MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Vĩnh Phúc là tỉnh thuộc trung du miền núi phía Bắc, là nơi định cư của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, gồm những tộc người như: Cao Lan, Dao, Sán Chay, Sán Dìu… trong đó người Sán Dìu là tộc người thiểu số chiếm tỉ lệ lớn nhất khoảng 91,82% tộc người thiểu số của toàn tỉnh [19; tr. Người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc tập trung chủ yếu ở các huyện Tam Đảo, Bình Xuyên, Lập Thạch và thị xã Phúc Yên nhưng đông nhất là ở huyện Tam Đảo. Cũng như nhiều tộc người khác, người Sán Dìu có những phong tục tập quán truyền thống riêng biệt và có nhiều nét văn hóa đặc sắc, hấp dẫn cần được bảo tồn, giữ gìn và phát triển trong bối cảnh hiện nay.
Nghiên cứu người Sán Dìu nói chung và nghiên cứu về văn hóa người Sán Dìu nói riêng sẽ có thêm những hiểu biết rõ nét về truyền thống văn hóa của các tộc người thiểu số. Trong số rất nhiều các phong tục, tập quán khác nhau thì cưới hỏi được xem là một trong những phong tục quan trọng trong nghi lễ vòng đời người của người Sán Dìu. Trong bối cảnh hội nhập đang diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, đời sống kinh tế - văn hóa đang ngày càng phát triển, người dân có điều kiện để mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội ra khỏi địa bàn sinh sống. Sự hội nhập và tác động về các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội là một điều tất yếu.
Do đó, cưới hỏi cũng không nằm ngoài xu thế tác động mạnh mẽ đó. Thậm chí không quá khi nói rằng, hiện nay trong số các phong tục, tập quán và nghi lễ truyền thống của người Sán Dìu thì nghi lễ cưới hỏi đang có nhiều sự tác động và biến đổi mạnh mẽ nhất. Cùng với sự hội nhập, giao lưu và ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa khác nhau cưới hỏi hiện nay của người Sán Dìu nói chung và người Sán Dìu ở Tam Đảo nói riêng đã có những thay đổi rất khác so với trước kia. Đây chính là lý do quan trọng nhất thúc đẩy tôi tìm hiểu và lý giải về những thay đổi đó.
Từ việc tìm hiểu và lý giải những thay đổi, tôi còn có mong muốn trong việc đề xuất những biện pháp để lưu giữ và bảo tồn 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các giá trị văn hóa truyền thống trong đám cưới của người Sán Dìu trong bối cảnh “bão” hội nhập hiện nay, để những nét đẹp văn hóa truyền thống của người Sán Dìu, nhất là trong cưới hỏi không bị mai một và lớp người trẻ của cộng đồng được biết đến và lưu giữ cho thế hệ mai sau. Tam Đảo là quê hương, là nơi sinh ra, lớn lên và gắn bó với tuổi thơ của tôi. Ngay từ nhỏ, mặc dù là người Kinh nhưng tôi đã có điều kiện chứng kiến quá trình tiếp xúc và giao lưu văn hóa giữa người Kinh và các tộc người khác ở Tam Đảo trong đó có người Sán Dìu. Tuy vậy, những hiểu biết của tôi về người Sán Dìu vẫn chưa thực sự sâu sắc.
Vì thế, qua đề tài này, tôi muốn đi sâu và tìm hiểu kĩ hơn nữa về văn hóa của cộng đồng dân tộc ở chính địa phương nơi mà mình đã sinh ra, gắn bó và lớn lên. Ngoài những lý do nêu trên, một trong những yếu tố khác tác động không nhỏ đến việc lựa chọn đề tài của tôi, đó là chồng tôi là người Sán Dìu. Người đã cùng sinh ra và lớn lên với tôi trong suốt thời thơ ấu và sẽ là người cùng đồng hành với tôi trong những chặng đường tiếp theo của cuộc đời. Vì thế, để có thể hiểu hơn về văn hóa tộc người nói chung và văn hóa gia đình nói riêng, tôi đã quyết định chọn đề tài này làm hướng nghiên cứu cho mình.
Bởi tôi quan niệm rằng, để có thể thực hành văn hóa của một tộc người thì trước tiên mình cần phải thực sự am hiểu về nó, thậm chí am hiểu thôi chưa đủ, mà cần phải thực sự chú tâm và say mê với nó. Từ những lý do trên, tôi đã quyết định lựa chọn: “Lễ cưới hỏi của người Sán Dìu ở Tam Đảo - Vĩnh Phúc: Truyền thống và biến đổi” làm đề tài cho luận văn của mình. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Những nghiên cứu chung về người Sán Dìu Sán Dìu là một trong số những tộc người thiểu số trong cộng đồng 54 tộc người ở Việt Nam và vì vậy đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về tộc người này từ lịch sử nguồn gốc đến đời sống sinh hoạt văn hóa vật chất và 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tinh thần.
Những nghiên cứu ấy, vừa cung cấp cho tác giả luận văn những tri thức/hiểu biết có tính chất nền tảng/cơ sở về nhóm tộc người Sán Dìu, đồng thời, vừa gợi mở hướng triển khai khác với những nghiên cứu trước đó. Mặc dù đã có khá nhiều các nghiên cứu về người Sán Dìu nhưng lĩnh vực nghiên cứu về cưới hỏi mới chỉ được đề cập khái lược trong các chuyên khảo về tộc người này mà vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu riêng biệt nào về lễ cưới hỏi của người Sán Dìu ở Tam Đảo. Có thể kể đến một số những công trình của các nhà nghiên cứu sau: Một trong số những người nghiên cứu nhiều và chuyên sâu nhất về tộc người Sán Dìu phải kể đến là tác giả Ma Khánh Bằng. Ông đã cho công bố rất nhiều bài viết về người Sán Dìu trên các tạp chí chuyên ngành, một trong số đó phải kể đến “Nương đồi, soi bãi của người Sán Dìu” trên tạp chí Dân tộc học số 3, 1972.
Bài viết đã đi sâu nghiên cứu về cách thức và tập quán sản xuất kinh tế của người Sán Dìu. Qua đó, bạn đọc có thể hình dung về phương thức sản xuất và cách thức làm ăn của đồng bào trong hoạt động sản xuất kinh tế trên các nương đồi, soi bãi của đồng bào. Ngoài bài viết kể trên, năm 1983, ông đã xuất bản công trình Người Sán Dìu ở Việt Nam (Nxb. Khoa học Xã hội).
Đây là công trình đầu tiên viết về tộc người Sán Dìu khá đầy đủ và chi tiết, được tập hợp từ nhiều bài nghiên cứu đã công bố và bổ sung nhiều tư liệu mới trong những lần đi điền dã tại các tỉnh có đồng bào Sán Dìu sinh sống. Cuốn sách là công trình đã khái quát toàn bộ đặc điểm của người Sán Dìu ở Việt Nam từ hoạt động sản xuất kinh tế đến các sinh hoạt văn hóa tinh thần hay các tục lệ trong đời sống như: sinh nở, cưới xin, ma chay… của tộc người này. Tuy nhiên, các thông tin trong cuốn sách này mới chỉ dừng lại ở tính chất giới thiệu khái lược tổng quan về tộc người Sán Dìu ở Việt Nam chứ chưa thực sự đi sâu vào các lĩnh vực, khía cạnh cụ thể. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bên cạnh Ma Khánh Bằng, nhà Dân tộc học Diệp Trung Bình (bút danh Diệp Thanh Bình) cũng có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về tộc người Sán Dìu.
Một trong số đó phải kể đến cuốn sách: Dân ca Sán Dìu (Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 1987). Cuốn sách đã cho bạn đọc hình dung một cách khái lược về bản sắc văn hóa của người Sán Dìu qua các bài dân ca truyền thống trong đó có hát Soọng cô - một điệu hát truyền thống của người Sán Dìu được sử dụng trong nhiều hoạt động, từ các sinh hoạt thường ngày đến các sinh hoạt lễ hội, cưới hỏi… Tuy nhiên, cuốn sách này cũng mới chỉ dừng lại ở khía cạnh hẹp là nghiên cứu về “dân ca” trong đời sống văn hóa tinh thần của tộc người này. Ngoài công trình kể trên, Diệp Trung Bình còn có nhiều cuốn sách và đề tài nghiên cứu về người Sán Dìu như: Lễ hội cổ truyền các dân tộc Hoa, Sán Dìu ở Việt Nam (Nxb.
Văn hóa Dân tộc Hà Nội, 2002). Đây là cuốn sách đã khái quát được phần nào những lễ hội và tập tục của hai tộc người Hoa và Sán Dìu ở Việt Nam. Cưới hỏi của người Sán Dìu cũng là một trong những nội dung được đề cập đến trong cuốn sách này. Tuy nhiên, công trình này cũng mới chỉ dừng lại ở việc khái lược và mô tả chứ chưa thực sự đi sâu phân tích vào những tập tục riêng của từng tộc người trong đó có người Sán Dìu.
Đáng chú ý nhất là cuốn Phong tục và nghi lễ chu kỳ đời người của người Sán Dìu ở Việt Nam, do Bảo tàng Văn hóa các dân tộc ở Thái Nguyên ấn hành năm 2005… Đây là một trong số các công trình tiêu biểu nhất của Diệp Trung Bình viết về tộc người Sán Dìu. Với 6 chương, cuốn sách đã cho người đọc một bức tranh tổng quan về các phong tục và nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Sán Dìu, từ phong tục sinh đẻ, nuôi dạy con cái đến các phong tục đánh dấu sự trưởng thành, cưới xin, ma chay của tộc người này. Trong đó, cưới hỏi được nhắc đến trong chương 4 của cuốn sách đã miêu tả khá chi tiết về nghi lễ cưới hỏi của tộc người Sán Dìu nhưng các thông tin mà 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tác giả đưa đến vẫn chỉ dừng lại ở việc mô phỏng, tường thuật về lễ cưới hỏi cổ truyền của đồng bào chứ chưa đề cập đến những biến đổi mà đời sống xã hội hiện nay tác động đến cưới hỏi. Khoảng trống này chính là một gợi mở cho tác giả luận văn tiếp tục đi sâu tìm hiểu về vấn đề này.
Ngoài Ma Khánh Bằng, Diệp Trung Bình thì Lâm Quang Hùng cũng là một tác giả không thể không nhắc tới trong nghiên cứu về đời sống văn hóa của người Sán Dìu ở Việt Nam. Lâm Quang Hùng cho công bố và ra mắt rất nhiều các công trình về đồng bào Sán Dìu. Trong đó phải kể đến 3 cuốn sách: Người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc (Hội Sử học Vĩnh Phúc, xuất bản năm 2011); Văn hóa ẩm thực người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc (Nxb. Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 2013); Dân ca Sán Dìu (Nxb.
Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 2014). Các cuốn sách trên được biên soạn trên cơ sở nguồn tư liệu được tác giả thu thập và điền dã chủ yếu ở Vĩnh Phúc nơi có nhiều đồng bào dân tộc Sán Dìu sinh sống.