Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần thứ năm - GS. Phương Lựu chủ biên, NXB Giáo dục

Tài liệu Lí luận văn học tái bản lần 5 cung cấp hệ thống kiến thức nền tảng, chuyên sâu về nguyên lý văn học cho giảng dạy và nghiên cứu.

• Tác giả: Phương Lựu
• Chuyên ngành: Lí luận văn học
• Đề tài: Lí luận văn học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 1996
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần 5

Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần 5 đánh dấu bước phát triển quan trọng của ngành nghiên cứu văn học nước nhà. Bộ sách do Giáo sư Phương Lựu chủ biên cùng tập thể nhà khoa học đầu ngành biên soạn. Nhóm tác giả gồm Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa và Thành Thế Thái Bình. Tác phẩm thuộc tổ hợp tài liệu giảng dạy theo chủ trương cải cách sư phạm của Bộ Giáo dục. Công trình kế thừa có chọn lọc thành tựu từ các bản in trước. Các tác giả nâng cao hàm lượng khoa học theo hướng hiện đại hóa sâu sắc. Nội dung gắn liền với thực tiễn sáng tác và tiếp nhận văn học dân tộc. Cuốn sách đáp ứng đòi hỏi đổi mới chương trình đào tạo sau ba mươi năm phát triển. Tài liệu cung cấp tri thức nền tảng cho sinh viên đại học và học viên cao học. Cấu trúc giáo trình thể hiện tính đảng, tính khoa học và tính nghiệp vụ rõ nét. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở lý thuyết kinh viện thuần túy. Giáo trình mở ra hướng tư duy nghiên cứu độc lập cho người học chuyên ngành. Toàn bộ kiến thức phục vụ thiết thực cho hoạt động giảng dạy tương lai.

1.1. Đội ngũ tác giả và bối cảnh biên soạn

Giáo trình do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành trong bối cảnh cải cách giáo dục sư phạm toàn diện. Chủ biên Phương Lựu là chuyên gia đầu ngành về lý luận và mỹ học. Đồng tác giả là các nhà nghiên cứu uy tín như Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà và La Khắc Hòa. Nhóm biên soạn còn có sự đóng góp của Nguyễn Xuân Nam và Thành Thế Thái Bình. Họ kết hợp hài hòa kinh nghiệm sư phạm và tư duy khoa học uyên bác. Công trình phản ánh quá trình trưởng thành liên tục suốt ba mươi năm của bộ môn lí luận văn học. Sách đáp ứng chuẩn mực giảng dạy tại các trường đại học lớn trên cả nước.

1.2. Mục tiêu cải cách và tính hệ thống của bộ sách

Bộ giáo trình nằm trong tổ hợp sách đồng bộ gồm sách lý thuyết, thực hành và tham khảo. Mục tiêu căn bản là nâng cao phương pháp học tập cho người học chuyên ngành. Cuốn sách giúp sinh viên thoát khỏi lối học thụ động. Nội dung bài giảng quán triệt sâu sắc tính đảng và tính khoa học mác-xít. Tính nghiệp vụ sư phạm được chú trọng trong từng chương mục cụ thể. Khóa trình nâng cao năng lực phân tích tác phẩm và hiện tượng văn học. Sinh viên nắm vững hệ thống khái niệm để vận dụng vào thực tế giảng dạy phổ thông. Tác phẩm đặt nền móng phương pháp luận vững chắc cho giới nghiên cứu văn học trẻ.

II. Phân tích giá trị Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần 5

Giáo trình tập trung phân tích bản chất xã hội và quy luật phát triển của nghệ thuật ngôn từ. Văn học được nhìn nhận như một hình thái ý thức xã hội đặc thù. Nó thuộc về kiến trúc thượng tầng và chịu sự quy định của hạ tầng kinh tế. Tuy nhiên mối quan hệ này không mang tính cơ học hay một chiều đơn giản. Các tác giả phê phán mạnh mẽ quan niệm xã hội học dung tục về văn nghệ. Tác phẩm làm rõ tính giai cấp và tính nhân loại trong văn chương qua từng thời kỳ. Nghệ sĩ luôn gắn bó với một lập trường giai cấp nhất định trong đời sống. Dẫu vậy quy luật sáng tạo nghệ thuật luôn vượt qua ranh giới định kiến hẹp hòi. Nghệ thuật chân chính luôn hướng tới các giá trị nhân văn cao đẹp và phổ quát. Giáo trình cũng mổ xẻ mối liên hệ giữa văn nghệ và các hình thái ý thức khác. Văn chương tiếp nhận tác động từ chính trị, triết học, đạo đức và tôn giáo. Đến lượt mình, tác phẩm nghệ thuật tác động ngược trở lại nền tảng kinh tế xã hội. Tính độc lập tương đối của văn học tạo nên sức sống lâu bền cho các kiệt tác.

2.1. Phân tích tính giai cấp và tính khuynh hướng

Văn học luôn phản ánh những xung đột xã hội sâu sắc trong lịch sử nhân loại. Quan điểm mác-xít khẳng định nghệ sĩ không thể đứng ngoài các lợi ích xã hội. Mỗi tác phẩm nghệ thuật đều mang tính khuynh hướng tư tưởng tự giác hoặc vô thức. Giáo trình khẳng định tính giai cấp không phải yếu tố tĩnh tại hay bất biến. Nó luôn vận động và chuyển hóa cùng các điều kiện lịch sử cụ thể. Tác phẩm cảnh báo việc nhìn nhận tính khuynh hướng một cách sơ lược hay máy móc. Nghệ sĩ chân chính biểu đạt tư tưởng thông qua hình tượng nghệ thuật sống động. Sức thuyết phục của tư tưởng nghệ thuật bắt nguồn từ sự chân thật của cuộc sống.

2.2. Vấn đề quan hệ giữa hạ tầng và kiến trúc thượng tầng

Bộ giáo trình phản bác quan niệm quy giản văn học về kinh tế thuần túy. Cơ sở hạ tầng kinh tế là nhân tố quy định xét đến cùng. Tuy vậy đó không bao giờ là nhân tố quyết định duy nhất của sáng tạo. Đời sống tinh thần còn chịu sự chi phối của đấu tranh chính trị và học thuật. Mối quan hệ giữa kinh tế và nghệ thuật là quan hệ gián tiếp qua nhiều khâu trung gian. Nghệ thuật chịu sự khúc xạ của tư tưởng chính trị, đạo đức và pháp quyền. Tác phẩm văn học sở hữu đời sống độc lập tương đối với môi trường sinh thành. Nhờ đó văn học có thể dự báo tương lai và thúc đẩy tiến bộ xã hội.

III. Phương pháp luận ở Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần 5

Giáo trình đề xuất hệ thống giải pháp phương pháp luận khoa học và tiến bộ. Nhóm tác giả chủ trương kết hợp chặt chẽ tính hiện đại và tính dân tộc. Hai yếu tố này tạo nên thế cân bằng bền vững cho nghiên cứu văn học. Phương hướng hiện đại giúp người nghiên cứu tiếp cận thành tựu lý thuyết thế giới tiên tiến. Các khái niệm mới từ lý luận văn học Xô viết được tiếp thu có chọn lọc. Trong khi đó, tính dân tộc đảm bảo lý thuyết không tách rời cội nguồn thực tế. Tác phẩm xác lập nguyên tắc nghiên cứu thực tiễn văn học Việt Nam sinh động. Nhà trường đại học đóng vai trò trung tâm khoa học phát hiện vấn đề mới. Giảng viên và sinh viên không thụ động chờ đợi kết luận sẵn có từ nước ngoài. Mọi lý thuyết nhập khẩu đều phải qua thử nghiệm trong ngữ cảnh văn hóa nước nhà. Phương pháp biện chứng duy vật được vận dụng nhất quán xuyên suốt toàn bộ giáo trình. Người học nắm được kỹ năng phân tích văn bản theo chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh. Kiến thức lý luận được chuyển hóa thành công cụ giải mã tác phẩm cụ thể.

3.1. Thống nhất giữa phương hướng dân tộc và hiện đại

Hai khía cạnh dân tộc và hiện đại không đối lập mà bổ sung cho nhau. Tính hiện đại soi sáng các quy luật bên trong của văn học dân tộc. Ngược lại, thực tiễn sáng tác trong nước làm phong phú kho tàng lý luận chung. Giáo trình chủ động lọc bỏ những định kiến học thuật lạc hậu trước đây. Nội dung tiếp nhận tinh hoa nghiên cứu mới từ các nền học thuật lớn. Sự kết hợp này mang lại cho sinh viên cái nhìn đa chiều và biện chứng. Người nghiên cứu không rập khuôn máy móc theo mô hình ngoại lai. Các luận điểm lý luận luôn bám rễ sâu trên mảnh đất văn học Việt Nam.

3.2. Vận dụng quan điểm mác xít vào phân tích văn nghệ

Quan điểm Mác - Lênin là kim chỉ nam cho phương pháp luận của giáo trình. Các tác giả quán triệt quan điểm của C. Mác và Ph. Ăng-ghen về nghệ thuật. Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về văn hóa cứu quốc được khắc ghi sâu sắc. Văn hóa và nghệ thuật phải hòa mình trong cuộc sống kinh tế và chính trị. Phương pháp mác-xít giúp sinh viên nhìn nhận văn học trong tính toàn vẹn lịch sử. Hiện tượng văn học được soi chiếu từ bối cảnh kinh tế đến đời sống tinh thần. Người đọc hiểu rõ cơ chế phản ánh nghệ thuật và tính năng động xã hội của văn chương.

IV. Ứng dụng thực tiễn Giáo trình Lí luận văn học tái bản lần 5

Giáo trình tái bản lần 5 khẳng định vị thế chuẩn mực trong đào tạo đại học và sau đại học. Cuốn sách không dừng lại ở việc cung cấp tri thức lý thuyết đơn thuần. Tác phẩm trang bị công cụ tư duy sắc bén cho giáo viên ngữ văn tương lai. Người dạy vận dụng kiến thức để thiết kế giáo án giảng dạy giàu sức thuyết phục. Sinh viên biết cách dẫn dắt học sinh phổ thông khám phá vẻ đẹp ngôn từ. Tài liệu còn là cẩm nang thiết yếu cho các nhà nghiên cứu và phê bình trẻ. Những nguyên lý nền tảng giúp đánh giá khách quan các khuynh hướng văn học đương đại. Nghiên cứu sinh tìm thấy gợi ý phương pháp luận cho đề tài luận văn chuyên sâu. Cuốn sách mở rộng nhãn quan thẩm mỹ và rèn luyện bản lĩnh khoa học độc lập. Tác phẩm của Giáo sư Phương Lựu và nhóm tác giả là di sản học thuật quý báu. Sách đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc của ngành lý luận văn học Việt Nam. Giá trị của giáo trình tiếp tục đồng hành cùng sự nghiệp đổi mới giáo dục nước nhà.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngữ văn tại nhà trường

Kiến thức trong giáo trình là nền tảng vững chắc cho giáo viên ngữ văn. Người dạy sử dụng hệ thống thuật ngữ chuẩn xác khi phân tích tác phẩm. Các bài học văn học sử được củng cố bằng cơ sở lý luận khoa học. Học sinh hiểu sâu sắc giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của văn bản. Việc tiếp nhận văn học trở nên chủ động và sáng tạo hơn. Phương pháp giảng dạy thoát khỏi lối truyền thụ một chiều khô khan. Sinh viên sư phạm rèn luyện năng lực biên soạn giáo án và tổ chức giờ học. Cuốn sách tạo cầu nối vững chắc giữa nghiên cứu hàn lâm và thực hành sư phạm.

4.2. Định hướng nghiên cứu học thuật sau đại học

Đối với học viên cao học và nghiên cứu sinh, cuốn sách là tài liệu tham khảo cốt lõi. Tác phẩm gợi mở nhiều đề tài nghiên cứu văn học có giá trị học thuật cao. Những vấn đề về thi pháp học, loại thể và tiếp nhận văn học được định hướng rõ ràng. Người nghiên cứu xây dựng phương pháp luận độc lập và vững vàng trước các luồng tư tưởng mới. Giáo trình khuyến khích việc khám phá thực tiễn văn học dân tộc trên nền tảng hiện đại. Công trình tạo môi trường tranh luận khoa học nghiêm túc và dân chủ. Đây chính là tiền đề quan trọng giúp giới học thuật Việt Nam tự tin hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Giáo trình Lí luận văn học (Tái bản lần thứ năm, 1996)

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Bộ giáo trình Lí luận văn học do Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Phương Lựu chủ biên cùng tập thể tác giả gồm Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hòa và Phó Giáo sư Thành Thế Thái Bình biên soạn, Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành (tái bản lần thứ năm, 1996). Bộ sách nằm trong chương trình cải cách Sư phạm của Bộ Giáo dục, giữ vai trò môn học nền tảng bắt buộc trong chương trình đào tạo cử nhân và sau đại học ngành Ngữ văn tại các trường Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp.

Mục tiêu học tập của giáo trình là trang bị hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học cơ bản về bản chất, chức năng, cấu trúc nội tại và quy luật vận động của văn học nghệ thuật; rèn luyện phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử mác-xít trong việc phân tích, thẩm định các hiện tượng văn học trong lịch sử và hiện tại.

Về cấu trúc, công trình gồm 4 phần với 34 chương chuyên biệt. Cách tiếp cận của bộ sách kết hợp đồng thời hai bình diện cốt lõi: phương diện "cấu trúc" (tập hợp các yếu tố và mối liên hệ xuyên thấm nội tại cấu tạo nên chỉnh thể tác phẩm và đời sống văn học) và phương diện "sinh thành" (quá trình hình thành, phát triển lịch sử của các phương pháp sáng tác, trào lưu tư tưởng). Điểm đặc thù của giáo trình là giải quyết mối quan hệ thống nhất giữa tính hiện đại (tiếp thu có chọn lọc các thành tựu lí luận văn học Xô viết, thi pháp học, xã hội học văn học) và tính dân tộc (khai thác di sản lí luận truyền thống của Việt Nam, gắn lí thuyết với thực tiễn sáng tác dân tộc).

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc 34 chương của giáo trình triển khai tuần tự từ nhận thức luận đại cương đến các phạm trù chuyên biệt:

• Chương I (Nhập môn - GS. TSKH. Phương Lựu): Xác định vị trí của Lí luận văn học trong hệ thống khoa nghiên cứu văn học bên cạnh Lịch sử văn học, Phê bình văn học và Phương pháp luận nghiên cứu văn học; đồng thời làm rõ quan hệ với các phân môn: Tâm lí học văn học, Thi pháp học, Xã hội học văn học, Văn bản học và Thư mục học.
• Chương II (Lược sử các quan niệm văn học và mĩ học): Khảo sát đối chiếu tư tưởng phương Đông và phương Tây:
  • Phương Đông: Tiến trình nhận thức văn học Việt Nam qua các thời kỳ (từ tư tưởng yêu nước của Lí Thường Kiệt, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông, Hoàng Đức Lương đến quan niệm hiện thực của Lê Quý Đôn, Cao Bá Quát, Ngô Thời Nhậm); lịch sử tư tưởng Trung Quốc từ thời Chiến Quốc (Nho, Đạo, Mặc, Pháp) qua Lưu Hiệp, Hàn Dũ ("Văn dĩ minh đạo"), Tống Nho ("Văn dĩ tải đạo" - Chu Hi) đến khuynh hướng hiện thực của Bạch Cư Dị.
  • Phương Tây: Từ thời cổ đại Hi-La (Platông với thuyết "bóng của cái bóng", Arixtốt với thuyết mô phỏng sáng tạo), Trung cổ (Augustinus, Thomas Aquinas), Phục hưng (Alberti, Cervantes), Cổ điển (Boileau), Khai sáng (Diderot, Lessing), Duy tâm cổ điển Đức (Hegel) đến Mĩ học Dân chủ cách mạng Nga (Chernyshevsky, Belinsky, Herzen).
• Phê phán lí luận văn học tư sản cuối thế kỉ XIX - XX: Phân tích giới hạn của trường phái văn hóa - lịch sử (H. Taine với bộ ba "chủng tộc, môi trường, thời điểm"), chủ nghĩa so sánh (T. Benfey, A. Veselovsky), trường phái tâm lí học (A. Potebnja), phân tâm học (S. Freud), chủ nghĩa trực giác (H. Bergson, B. Croce) và chủ nghĩa cấu trúc (R. Barthes, W. Kayser...).
• Chương III, V, VI, X, XI, XII, XIV, XV, XVI, XVII, XIX (GS. TS. Trần Đình Sử): Tập trung vào lí thuyết thi pháp học, cấu trúc tác phẩm văn học, mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức, hệ thống loại thể và ngôn ngữ nghệ thuật.
• Nguồn gốc và bản chất của văn nghệ: Bác bỏ các học thuyết duy tâm như thuyết trò chơi (Kant, Schiller, Spencer, Groos), thuyết tính dục (Freud) để xác lập nguồn gốc văn nghệ từ thực tiễn lao động sản xuất xã hội (dẫn cứ liệu khảo cổ hang động Altamira, Lascaux và luận điểm của G. Plekhanov).

Progression logic của giáo trình vận hành từ xác lập đối tượng nghiên cứu và lịch sử quan niệm, tiến tới xây dựng phương pháp luận mác-xít, tiếp đó phân tích nguồn gốc và quy luật xã hội của nghệ thuật, cuối cùng mổ xẻ cấu trúc chỉnh thể tác phẩm và các trào lưu sáng tác.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Fundamental theories: Hệ thống lí luận mác-xít về hình thái ý thức xã hội thuộc kiến trúc thượng tầng; phản ánh luận của V.I. Lenin; lí thuyết về hai nền văn hóa dân tộc.
• Core principles: Nguyên tắc tính đảng vô sản của Lenin; nguyên lí "tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình" của F. Engels; tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của văn học đối với cơ sở kinh tế hạ tầng.
• Essential frameworks: Mô hình phân định hai loại hình lí luận văn học: "lí thuyết khái quát" (hệ thống khái niệm tĩnh, mang tính dẫn luận) và "lí thuyết lịch sử" (khảo sát sự biến đổi nội dung phạm trù theo từng thời kỳ lịch sử).

Kỹ năng phát triển

• Technical skills: Nhận diện và thao tác chuẩn xác hệ thống thuật ngữ chuyên ngành thi pháp học, phân loại thể loại và văn bản học.
• Analytical skills: Rèn luyện tư duy phê phán khoa học; năng lực bóc tách "hạt nhân hợp lí" khỏi các khuynh hướng duy tâm, siêu hình; phân tích hiện tượng văn học gắn với điều kiện lịch sử - cụ thể.
• Practical competencies: Kỹ năng thẩm định giá trị tư tưởng - thẩm mĩ của tác phẩm; ứng dụng lí luận vào nghiên cứu văn học sử và thực hành phê bình văn học.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận kết hợp chặt chẽ giữa diễn dịch quy luật triết học và quy nạp tư liệu thực tiễn. Việc giảng dạy không dừng lại ở định nghĩa trừu tượng mà đòi hỏi đặt từng khái niệm vào quá trình phát sinh và phát triển lịch sử cụ thể.

Hệ thống ngữ liệu và bài tập thực hành được tích hợp từ hai nguồn văn học:

• Văn học dân tộc: Sử dụng các văn bản như Nam quốc sơn hà, Bình Ngô đại cáo, Bảo kính cảnh giới (Nguyễn Trãi), Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu), các thể tài ca dao, tục ngữ và hệ thống làn điệu dân ca lao động (hò chèo thuyền, hò giã gạo, hò kéo nện với các nhịp mái nhặt, mái khoan, mái ba) để chứng minh mối quan hệ giữa nhịp điệu lao động và sự hình thành nghệ thuật.
• Văn học thế giới: Phân tích các điển hình nghệ thuật trong Iliad, Odyssey, kịch Shakespeare, tiểu thuyết hiện thực của H. Balzac (Tấn trò đời), Stendhal (Đỏ và đen), M. Gorky (Người mẹ) để minh họa cho nguyên lí xây dựng tính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình.

Về kiểm tra, đánh giá, phương pháp học tập yêu cầu sinh viên không học thuộc lòng máy móc mà phải thực hiện các bài tập so sánh phạm trù: phân biệt chức năng nhận thức, giáo dục và thẩm mĩ; so sánh bản chất phản ánh của văn học với các hình thái ý thức khác (chính trị, pháp quyền, tôn giáo, triết học).

Hướng dẫn tự học nhấn mạnh quy trình hai bước: trước hết nắm vững các định nghĩa trong loại hình "lí thuyết khái quát" ở chương trình cơ bản; tiếp đó tra cứu, đối chiếu trực tiếp với các tác phẩm kinh điển mác-xít (Bản thảo kinh tế học triết học 1844, Biện chứng của tự nhiên, Bút kí triết học) và các công trình chuyên khảo của Belinsky, Chernyshevsky để củng cố cơ sở dữ liệu học thuật.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Bộ sách ghi nhận bước chuyển đổi quan trọng so với các khóa trình lí luận văn học giai đoạn trước (thập niên 1960 và 1970). Những điểm cập nhật căn bản bao gồm:

• Khắc phục tình trạng cơ giới, công thức: Thay thế lối tiếp cận minh họa chính trị đơn giản bằng việc phân tích văn học như một chỉnh thể thẩm mĩ đặc thù. Giáo trình cập nhật các luận điểm mới về phản ánh luận, khẳng định văn nghệ là "hoạt động tinh thần thực tiễn" sản xuất ra nhu cầu và chủ thể thẩm mĩ.
• Tiếp thu thành tựu chuyên ngành hiện đại: Bộ sách chủ động đưa vào hệ thống giảng dạy đại học những kiến thức mới của lí luận văn học Xô viết và phương Tây đương thời: phân môn Thi pháp học (nghiên cứu cấu trúc và phương tiện thể hiện), Xã hội học văn học (khảo sát tiếp nhận và công chúng), Tâm lí học văn học (nghiên cứu cơ chế sáng tạo và liên tưởng).
• Tăng cường cơ sở dữ liệu văn học dân tộc: Điểm cải tiến nổi bật là việc bước đầu tổng kết di sản lí luận văn học của Việt Nam qua các văn bản lịch sử (Vân đài loại ngữ, Tựa Quỳnh uyển cửu ca, Cổ đương văn sao), khắc phục sự phụ thuộc thuần túy vào tài liệu dịch thuật nước ngoài.
• Chuẩn hóa cấu trúc tái bản: Lần tái bản thứ năm (1996) đã hợp nhất ba tập sách (xuất bản lẻ giai đoạn 1986–1988) thành một chỉnh thể hoàn chỉnh, thống nhất hệ thống tiêu đề, mục lục và công khai phân định rõ trách nhiệm biên soạn của từng học giả trong tập thể tác giả.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

Bộ giáo trình được thiết kế chuyên biệt cho các nhóm đối tượng học thuật sau:

• Sinh viên bậc Đại học: Phục vụ trực tiếp cho sinh viên chuyên ngành Ngữ văn, Sư phạm Văn học từ năm thứ hai đến năm thứ tư tại các trường Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp/Khoa học Xã hội và Nhân văn trên toàn quốc.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức Triết học Mác – Lênin (đặc biệt là Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử), đồng thời có hiểu biết cơ bản về tiến trình Lịch sử văn học Việt Nam và Lịch sử văn học phương Tây.
• Giảng viên đại học và cao đẳng: Tài liệu chuẩn mực để xây dựng đề cương bài giảng, thiết kế hệ thống câu hỏi seminar, tổ chức thực hành nghiên cứu văn bản và hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Lí luận - Phê bình.
• Nghiên cứu sinh và học viên Sau đại học: Tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chuyên đề cơ sở và chuyên ngành; làm khung tham chiếu phương pháp luận cho việc triển khai các luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ văn học.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu được biên soạn phục vụ sinh viên đại học, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngữ văn, giảng viên đại học và các nhà nghiên cứu, phê bình văn học cần tài liệu chuẩn hóa về lí luận mác-xít.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần trang bị kiến thức nền tảng về triết học mác-xít (chủ nghĩa duy vật lịch sử, nhận thức luận phản ánh luận) và hệ thống tác phẩm văn học sử cơ bản của Việt Nam và thế giới để tiếp nhận và kiểm chứng các phạm trù lí thuyết.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác là gì?
Khác với các giáo trình giai đoạn trước, công trình này phân lập rõ hai loại hình "lí thuyết khái quát" và "lí thuyết lịch sử", đồng thời tích hợp sâu các phân môn thi pháp học, xã hội học văn học và khai thác trực tiếp di sản lí luận văn học dân tộc Việt Nam.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Cần kết hợp việc nắm định nghĩa lí thuyết với việc đối chiếu trực tiếp vào các tác phẩm văn học được trích dẫn; nghiên cứu song song với sách thực hành lí luận văn học và các tác phẩm triết học kinh điển được nêu trong danh mục tài liệu tham khảo.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Bộ sách nằm trong tổ hợp sách đồng bộ do Bộ Giáo dục chỉ đạo biên soạn, bao gồm hệ thống sách thực hành lí luận văn học và sách chuyên đề tham khảo chuyên sâu cho giáo sinh và học viên sau đại học.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Lí luận văn học của tập thể tác giả do GS. TSKH. Phương Lựu chủ biên xác lập một hệ thống lí luận văn học mác-xít có tính học thuật cao, gắn kết chặt chẽ giữa quy luật bản chất của hình thái ý thức xã hội với cấu trúc thẩm mĩ nội tại của tác phẩm văn học.

Lộ trình học tập đề xuất là nắm vững các nguyên lí trong loại hình lí thuyết khái quát ở bậc cử nhân, sau đó mở rộng sang các chuyên đề thi pháp học, phương pháp luận nghiên cứu và lí thuyết lịch sử ở bậc sau đại học. Người học cần kết hợp nghiên cứu giáo trình với hệ thống sách thực hành bộ môn, các văn bản triết học kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và các công trình chuyên khảo về văn học dân tộc để tối ưu hóa hiệu quả học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I. NHẬP MÔN I1 - LÍ LUẬN VĂN HỌC LÀ MỘT BỘ MÔN CHÍNH TRONG KHOA NGHIÊN CỨU VĂN HỌC 1. Khoa nghiên cứu văn học là ngành khoa học nghiên cứu về quan điểm, nội dung, nghệ thuật, phương pháp, tư liệu, v. trong việc mô tả, giải thích, đánh giá những sự kiện văn học từ bản chất đến quá trình, quy luật của từng nền văn học dân tộc và cả nền văn học thế giới.

Như vậy, trên thực tế, nghiên cứu văn học là tên gọi chung của nhiều bộ môn nghiên cứu văn học cụ thể tương đối độc lập như Lí luận uồn học, Lịch sử on học, Phê bình uăn học, Phương phóp tuận nghiên cứu uữn học, u. Có thể kể thêm những phân môn nghiên cứu văn học khác như 78m /Í học uãn học (khảo sát những đặc điểm tâm lí trong hoạt động sáng tác và thưởng thức) ; Thi pháp học (nghiên cứu cấu trúc cùng những phương tiện và phương thức thể hiện nội dung trong tác phẩm văn học) ; Xá hội học uữn học (xem xét hoạt động tiếp nhận tác phẩm văn học trong thực tiễn, tìm hiểu dư luận của công chúng về các hoạt động văn học). Ngoài ra, cũng như nhiều ngành khoa học khác, khoa nghiên cứu văn học còn cớ những bộ môn hỗ trợ như Văn bản học, Thư mục học, v. Nhiệm vụ chủ yếu của Văn bản học là xác định tác giả, thời điểm và văn bản chính xác, hoàn chỉnh của từng sáng tác văn học, kể cả các công trình lí luận, lịch sử và phê bình văn học.

Nó đòi hỏi phải thống kê và chọn lọc những đị bản do tác giả sửa chữa hoặc bổ sung, do người khác nhuận sắc hoặc phỏng tác. Thư mục học nghiên cứu về nội dung cũng như phương pháp lập thư mục những tư liệu về đối tượng nghiên cứu cũng như lịch sử của từng đề tài theo những yêu cầu nhất định. Theo cách nhìn truyền thống thì ba bộ môn chính của khoa nghiên cứu văn học như sau : li _ Đi và Lịch sử uớn học có nhiệm vụ nghiên cứu quá trình hình thành phái, những phát triển cuộc đấu tranh giữa các xu hướng và trường thành tựu và nhược điểm cũng như kinh nghiệm về mọi mặt trong từng thể giai đoạn của một nền văn học đã được diễn ra trong quá khứ. Có bao giờ việc viết lịch sử văn học hiện đại, thậm chí đương đại, nhưng kiện đã kết nghiên cứu cũng biết dừng lại với cái mốc mà những sự lịch sử văn học dí thúc một cách ổn định hoặc tương đối ổn định.

Viết nghiên cứu nhiên phải tái hiện toàn diện khuôn mật của đối tượng cần trong qưá trình phát triển của nó, nhưng không phải là mô tâ, kể lể vận động la liệt mà phải đi sâu giải thích, đúc kết bản chất và quy luật của nó. đối Khác với Lịch sử uän học, Phê bình uăn học thường hướng vào trước mắt. tượng chủ yếu là những biện tượng văn học đang diễn ra nhà Nơ có nhiệm vụ kịp thời biểu dương, khẳng định những tác phẩm, quan điểm ván và khuynh hướng tư tưởng ~ nghệ thuật theo đúng một văn học nhất định, đồng thời đấu tranh, phẽ phán chống những cái tất cả khía cạnh ngược lại. Phê bỉnh văn học, do đó, phải quan tâm đến của hoạt động sáng tác, mọi lĩnh vực của hoạt động văn học, từ thị hiếu vật đến ngôn thưởng thức đến khuynh hướng sáng tác, từ đề tài, nhân gương mặt của nền ngữ, thể loại, v.

Tuy vậy, việc tái hiện toàn diện lai. Phê văn học đương đại phải nhường cho công tác văn học sử tương hiện tại bình văn học vẫn đồn sức chủ yếu vào chiều hướng phát triển của nó mà thôi.