Pháp luật về lãi suất của hoạt động cho vay trong công ty tài chính

Tổng hợp quy định pháp luật về lãi suất cho vay của công ty tài chính. Phân tích thực trạng lãi suất trong hạn, quá hạn và kiến nghị hoàn thiện.

• Tác giả: Huỳnh Minh
• Người hướng dẫn: Lê Vũ Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Pháp luật về lãi suất của hoạt động cho vay trong Công ty tài chính
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm lãi suất cho vay công ty tài chính

Lãi suất cho vay công ty tài chính là khoản tiền mà người vay phải trả cho người cho vay dựa trên số tiền gốc và thời gian vay. Đây là một yếu tố quan trọng trong hoạt động tài chính, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các bên tham gia. Lãi suất cho vay phản ánh giá trị của tiền tệ theo thời gian và mức độ rủi ro của khoản vay. Công ty tài chính (CTTC) sử dụng lãi suất cho vay để xác định chi phí vay vốn và lợi nhuận hoạt động. Các loại lãi suất bao gồm lãi suất cố định, lãi suất thả nổi và lãi suất điều chỉnh theo thị trường. Đặc điểm lãi suất cho vay của CTTC thể hiện tính linh hoạt cao, phù hợp với từng đối tượng khách hàng và loại hình vay khác nhau.

1.1. Khái niệm lãi suất trong hoạt động cho vay

Lãi suất cho vay là phần trăm tính trên số tiền gốc mà người vay phải trả thêm cho người cho vay. Trong hoạt động cho vay của công ty tài chính, lãi suất đóng vai trò quan trọng trong việc xác định chi phí vay và doanh thu của CTTC. Lãi suất cho vay được tính toán dựa trên nhiều yếu tố như mức độ rủi ro, thời hạn vay, tình hình kinh tế và chính sách tiền tệ của nhà nước.

1.2. Đặc điểm và phân loại lãi suất

Lãi suất cho vay của CTTC có tính linh hoạt cao, có thể điều chỉnh theo điều kiện thị trường. Phân loại lãi suất bao gồm: lãi suất trong hạn (áp dụng trong thời gian vay), lãi suất quá hạn (áp dụng khi người vay không trả nợ đúng hạn), lãi suất trả nợ trước hạn (khi người vay muốn thanh toán trước). Lãi suất cố định và lãi suất thả nổi là hai hình thức phổ biến nhất.

II. Quy định pháp luật hiện hành về lãi suất cho vay

Tại Việt Nam, quy định pháp luật về lãi suất cho vay được quy định trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau. Bộ Luật Dân sự là văn bản pháp luật cơ bản nhất quy định về lãi suất cho vay. Ngoài ra, Luật Ngân hàng, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng có những quy định liên quan đến lãi suất cho vay. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) có quyền định hướng và điều tiết lãi suất để phục vụ mục đích điều hành chính sách tiền tệ. Các công ty tài chính phải tuân thủ những quy định này và không được vượt quá lãi suất tối đa được phép quy định.

2.1. Các văn bản pháp luật chính quy định lãi suất

Bộ Luật Dân sự 2015 là văn bản pháp luật cơ sở quy định chi tiết về lãi suất cho vay. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng bảo vệ người vay khỏi lãi suất lũi lệ quá cao. Các Nghị định Chính phủ bổ sung và hướng dẫn về việc áp dụng lãi suất cho vay. Thông tư của NHNN hướng dẫn cụ thể về lãi suất cho vay của các tổ chức tín dụng và công ty tài chính.

2.2. Giới hạn lãi suất và các loại lãi suất pháp định

Lãi suất cho vay của CTTC phải nằm trong mức giới hạn hợp lý được xác định bởi pháp luật. Lãi suất tối đa không được vượt quá mức quy định, nhằm bảo vệ người vay khỏi lãi suất quá cao. Lãi suất quá hạn được tính cao hơn lãi suất trong hạn để bù đắp rủi ro. Lãi suất thả nổi phải có cơ sở khách quan và công khai với người vay trước khi ký hợp đồng.

III. Thực trạng áp dụng quy định về lãi suất trong công ty tài chính

Trên thực tế, việc áp dụng quy định pháp luật về lãi suất cho vay trong các công ty tài chính ở Việt Nam vẫn còn những khó khăn và bất cập. Một số công ty tài chính còn áp dụng lãi suất quá cao hoặc không công khai lãi suất cho người vay. Lãi suất lũi lệ (tính lãi trên lãi) vẫn được một số CTTC áp dụng mặc dù không được phép. Sự thiếu thống nhất trong quy định lãi suất giữa các văn bản pháp luật gây ra khó khăn trong quá trình xử lý tranh chấp lãi suất cho vay. Việc giám sát lãi suất của CTTC từ phía các cơ quan quản lý nhà nước chưa hiệu quả, dẫn đến tình trạng lãi suất cao hơn quy định vẫn xảy ra.

3.1. Các vấn đề tồn tại trong thực tế áp dụng lãi suất

Lãi suất quá cao là vấn đề phổ biến nhất trong hoạt động cho vay của công ty tài chính. Một số CTTC không công khai lãi suất hoặc công khai không đầy đủ, làm người vay không hiểu rõ lãi suất phải chịu. Lãi suất lũi lệ và lãi suất phí quản lý ẩn được áp dụng kéo theo lãi suất thực tế cao hơn mức quy định. Sự thiếu thống nhất trong hướng dẫn áp dụng lãi suất gây khó khăn cho các CTTC.

3.2. Nguyên nhân và hậu quả của bất cập trong áp dụng lãi suất

Quy định pháp luật về lãi suất còn không đầy đủ và thiếu chi tiết là nguyên nhân chính. Sự thiếu hiểu biết của người vay về lãi suất cho vay tạo điều kiện cho CTTC áp dụng lãi suất cao. Giám sát từ Ngân hàng Nhà nước còn lỏng lẻo, không đủ để ngăn chặn lãi suất quá cao. Hậu quả là người vay bị thiệt hại về kinh tế, mất niềm tin vào hoạt động cho vay của CTTC.

IV. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về lãi suất cho vay công ty tài chính

Để hoàn thiện pháp luật về lãi suất cho vay của công ty tài chính, cần có những giải pháp toàn diện và lâu dài. Trước tiên, cần xây dựng quy định pháp luật chi tiết hơn về lãi suất cho vay, bao gồm các loại lãi suất khác nhau và cách tính toán lãi suất. Thứ hai, cần tăng cường công khai và minh bạch về lãi suất trong các hợp đồng cho vay. Thứ ba, cần nâng cao giám sát của NHNN đối với hoạt động cho vay của CTTC. Cuối cùng, cần tăng cường giáo dục pháp luật cho người vay để họ hiểu rõ về lãi suất cho vay và quyền lợi của mình.

4.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về lãi suất

Cần sửa đổi Bộ Luật Dân sự để quy định chi tiết hơn về lãi suất cho vay, đặc biệt về lãi suất tối đa cho các loại vay khác nhau. Xây dựng Thông tư hướng dẫn cụ thể về cách tính lãi suất trong các trường hợp khác nhau. Quy định rõ ràng về lãi suất quá hạn, lãi suất trả nợ trước hạn và lãi suất điều chỉnh. Cấm hoàn toàn lãi suất lũi lệ và các hình thức lãi suất ẩn.

4.2. Tăng cường giám sát và bảo vệ người vay

NHNN cần tăng cường kiểm tra, giám sát lãi suất của CTTC thường xuyên. Thiết lập hệ thống báo cáo lãi suất bắt buộc từ các CTTC. Tăng cường công khai, minh bạch về lãi suất qua các kênh thông tin chính thức. Nâng cao nhận thức của người vay về lãi suất cho vay thông qua các chương trình giáo dục pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Lý luận về hoạt động cho vay tiêu dùng và lãi suất trong hợp đồng cho vay tiêu dùng của CTTC. Chương 2: Thực trạng quy định pháp luật về lãi suất trong hoạt động cho vay của CTTC và kiến nghị hoàn thiện. 9 CHƢƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY VÀ LÃI SUẤT TRONG HOẠT ĐỘNG CHO VAY CỦA CÔNG TY TÀI CHÍNH 1.

Khái quát về hoạt động cho vay của CTTC Đất nước ta ngày nay với sự phát triển không ngừng về mọi mặt, không chỉ ở lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa và cả hệ thống pháp luật. Một nền kinh tế có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển trong một bối cảnh đất nước hòa bình, độc lập dưới sự lãnh đạo của Đảng, với những chính sách pháp luật linh hoạt đã giúp cho nền kinh tế của Việt Nam phát triển ngày càng năng động, hiện đại, không chỉ phát triển trong nước và vươn tầm đến khu vực và thế giới, bằng chứng là việc vào ngày 07/11/2006, đã diễn ra lễ kết nạp Việt Nam gia nhập WTO được tổ chức tại trụ sở WTO ở Geneva, Thụy Sĩ. Sau đó, kể từ ngày 11/1/2007, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 150 của tổ chức thương mại lớn nhất thế giới này2. Chính vì những cột mốc quan trọng trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ấy, đó cũng chính là cơ hội và là thách thức để nền kinh tế của nước ta ngày càng tiến bước và vươn xa hơn nữa, đáp ứng được đầy đủ các nhu cầu về các điều kiện trong đời sống xã hội cho người dân.

Một đất nước vững mạnh là một đất nước mà người dân được sống trong một môi trường tốt nhất và có cơ hội để làm việc và cống hiến hằng ngày, hằng giờ cho sự phát triển chung của dân tộc. Trước tình hình đó, nhu cầu của con người ngày càng được mở rộng, nhu cầu liên quan đến các hoạt động thiết yếu của mỗi người lại được ưu tiên hơn hết. Họ có thể có công việc ổn định, là nhân viên văn phòng hoặc cũng có thể là công nhân, là những người dân lao động phổ thông vì điều kiện thu nhập hằng tháng tuy có phát sinh nhưng không đủ để trang trải cuộc sống, đứng trước những nhu cầu trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày, 2 Nguyễn Minh Phong (2022), Dấu ấn tích cực trên hành trình đổi mới và hội nhập quốc tế của Việt Nam https://baochinhphu.vn/dau-an-tich-cuc-tren-hanh-trinh-doi-moi-va-hoi-nhap-quoc-te-cua-viet-nam- htm#:~:text=Ng%C3%A0y%207%2F11%2F2006%2C%20l%E1%BB%85%20k%E1 %BA%BFt%20n%E1%BA%A1p%20Vi%E1%BB%87t%20Nam,l%E1%BB%9Bn%20nh%E1%BA%A5t% 20th%E1%BA%BF%20gi%E1%BB%9Bi%20n%C3%A0y, truy cập ngày: 16/06/2023. 10 những đồng tiền lương hằng tháng họ nhận được chỉ đủ chi tiêu cho các khoản như tiền nhà trọ, tiền xăng xe, tiền ăn uống đi lại hằng ngày.

Với những đối tượng vừa liệt kê như trên khi họ có mong muốn mua tivi, máy giặt, tủ lạnh,. đây là những vật dụng cần thiết trong gia đình, thay vì phải bỏ ra một khoản tiền lớn để sở hữu ngay một chiếc tivi nhưng lại không có một khoản tiền lớn như vậy để thanh toán một lần duy nhất họ đã chọn loại hình “vay tiêu dùng” của các CTTC thông qua việc vay tiền trực tiếp từ CTTC để mua hoặc mua trả góp chiếc tivi này thông qua CTTC, hoạt động cho vay tiêu dùng vừa được đề cập là một trong số các hoạt động cho vay nổi bật mà CTTC được phép thực hiện, ưu điểm của các hoạt động cho vay CTTC là thủ tục đơn giản, nhanh chóng, không cần tài sản bảo đảm, thời gian giải ngân nhanh. Qua đó, có thể thấy hiện nay hoạt động cho vay của CTTC đang diễn ra rất phổ biến và được xem như là một sự ưu tiên trong việc lựa chọn giải pháp giải quyết bài toán về tài chính của người dân. CTTC có nhiều hoạt động cho vay như là: cho vay ngắn hạn, cho vay dài hạn, cho vay kinh doanh, cho vay có hoặc không có tài sản bảo đảm, cho vay tiêu dùng, cho vay theo hạn mức,… trong đó hoạt động cho vay tiêu dùng được xem như là một hoạt động điển hình nhất khi nhắc đến các hoạt động của CTTC.

CTTC là tổ chức phi ngân hàng hay thực hiện huy động vốn để cho vay hoặc đầu tư và cung ứng các dịch vụ tư vấn về mảng tiền tệ và tài chính nhưng được hoạt động trên những nguyên tắc riêng, được thực hiện dịch vụ thanh toán nhưng không được thực hiện nhận tiền gửi dưới một năm. Bên cạnh đó, những quy định liên quan về các TCTD cũng nói rõ: TCTD phi ngân hàng được định nghĩa là loại hình của TCTD mà được phép thực hiện một hoặc một số hoạt động liên quan đến ngân hàng dựa theo các quy định, trừ một số hoạt động như hoạt động nhận tiền gửi của các cá nhân và hoạt động cung ứng những dịch vụ thanh toán thực hiện qua tài khoản của các khách hàng, bao gồm các loại hình: công ty cho thuê tài chính, CTTC cùng với các TCTD phi ngân hàng khác. Tương tự giống như các loại TCTD phi ngân hàng khác, CTTC bị pháp luật hạn chế hai loại nghiệp vụ kinh doanh là không được nhận tiền gửi ngắn hạn (dưới một năm) và không được thực hiện các dịch vụ thanh toán. 11 Tổ chức và hoạt động của CTTC chịu một số hạn chế của pháp luật áp dụng chung cho các TCTD nhằm đảm bảo an toàn cho các hoạt động ngân hàng trong nền kinh tế.

Khái niệm về hoạt động cho vay của CTTC Đối với quan hệ vay mượn xuất hiện đã lâu và gắn liền với nhu cầu trao đổi tư liệu sản xuất, hàng hóa phổ biến của con người trong đời sống xã hội. Khởi đầu quan hệ này chỉ giới hạn trong phạm vi cộng đồng để tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong cuộc sống. Đối tượng vay mượn là của cải, vật chất sẵn có với mục đích “để giải quyết những khó khăn tạm thời về kinh tế; đặc biệt đối với những gia đình túng thiếu cần vốn để sản xuất, kinh doanh, phải vay mượn tiền, vàng của người khác”3. Xuất phát từ nhu cầu tự nhiên này, quan hệ vay mượn lúc bấy giờ mang tính tương hỗ, yếu tố tín nhiệm (niềm tin, sự tin tưởng) là yêu cầu được đặt ra hàng đầu giữa bên cho vay đối với bên vay.

Cùng với sự phát triển của kinh tế - xã hội, phương thức kinh doanh “hàng đổi hàng” ở hình thái kinh tế sơ khai không còn phù hợp, thay vào đó là các giao dịch mua bán thông qua trung gian là tiền do các ngân hàng phát hành.4 Quan hệ cho vay phát triển đa dạng hơn nhằm thực hiện chức năng điều tiết vốn từ người có tiền sang người thiếu tiền, giải quyết các nhu cầu cấp bách trong sản xuất, đời sống. Nhu cầu đáp ứng vốn nhanh chóng cho mọi đối tượng, kể cả người đang khó khăn về tài chính vẫn có thể tiếp cận vốn dễ dàng, dẫn đến tình trạng cho vay nặng lãi (thủ tục vay này nhanh chóng, không cần bảo đảm, bên vay có thể sử dụng tiền vay vào bất kỳ mục đích nào). Nếu không có sự can thiệp kịp thời của nhà nước, hình thức cho vay này sẽ gây thiệt hại cho bên vay, ảnh hưởng đến trật tự xã hội vì những mâu thuẫn, tranh chấp về lãi suất (do lãi suất cao hơn giá trị thị trường, vượt quá khả năng thanh toán của người vay), hay cách thức hoàn trả tiền vay (do bên cho vay thường sử dụng vũ lực, đe dọa 3 Trường Đại học Cần Thơ, Nguyễn Ngọc Điện (2009), Giáo trình Luật La Mã, Nxb. Chính trị Quốc gia, tr.

4 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2015), Giáo trình Luật Ngân hàng, Nxb. Hồng Đức, tr.) diễn biến phức tạp. Pháp luật ở các nước hiện nay ghi nhận quan hệ vay tài sản còn nhằm mục đích sinh lợi (Đức, Trung Quốc), nhưng có sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước.

Hình thức giao dịch này cho phép bên cho vay được nhận một mức lãi suất nhất định tính trên khoản tiền vay, có khống chế trần lãi suất nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của bên cho vay. Quy định này làm hình thành các kênh tiếp cận tín dụng đa dạng, cả trong lĩnh vực dân sự và ngân hàng đối với đời sống kinh tế, xã hội. Xét về phương diện khoa học pháp lý: “Khái niệm về hoạt động cho vay là tập hợp các quan điểm, phản ánh thuộc tính chung nhất, thể hiện bản chất của quan hệ này”. Với ý niệm đó, các giáo trình (của Trường Đại học luật Hà Nội, Trường Đại học luật thành phố Hồ Chí Minh) đã đề cập như sau: “Sự thỏa thuận bằng văn bản giữa TCTD với khách hàng là tổ chức, cá nhân, theo đó TCTD thỏa thuận ứng trước một số tiền cho khách hàng sử dụng trong một thời gian nhất định, với điều kiện có hoàn trả cả gốc và lãi, dựa trên sự tín nhiệm”5.

Ở quan điểm khác, khái niệm về hoạt động vay được tiếp cận dựa trên cấu trúc của quan hệ hợp đồng, theo nghĩa là: “… thỏa thuận bằng văn bản giữa một bên là TCTD (bên cho vay) với một bên là các tổ chức và cá nhân (bên vay) nhằm xác lập các quyền và nghĩa vụ nhất định của các bên trong quá trình vay tiền, sử dụng và thanh toán tiền vay” 6. Nhìn chung, hai khái niệm này đã làm sáng tỏ những nét đặc trưng, cơ bản nhất thuộc về bản chất của hoạt động cho vay. Song trong từng khái niệm, các nhà nghiên cứu đã thể hiện những cách thức tiếp cận, từ đó hình hành những khái niệm khác nhau: Theo khái niệm thứ nhất, các tác giả đã căn cứ vào những điểm đặc thù của quan hệ cho vay. Qua đó, bằng việc cam kết giao cho bên vay một khoản tiền để sử dụng vào mục đích, với thời gian nhất định, bên vay phải tuân thủ nguyên tắc hoàn trả nợ gốc và lãi tiền vay khi đến hạn.

Tại khái niệm thứ hai, các tác giả đã dựa trên 5 Trường Đại học Luật Hà Nội (2014), Giáo trình luật ngân hàng Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, tr. 6 Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh (2015), Sđd (34), tr.

13 những căn cứ pháp lý làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt hoạt động cho vay thông qua hành vi ký kết, thực hiện Hợp đồng vay. Quy trình này được tiến hành bắt đầu từ khâu lập hồ sơ, xét duyệt cho vay cho đến khi thu hồi hết nợ, với đích đến cuối cùng là đem lại hiệu quả khoản vay.