Chương I TƯ DUY TRỪU TƯỢNG LÀ HÌNH THỨC CAO NHẤT CỦA SỰ PHẢN ÁNH HIỆN THỰC I- BẢN CHẤT VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TƯ DUY TRỪU TƯỢNG Con người trong thời đại ngày nay đang khám phá và nhận thức những tính quy luật và các hiện tượng tiềm ẩn, phức tạp và sâu sắc của hiện thực. Điều đó đòi hỏi con người phải có tư duy biện chứng với tính mềm dẻo, linh hoạt, phát triển ở trình độ cao. Chính vì vậy, khi xem xét phép biện chứng của quá trình nhận thức, trước hết chúng ta cần quan tâm nghiên cứu lĩnh vực đặc biệt quan trọng này của nhận thức khoa học, chú ý chỉ ra những đặc điểm cốt lõi của tư duy trừu tượng và hướng tới toàn bộ sự nhận thức sâu sắc hơn những khía cạnh, những mặt và tính quy luật mới của tư duy. Tư duy và nhận thức là sự phản ánh các đối tượng, hiện tượng của hiện thực và các tính chất, mối liên hệ và quan hệ của chúng vào trong đầu óc con người.
Tư duy trừu tượng xuất hiện có tính lịch sử, không phải ngay lập tức, mà từng bước được hình thành trong quá trình hoạt động, lao động của con người. Có thể nói rằng, động vật cao cấp cũng tư duy nhưng đó là tư duy sơ đẳng, nguyên thủy được hình thành trên cơ sở phản ánh cảm tính hiện thực. Điều này được biểu hiện một cách rõ ràng trong hoạt động của các loài vượn cao cấp khi chúng biết sử dụng những đối tượng khác nhau như gậy gộc, đá,. giống như 13 các công cụ, phương tiện.
Dạng hoạt động này chứng tỏ rằng, các loài vượn cao cấp có khả năng thiết lập các mối liên hệ mới giữa các đối tượng cùng loại với nhau của hiện thực xung quanh, và cả những mối liên hệ giữa các đối tượng phân biệt, có nghĩa là những mối liên hệ đặc trưng đối với tư duy. Nhờ có các yếu tố của tư duy và kinh nghiệm được tích lũy, động vật cao cấp không chỉ thường xuyên sử dụng các vật thể có sẵn khác nhau như những công cụ để tìm kiếm thức ăn, mà còn tiến hành chế tạo những công cụ này ở dạng đơn giản nhất trước khi sử dụng chúng. Các hoạt động như thế chỉ có hiệu lực đối với những động vật mà trong chúng sự hoạt động phân tích và tổng hợp được phát triển một cách mạnh mẽ và hoạt động này được liên hệ với tư duy trực quan đơn giản nhất. Những hành động trên không thể gọi là hoạt động lao động với cùng một ý nghĩa như khi nói về hoạt động thực tiễn của con người.
Những hoạt động ấy khác với tính nguyên sơ và được thực hiện trên cơ sở của tư duy dựa chủ yếu vào những tri giác trực tiếp. Chính vì vậy, động vật cao cấp không thể thành lập được tư tưởng, các khái niệm chung mà nhờ đó có thể tác động tích cực đến các đối tượng xung quanh và cũng không thể liên hệ các biểu tượng với những hoàn cảnh thay đổi mới trong quá trình tư duy. Khả năng thiết lập những khái niệm chung và cùng với nó là ngôn ngữ đã được xuất hiện nhờ vào quá trình tiến triển lâu dài của động vật cao cấp và trong quá trình hoạt động lao động tập thể của tổ tiên loài người. Về điều này, Ph.
Ăngghen đã nhận định rằng, xã hội loài người xuất hiện cần phải có hàng trăm ngàn năm trước đó, khi ấy loài vượn còn là bầy đàn động vật leo trèo1. Nhà khoa học Paplốp bằng những tư liệu lý thuyết và thực nghiệm khoa học tự nhiên đã chứng minh tính chân lý của quan _________________ 1. Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002, t.
14 điểm duy vật về nguồn gốc và bản chất của ý thức như sự phản ánh hiện thực. Mặc dù vậy, điều này hoàn toàn không có nghĩa ý thức là hoạt động vật chất và tư duy đồng nhất với tồn tại. Lênin đã phê phán kịch liệt những người theo học thuyết Makhơ xuyên tạc tư tưởng của Ph. Ăngghen khi cho rằng ông đã đồng nhất một cách tuyệt đối tư duy và tồn tại.
Lênin đã chỉ ra rằng, quan điểm Makhơ tất yếu đi đến chủ nghĩa duy tâm, không thừa nhận tính khách quan của cảm giác con người. Theo quan điểm mácxít, sự phản ánh khách thể không thể đồng nhất hoàn toàn với khách thể được phản ánh, giống như không thể đồng nhất tấm hình với khách thể được chụp hình. Mác đã quan niệm rằng: “ý niệm chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó”1. Chính vì vậy, những hình ảnh tư duy của con người không phải là kết quả của sự tưởng tượng trống rỗng, nhưng chúng không được đồng nhất với bản thân khách thể được phản ánh.
Giống như hình thức cao nhất của sự phản ánh và là công cụ quan trọng nhất của nhận thức được xuất hiện trong quá trình hoạt động lao động, tư duy trừu tượng và ý thức của con người thể hiện trước hết như sự nhận biết bởi người nguyên thủy về bản thân mình, về sự tồn tại của mình giống như sự hiểu biết những gì đang diễn ra xung quanh họ. Điều này cho phép tổ tiên của loài người không chỉ định hướng được trong môi trường xung quanh, mà trong những phạm vi nhất định còn tiên đoán được sự xuất hiện của một số hiện tượng. Điều đó có nghĩa là, ý thức ngay từ đầu đã có chức năng phản ánh vượt trước và là cơ sở hoạt động có ích của người nguyên thủy, phân biệt với hoạt động bản năng của động vật. Nhà triết học người Nga Septulin đã đưa ra một quan niệm đúng đắn rằng, ý thức là sự phản ánh hiện thực trong bộ óc con người kèm theo sự hiểu biết những gì đang diễn ra ở thế giới bên _________________ 1.
Ăngghen: Toàn tập, Sđd, t. 15 ngoài mà trong sự hiểu biết này có sự sáng tạo ra ý nghĩ và hoạt động của tư duy, đảm bảo cho sự định hướng trong môi trường xung quanh và sự biến đổi sáng tạo của nó trong những lợi ích của xã hội. Tính nhất quán, tính lôgic và tính có căn cứ là đặc điểm quan trọng của tư duy trừu tượng. Những phẩm chất này đã lập nên bản chất của bất kỳ quá trình tư duy nào.
Tư duy mà thiếu những phẩm chất này sẽ không thể đi tới chân lý. Những phẩm chất này đảm bảo cho tư duy được tiến hành không phải hỗn loạn, thiếu trật tự mà ở trong một hệ thống xác định, bao gồm những hình thức xác định, được thảo ra trong quá trình lặp lại hàng nghìn triệu lần những hành động của tư duy dẫn đến chân lý. Chỉ có những tư tưởng như thế mới có được kết cấu lôgic chặt chẽ và được thể hiện thành những hình thức xác định, được thảo ra, được xây dựng theo những quy tắc xác định, và được kiểm tra bởi thực tiễn xã hội. Kết cấu của tư duy lôgic có đặc điểm quan trọng nhất là nó có tính chất xã hội.
Những tư tưởng của con người dù không tiếp nhận một vỏ bọc hay được trình bày ở ngôn ngữ nào nhưng chúng cũng nhất thiết phải tiếp nhận những hình thức thống nhất chung toàn nhân loại. Thiếu điều này thì việc trao đổi các tư tưởng và sự hiểu biết lẫn nhau giữa các quốc gia và các dân tộc khác nhau là không thể thực hiện được. Một điểm cũng rất quan trọng là tư duy trừu tượng có thể được thực hiện chỉ trên cơ sở những tài liệu cảm tính. Các sự vật, hiện tượng phản ánh trong tư duy con người được tiếp nhận một cách trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua các cơ quan cảm giác đem lại.
Nhận thức cảm tính và nhận thức khoa học là khác nhau nhưng chúng có mối quan hệ qua lại với nhau. Trong nhận thức khoa học có sự phân biệt giữa các cấp độ kinh nghiệm và lý luận, nhưng nhận thức kinh nghiệm không hoàn toàn đồng nhất với nhận thức cảm tính. Ở cấp độ nhận thức này, tư liệu do cảm tính 16 mang lại nhất thiết phải được xử lý sơ bộ, sắp đặt lại trên cơ sở các phạm trù lôgic, và trong bối cảnh sắp đặt đó, cái tất nhiên phân lập với cái ngẫu nhiên, cái cơ bản phân lập với cái không cơ bản, nguyên nhân phân lập với kết quả, v. Tư duy khoa học không thể xuất hiện và không thể tồn tại thiếu những cảm giác.
Rõ ràng rằng, bất kỳ lý thuyết khoa học nào cũng xuất hiện trước tiên ở cấp độ kinh nghiệm của nhận thức đối tượng. Sự thực, nhận thức kinh nghiệm chưa thể khám phá ra bản chất của đối tượng, chưa phân tích được một cách đầy đủ và sâu sắc bản chất của nó mà bị hạn chế bởi sự mô tả đối tượng được quan sát và thực chất lý thuyết đó dừng lại ở cấp độ các hiện tượng. Chính vì vậy, người ta gọi nó là lý thuyết hiện tượng học. Trong tiến trình phát triển tiếp theo của các tri thức khoa học, các nhà khoa học nhận được khả năng không chỉ mô tả các hiện tượng, các tính chất và các quan hệ của chúng mà còn khám phá bản chất của khách thể được nghiên cứu, các tính quy luật bên trong và những mối liên hệ nhân quả vốn có của khách thể đó.
Lý thuyết khoa học không chỉ dừng lại ở lý thuyết hiện tượng học mà nó có tính chất sâu sắc hơn và hoàn thiện hơn. Tuy nhiên, ngay cả khi lý thuyết khoa học đạt tới đỉnh cao thì nó vẫn tiếp tục giữ lại một số đặc điểm nào đó của lý thuyết hiện tượng học. Do vậy, chúng ta không thể chỉ ra được ranh giới rõ nét giữa các giai đoạn kinh nghiệm và lý luận của sự hình thành các tri thức khoa học, chúng liên hệ với nhau và thâm nhập vào nhau một cách hữu cơ, cho dù kinh nghiệm có ưu thế hơn ở giai đoạn đầu, còn lý luận nổi trội hơn ở giai đoạn sau với sự hình thành các tri thức khoa học. Chỉ có tư duy lý luận khoa học mới phản ánh được những tính chất và tính quy luật của khách thể mà những điều này nằm ngoài phạm vi của tri giác cảm tính, nhưng chỉ có chúng mới có thể phản ánh được bản chất của đối tượng, tính quy luật hình thành và phát triển của nó.
Tư duy lý luận cho phép nhà nghiên cứu khám phá ra phép biện chứng về sự phát triển của khách thể được nghiên 17 cứu, sự chuyển hóa của nó từ trạng thái này sang trạng thái khác.