trong phân tích xã hội học? Lý thuyết Khinh - Trọng của Giáo sư Tiến sĩ Tô Duy Hợp giúp nhà nghiên cứu tránh được cái nhìn cực đoan giữa Duy cấu trúc luận và Duy hành vi luận. Khung lý thuyết này cho phép đánh giá linh hoạt mức độ ưu tiên hoặc cân bằng giữa các cặp phạm trù xã hội trong từng điều kiện lịch sử cụ thể.

• Đâu là nguyên nhân căn bản khiến nghề gốm Phước Tích từng bị gián đoạn gần 20 năm? Nguyên nhân chủ yếu do sự thâm nhập của đồ gia dụng công nghiệp giá rẻ cùng sự thiếu hụt cơ chế khuyến khích lợi ích kinh tế cho thợ gốm cá nhân. Sản phẩm gốm đất nung cổ truyền chưa kịp thích ứng với cơ chế thị trường và chậm chuyển đổi sang phân khúc quà tặng du lịch.

• Làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn ô nhiễm môi trường tại các làng nghề hiện nay? Cần áp dụng đồng bộ cơ chế chế tài kinh tế và quy chuẩn kỹ thuật sản xuất sạch. Kết hợp chính sách hỗ trợ vốn chuyển đổi lò nung hiện đại với việc quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung, tách rời khu vực cư trú nhằm bảo vệ sức khỏe cho cộng đồng dân cư.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa lợi ích cộng đồng và lợi ích cá nhân qua lăng kính Xã hội học nông thôn.
• Cung cấp nguồn dữ liệu thực nghiệm phong phú từ 30 cuộc phỏng vấn sâu và 6 cuộc thảo luận nhóm tại hai làng gốm Bát Tràng và Phước Tích.
• Xác lập 3 xu hướng biến đổi cấu trúc lợi ích trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn Việt Nam.
• Đề xuất mô hình cân bằng động, tích hợp hài hòa giữa nâng cao hiệu quả kinh tế hộ gia đình với bảo tồn không gian di sản văn hóa làng nghề.
• Khẳng định lộ trình thực thi đồng bộ hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược trong giai đoạn từ năm 2024 đến năm 2026.

Công trình là tài liệu học thuật giá trị cao, đóng góp nền tảng khoa học vững chắc cho chiến lược phát triển nông thôn mới bền vững. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng làm nghề có thể áp dụng trực tiếp các phát hiện này vào thực tiễn quy hoạch và bảo tồn làng nghề truyền thống trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Lợi ích Trong ngôn ngữ thường ngày, từ “lợi ích” có ba nghĩa liên quan với nhau.

Một ai đó được nói là quan tâm đến một chủ đề, theo nghĩa là nó kích thích sự chú ý hay tò mò của người ấy. Cách dùng này ít có ý nghĩa chuyên môn trong các ngành khoa học xã hội. Trong cách dùng thứ hai, lợi ích được sử dụng như một từ đồng nghĩa với sự sở hữu hay đầu tư. Cách dùng này liên quan chặt chẽ với cách sử dụng rộng rãi hơn, theo đó lợi ích bao gồm bất kỳ thứ gì góp phần vào sự sung túc nói chung hay hoàn thành những mục tiêu của một cá nhân.

Hai cách dùng này rất quan trọng trong triết học và các khoa học xã hội [14]. Triết học chính trị của Thomas Hobbes hình thành dựa trên quan điểm duy vật về bản tính con người, theo đó sự tự bảo tồn là động cơ nền tảng của mọi hành động. Quan điểm lợi ích tự thân về động cơ của con người cũng được thừa nhận rộng rãi hơn trong môn kinh tế học chính trị. Nhưng quan điểm này bị David Hume, Adam Ferguson và nhiều người khác bác bỏ dựa trên một số căn cứ.

Con người về bản chất là có tính xã hội, vì vậy không thể phân biệt rạch ròi giữa lợi ích tự thân và lợi ích của người khác. Ferguson đặc biệt chỉ trích việc gắn lợi ích và của cải kinh tế và sự chiếm hữu ruộng đất, khi lập luận rằng những phẩm chất như can đảm, lương thiện và trung thành là những thứ có giá trị cao hơn nhiều của bản ngã, vì vậy phải chiếm vị trí cao quý trong bất cứ một lý giải thỏa đáng nào về lợi ích [14]. Bất chấp quan điểm của Ferguson, truyền thống duy vật trong việc khái niệm hóa lợi ích trước hết trong mối quan hệ với của cải, vật chất hay quyền lực chính trị và tách chúng ra khỏi lĩnh vực của các giá trị và nguyên lý vẫn cứ tồn tại dai dẳng, cả trong ý thức thông thường cũng như trong khoa học xã hội và 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khoa học chính trị. Tuy vậy, một bước chuyển quan trọng diễn ra vào thế kỷ XIX, đặc biệt trong khung cảnh chủ nghĩa duy vật lịch sử của K.Engels, đó là việc gán lợi ích thành một thuộc tính cho những tác nhân tập thể giả định – các giai cấp và các nhóm xã hội.

Việc làm này về sau đã trở nên phổ biến trong các lĩnh vực như Xã hội học công nghiệp, Xã hội học chính trị và Xã hội học nghề nghiệp, cũng như áp dụng cho bất kỳ nhóm nào có những lợi ích chung có thể xác định được về kinh tế hay về xã hội để bảo vệ những bất lợi chung cần phải vượt qua [14]. Ưu điểm lớn nhất của khái niệm lợi ích là khả năng rõ ràng của nó trong việc kết nối những phân tích về các điều kiện khách quan của đời sống với những khuôn mẫu của niềm tin và hành động. Tuy vậy, vẫn còn một số vấn đề gây tranh cãi là liệu có thể gán một cách chính đáng một lợi ích nào đó cho một cá nhân hay một nhóm khi không biết gì cả về những niềm tin và mục đích của nhóm hay không. Nếu chuyện đó là không thể được, thì phần lớn hiệu lực của những giải thích dựa vào lợi ích sẽ không đạt được hiệu quả.

Hầu hết các nhà xã hội học có lẽ cũng cho rằng ý thức về bản sắc xã hội của một cá nhân cần phải đi trước quan niệm về lợi ích tự thân của người đó – và vì lý do đó mà các lợi ích thường được xác định một cách chủ quan hơn là được quy định một cách khách quan thuần túy [14]. Trong khuôn khổ luận văn, khái niệm “lợi ích” được hiểu là quyền lợi, giá trị vật chất và giá trị tinh thần có được trong những lĩnh vực khác nhau như kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường. Những quyền lợi này sẽ giúp cộng đồng hoặc cá nhân phát triển, đồng thời nó đối lập với những thiệt hại về quyền lợi, giá trị vật chất và giá trị tinh thần mà cộng đồng và cá nhân phải đón nhận. Phân loại lợi ích bao gồm: lợi ích kinh tế, lợi ích văn hóa, lợi ích xã hội, lợi ích môi trường.

Với giới hạn nghiên cứu của luận văn, chúng tôi sẽ tập trung phân tích chủ yếu những lợi ích kinh tế của cộng đồng và cá nhân trong quá trình phát triển. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Cá nhân Cá nhân là mỗi con người với tư cách là thành viên của xã hội loài người. Theo Phạm Minh Hạc cá nhân chỉ là một cấp độ khái niệm về con người [33][34]: - Cấp độ 1, con người với tư cách là khái niệm chung nhất, - Cấp độ 2, cá thể là con người với tư cách là đại diện loài người (một loài sinh vật cao cấp nhất trong tiến hóa của sinh giới), - Cấp độ 3, cá nhân là con người với tư cách là thành viên xã hội loài người, - Cấp độ 4, nhân cách là con người với tư cách là chủ thể hoạt động.

Ông còn cho rằng trong nội hàm của khái niệm con người nói chung, cá nhân nói riêng có tình trạng mâu thuẫn mà thống nhất (hay nói khác đi là tình trạng đối/hợp) giữa các đặc trưng cơ bản sau đây: - Vật lý/Tâm lý, - Bản năng/Ý thức, - Thể xác/Tâm hồn, - Thân thể/Tinh Thần, - Sinh thể/Nhân cách, v.v… Theo một quan điểm trong Xã hội học thì cá nhân không có sẵn mà được hình thành trong quá trình xã hội hóa. Từ điển xã hội học đã đưa ra một định nghĩa về quá trình cá nhân hóa như sau: “Cá nhân hóa là quá trình xuất hiện của cá thể với tư cách là cá nhân duy nhất và không thể thay thế được. Cá nhân hóa là hệ quả của quá trình xã hội hóa gia đình và ngoài gia đình và của quá trình đào tạo sư phạm thông qua việc đưa vào và học các chuẩn giá trị và các quy tắc hành vi xã hội. Mục tiêu của cá nhân hóa là phát huy một nhân cách độc lập và tự chịu trách nhiệm, có khả năng hành động linh hoạt, độc lập” [25, tr.

Tính cá nhân là thuộc tính của các cá nhân. Trong từ điển Tâm lý học, Hofstede đã định nghĩa tính cá nhân như sau: “Tính cá nhân là một mô thức văn 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hóa (cultural pattern), theo đó người ta đặt mình vào trung tâm của trường tri giác, ưu tiên cho các mục tiêu cá nhân khi các mục tiêu này cạnh tranh với các mục tiêu của tập thể, hành động theo các thái độ của mình hơn là theo các chuẩn mực của tập thể và chú ý tới cái được và mất rút ra từ các quan hệ liên cá nhân” [12, tr. Tính xã hội nói chung, tính tập thể nói riêng không phải là số cộng giản đơn của những tính cá nhân. Đó là do bản chất hệ thống xã hội quy định.

Khi nhiều cá nhân hợp lại thành tập thể hay thành hệ thống xã hội thì hệ thống đó có những thuộc tính mới mà mỗi cá nhân riêng lẻ không có. Cá nhân và tập thể cũng như cá nhân và xã hội có quan hệ biện chứng phức hợp, vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với nhau. Khi mâu thuẫn bị đẩy tới cực độ thì xuất hiện tình trạng chủ nghĩa cá nhân đối kháng với chủ nghĩa tập thể. Tuy nhiên đấy không phải là tình trạng duy nhất của mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể.

Bởi vì cá nhân còn có thể có những quan hệ khác với tập thể, như cá nhân phục tùng tập thể, cá nhân đồng thuận với tập thể, cá nhân hòa mình vào tập thể, cá nhân hy sinh vì tập thể, v.v… Tính cá nhân cũng vậy, không chỉ có tình trạng tính cá nhân và tính tập thể đối lập, loại trừ nhau mà còn có thể có cả tình trạng hỗn hợp cả hai tính cá nhân và tập thể với những liều lượng, mức độ khinh – trọng khác nhau như: hỗn hợp trọng tính cá nhân hơn tính tập thể hoặc hỗn hợp đề cao tính tập thể hơn tính cá nhân hoặc hỗn hợp cân bằng tính cá nhân và tính tập thể. Những khuôn mẫu văn hóa này không nhất thành bất biến vì người ta có thể điều chỉnh hoặc thay đổi khinh – trọng giữa tính cá nhân và tính tập thể tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể và sự lựa chọn của mỗi con người hoặc mỗi tập thể với cái giá mà họ đánh cược cho sự quyết chọn đó [45, tr. Cộng đồng Trước tiên, chúng ta cần phân biệt “cộng đồng tính” với “cộng đồng thể” như sau: cộng đồng tính là thuộc tính hay quan hệ xã hội như tình cảm cộng đồng, tinh thần cộng đồng, ý thức cộng đồng còn cộng đồng thể là các nhóm 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người, nhóm xã hội có tính cộng đồng với rất nhiều thể trạng có quy mô và trình độ khác nhau [46]. Về cộng đồng thể, khái niệm cộng đồng có hai nghĩa: tuyến thứ nhất liên quan tới cái nhìn địa lý, coi cộng đồng là nhóm dân cư cùng sinh sống trong một địa vực nhất định và có cùng các giá trị và tổ chức xã hội cơ bản.

Nghĩa thứ hai coi cộng đồng là một nhóm dân cư có cùng chung những mối quan tâm cơ bản, với nghĩa này đôi khi các cộng đồng có thể được biến đổi bởi quá trình vận động của lịch sử, làm cho các thành viên của cộng đồng cũng phải biến đổi nhận thức và hành vi. Cộng đồng là hình thức chung sống trên cơ sở sự gần gũi của các thành viên về mặt cảm xúc, hướng tới sự gắn bó đặc biệt mật thiết (gia đình, bạn bè…) được chính họ tìm kiếm và vì thế được con người cảm thấy có tính cội nguồn. Nó mô tả những hình thức quan hệ và quan niệm về trật tự, không xuất phát từ các tính toán lợi ích riêng lẻ và được thỏa thuận theo kiểu hợp đồng mà hướng tới một sự thống nhất về mặt tinh thần – tâm linh bao quát hơn (láng giềng, phường hội, nhà thờ…) và vì thế thường cũng có ưu thế về giá trị [25].