MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Từ những năm 1990, hoạt động kiểm toán đã hình thành ở nƣớc ta. Tuy ban đầu chƣa thực sự phát triển mạnh nhƣng với những chính sách phát triển kinh tế của Nhà nƣớc trong những năm qua nhƣ khuyến khích các nhà đầu tƣ nƣớc ngoài đầu tƣ vào Việt Nam, sự ra đời của sàn giao dịch chứng khoán, nhu cầu về thông tin tài chính của các doanh nghiệp ngày càng tăng cao. Từ đó, dịch vụ kiểm toán đã trở thành dịch vụ theo luật định đối với nhiều loại hình đơn vị hoạt động.
Hiện nay, lĩnh vực hoạt động chính của các công ty kiểm toán vẫn là dịch vụ kiểm toán báo cáo tài chính. Trong quá trình kiểm toán BCTC, việc thu thập bằng chứng kiểm toán có vai trò đặc biệt quan trọng. Tính trung thực và hợp lý của báo cáo tài chính phụ thuộc vào bằng chứng kiểm toán mà kiểm toán viên thu thập làm cơ sở đƣa ra ý kiến kiểm toán. Nhƣng chúng ta biết rằng số lƣợng tài liệu cần đƣợc kiểm toán trong mỗi công ty không phải nhỏ, vậy làm sao để kiểm toán viên vừa có thể thu thập đầy đủ những tài liệu thích hợp, vừa đảm bảo đƣợc thời hạn kiểm toán đã đặt ra? Thu thập bằng chứng kiểm toán có nhiều phƣơng pháp khác nhau và cũng vì lý do đó mà các kiểm toán viên cần xác định kỹ thuật chọn mẫu thích hợp.
Kỹ thuật này sẽ giúp kiểm toán viên tiết kiệm thời gian nhƣng vẫn đảm bảo thu thập đƣợc những bằng chứng kiểm toán cần thiết để thoả mãn các mục tiêu kiểm toán đặt ra. Đánh giá thích hợp về bằng chứng kiểm toán, kiểm toán viên mới có thể đƣa ra nhận xét hợp lý về báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Đến thời điểm hiện tại, kỹ thuật chọn mẫu tại Công ty TNHH Kiểm toán AFA vẫn còn nhiều bất cập trong việc áp dụng vào cuộc kiểm toán. Công ty chƣa hƣớng dẫn cụ thể kỹ thuật chọn mẫu trong thử nghiệm kiểm soát, vì vậy 2 kiểm toán viên chủ yếu dựa vào xét đoán nghề nghiệp mà chƣa chú trọng việc áp dụng kỹ thuật chọn mẫu thuộc tính thống kê để đánh giá hệ thống kiểm soát nội bộ, rủi ro kết luận sai về hệ thống kiểm soát nội bộ của khách hàng vẫn có khả năng xảy ra.
Đối với thử nghiệm kiểm tra chi tiết, Công ty áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phi thống kê và kỹ thuật chọn mẫu thống kê theo đơn vị tiền tệ lũy kế. Tuy nhiên, Công ty chƣa tiến hành đánh giá kết quả mẫu đƣợc chọn có phù hợp với tổng thể hay chƣa. Chính điều này dẫn đến trƣờng hợp, mẫu đƣợc chọn để kiểm tra không có sai sót nhƣng tổng thể vẫn có khả năng xảy ra sai sót cao do mẫu đƣợc chọn không đại diện cho tổng thể. Do đó, tác giả chọn đề tài “Hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán AFA” làm đề tài Luận văn Thạc sĩ của mình.
Mục tiêu nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng vận dụng kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán AFA tại các công ty khách hàng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện việc vận dụng kỹ thuật chọn mẫu tại Công ty AFA. Câu hỏi hay giả thuyết nghiên cứu Thực trạng việc áp dụng kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán AFA hiện nay nhƣ thế nào? 4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của đề tài là kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính áp dụng tại Công ty TNHH Kiểm toán AFA.
Phạm vi nghiên cứu Đề tài tập trung nghiên cứu kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán BCTC áp dụng tại Công ty AFA trong năm 2016. Phƣơng pháp nghiên cứu Sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu tình huống, đƣợc tiến hành qua các bƣớc nhƣ sau: - Phỏng vấn Trƣởng phòng kiểm toán và Phó Tổng Giám đốc về các tình huống, các khoản mục thƣờng áp dụng kỹ thuật chọn mẫu. - Khảo sát hồ sơ kiểm toán có vận dụng kỹ thuật chọn mẫu kết hợp phỏng vấn kiểm toán viên trực tiếp thực hiện để đánh giá về thực trạng vận dụng kỹ thuật chọn mẫu tại Công ty AFA. Từ kết quả khảo sát, tác giả sẽ đề xuất các giải pháp hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty AFA.
Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Về mặt khoa học, luận văn góp phần làm rõ thêm các vấn đề có liên quan đến kỹ thuật chọn mẫu cũng nhƣ ảnh hƣởng của việc vận dụng kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán BCTC. Về mặt thực tiễn, luận văn làm rõ hơn thực trạng áp dụng kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán BCTC tại Công ty AFA cũng nhƣ nêu ra đƣợc ƣu và khuyết điểm của việc áp dụng tại Công ty AFA. Ngoài ra, luận văn cũng góp phần đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện việc vận dụng kỹ thuật chọn mẫu tại Công ty AFA. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán BCTC đã đƣợc rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu.
Trong quá trình thực hiện đề tài này, các tài liệu chính liên quan đến cơ sở lý luận và thực tiễn về kỹ thuật chọn mẫu mà tác giả tham khảo là hệ thống chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) ban hành ngày 06/12/2012 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2014), chƣơng trình kiểm toán mẫu do Hội KTV hành nghề ban hành và chƣơng trình kiểm toán mẫu của AFA. 4 Ngoài ra, có khá nhiều nghiên cứu liên quan đến đề tài hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu nhƣ sau: - “Thực tiễn chọn mẫu của kiểm toán viên áp dụng trong công ty đại chúng, doanh nghiệp sản xuất và doanh nghiệp nhà nƣớc”, Thomas W. Hunton và Bethane Jo Pierce - 2002 [10]. Nghiên cứu này chỉ ra rằng kỹ thuật chọn mẫu phi thống kê đƣợc kiểm toán viên áp dụng nhiều đối với công ty đại chúng, công ty sản xuất và doanh nghiệp nhà nƣớc.
Điều này có thể giải thích đƣợc nguyên nhân là do trong một đợt kiểm toán, khối lƣợng công việc rất lớn nên kiểm toán viên thƣờng áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phi thống kê để tiết kiệm thời gian vì kỹ thuật chọn mẫu thống kê đòi hỏi kỹ thuật tính toán tốn nhiều thời gian. Tuy nhiên, nghiên cứu này chƣa đề cập tới quy trình thực hiện kỹ thuật chọn mẫu thống kê và phi thống kê trong kiểm toán báo cáo tài chính. - “Nghiên cứu chọn mẫu kiểm toán: Tổng hợp và ý nghĩa cho nghiên cứu trong tƣơng lai”, Randal J. Higgs và Jonathan Liljegren - 2013 [11].
Nghiên cứu này chỉ ra những hạn chế trong việc áp dụng chọn mẫu kiểm toán. Xét đoán KTV rất quan trọng bao gồm: xác định xem có lấy mẫu kiểm toán hay không, kỹ thuật lấy mẫu nào áp dụng (lấy mẫu thuộc tính hay bằng tiền), sử dụng các kỹ thuật thống kê hoặc không thống kê, tổng thể thích hợp để xác định cỡ mẫu và đánh giá kết quả mẫu, đặc biệt khi có sai sót trong mẫu. Nghiên cứu chỉ ra rằng kiểm toán viên có thể đánh giá thấp rủi ro và yêu cầu sự đảm bảo để giảm phạm vi kiểm tra. Nghiên cứu cũng cho thấy kiểm toán viên đôi khi không dự đoán tỷ lệ sai sót mẫu và có xu hƣớng quyết định thiên vị khi áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phi thống kê.
5 - “Phƣơng pháp chọn mẫu kiểm toán trong kiểm toán báo cáo tài chính do Công ty Kiểm toán Việt Nam Trách nhiệm hữu hạn thực hiện”, Đỗ Quốc Tuyển - 2004 [6]. Nghiên cứu này chỉ ra tính hữu hiệu và hiệu quả của cuộc kiểm toán khi áp dụng kỹ thuật chọn mẫu. Kiểm toán viên thƣờng sử dụng kỹ thuật chọn mẫu thuộc tính để đánh giá hệ thống kiểm soát và áp dụng kỹ thuật chọn mẫu theo đơn vị tiền tệ khi thực hiện các thử nghiệm kiểm tra chi tiết. Nghiên cứu này cũng chỉ rõ quy trình thực hiện kỹ thuật chọn mẫu thuộc tính và chọn mẫu theo đơn vị tiền tệ.
Tuy nhiên, nghiên cứu này chƣa đề cập đến việc đánh giá kết quả mẫu chọn đƣợc. - “Hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán BCTC tại Công ty Kiểm toán và Kế toán AAC”, Dƣơng Thị Vân Thanh - 2009 [7]. Nghiên cứu này chỉ ra các kỹ thuật chọn mẫu thống kê và phi thống đƣợc kiểm toán viên áp dụng trong kiểm toán báo cáo tài chính. Kiểm toán viên thƣờng sử dụng kỹ thuật chọn mẫu thuộc tính để đánh giá hệ thống kiểm soát và áp dụng kỹ thuật chọn mẫu theo đơn vị tiền tệ khi thực hiện các thử nghiệm kiểm tra chi tiết.
Nghiên cứu này cũng hƣớng dẫn chi tiết từng bƣớc thực hiện kỹ thuật chọn mẫu thuộc tính sử dụng phần mềm chọn mẫu và kỹ thuật chọn mẫu theo đơn vị tiền tệ sử dụng các hàm trong excel. Tuy nhiên, nghiên cứu này chƣa tiến hành đánh giá mẫu đƣợc chọn có phù hợp với tổng thể hay chƣa. Chính điều này dẫn đến trƣờng hợp, mẫu đƣợc chọn để kiểm tra không có sai sót nhƣng tổng thể vẫn có khả năng xảy ra sai sót cao do mẫu đƣợc chọn không đại diện cho tổng thể. Ngoài ra, nghiên cứu này chƣa chỉ ra cách xác định giới hạn sai sót khi thực hiện các thử nghiệm kiểm toán.
- “Thực trạng và giải pháp hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu trong kiểm toán báo cáo tài chính tại Công ty TNHH Kiểm toán và Kế toán AAC”, Lê Nguyễn Ngọc Anh - 2010 [8]. Nghiên cứu này chỉ ra các kỹ thuật chọn mẫu thống kê và phi thống đƣợc kiểm toán viên áp dụng trong kiểm toán báo cáo 6 tài chính. Nghiên cứu đƣa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện kỹ thuật chọn mẫu nhƣ: sử dụng chọn mẫu thuộc tính trong thử nghiệm kiểm soát, kết hợp giữa chọn mẫu phân tầng và chọn mẫu theo đơn vị tiền tệ lũy kế trong thử nghiệm chi tiết. Tuy nhiên, nghiên cứu này chƣa tiến hành đánh giá mẫu đƣợc chọn có phù hợp với tổng thể hay chƣa.
Ngoài ra, nghiên cứu này chƣa chỉ ra cách xác định giới hạn sai sót khi thực hiện các thử nghiệm kiểm toán. - “Cơ sở lý thuyết của kỹ thuật chọn mẫu thống kê theo đơn vị tiền tệ sử dụng trong kiểm toán báo cáo tài chính”, TS. Đoàn Thị Ngọc Trai, Trƣờng Đại học Kinh tế Đà Nẵng - 2012 [9].