Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tiến trình hội nhập quốc tế và đẩy mạnh đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước, việc nghiên cứu các mô hình tổ chức quyền lực trên thế giới nhằm kế thừa những thành tựu của nhân loại là yêu cầu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn đối với Việt Nam. Trong lịch sử chính trị - xã hội hiện đại, các quốc gia tư bản như Anh, Mỹ và Pháp đã vận dụng nguyên tắc tam quyền phân lập ở những mức độ và phương thức khác nhau. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc tiếp cận nguyên tắc này trong một thời gian dài từng tồn tại tâm lý né tránh, dẫn đến việc phân tích các hạt nhân hợp lý trong tổ chức bộ máy nhà nước của các nước phương Tây còn nhiều hạn chế.

Hiện nay, yêu cầu hoàn thiện thể chế chính trị và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân đặt ra cấp thiết nhằm ngăn ngừa bốn nguy cơ lớn đã được Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ ra tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (tháng 1-1994), đặc biệt là nguy cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa. Khóa luận được thực hiện nhằm nhận diện những giá trị hợp lý cũng như hạn chế của học thuyết tam quyền phân lập để phục vụ công cuộc đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể như sau:

  1. Mục đích nghiên cứu: Làm rõ một số vấn đề khái quát về thể chế chính trị Anh, Mỹ, Pháp; quá trình hình thành và phát triển của thuyết tam quyền phân lập; phân tích thực tiễn vận hành nguyên tắc này trong bộ máy nhà nước của ba quốc gia và rút ra những giá trị tham khảo cho Việt Nam.
  2. Nhiệm vụ nghiên cứu:
    • Làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về thể chế chính trị của Anh, Mỹ, Pháp cùng tiến trình phát triển của thuyết tam quyền phân lập từ cổ đại đến cận - hiện đại.
    • Làm rõ thực tiễn áp dụng nguyên tắc tam quyền phân lập trong tổ chức bộ máy nhà nước ở Anh, Mỹ, Pháp hiện nay, đánh giá ưu - nhược điểm và rút ra các giá trị tham khảo cho quá trình xây dựng bộ máy nhà nước Việt Nam.
  • Đối tượng nghiên cứu: Nguyên tắc tam quyền phân lập trong tổ chức bộ máy nhà nước ở Anh, Mỹ, Pháp.
  • Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn trong thực tiễn tổ chức và phân chia quyền lực nhà nước tại ba quốc gia: Anh, Mỹ và Pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được xây dựng trên nền tảng cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Tác giả đã kế thừa và tiếp thu có chọn lọc các kết quả nghiên cứu từ các công trình chuyên khảo và bài báo khoa học tiêu biểu:

  • Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật (Nguyễn Văn Động, 2014) về cơ chế phân chia quyền lực lập pháp, hành pháp, tư pháp giữa Nghị viện, Chính phủ và Tòa án Tối cao.
  • Giáo trình Thể chế chính trị thế giới đương đại (Dương Xuân Ngọc, 2008) về phân loại các mô hình chính thể quân chủ và cộng hòa trên thế giới.
  • Sách chuyên khảo Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về nhà nước với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam (Trần Ngọc Liêu, 2013) về tư tưởng phân quyền của Montesquieu và bản chất nhà nước pháp quyền.
  • Bài báo khoa học của Trương Hồ Hải (2014) trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật phân tích cơ chế cân bằng và kiểm soát quyền lực qua sự kiện đóng cửa Chính phủ Liên bang Mỹ năm 2013.
  • Bài báo khoa học của Đào Trí Úc (2014) trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật về tính thống nhất của quyền lực nhà nước và sự bổ sung thành tố "phối hợp quyền lực" trong nhà nước xã hội chủ nghĩa.

Về phương pháp nghiên cứu, khóa luận sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm: phương pháp phân tích – tổng hợp, logic – lịch sử, phương pháp so sánh thể chế chính trị, phương pháp diễn dịch – quy nạp và phương pháp nghiên cứu, xử lý tài liệu văn bản. Nguồn dữ liệu chủ yếu dựa trên hệ thống văn bản hiến pháp của Anh, Mỹ, Pháp, Việt Nam, các văn kiện của Đảng và các công trình nghiên cứu chính trị học đã công bố.


Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Nguyên tắc tam quyền phân lập trong tổ chức bộ máy nhà nước ở Anh, Mỹ, Pháp - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và thể chế chính trị của ba nước, đồng thời phân tích quá trình hình thành và phát triển của học thuyết tam quyền phân lập.

Tiêu chí Vương quốc Anh Hợp chúng quốc Hoa Kỳ Cộng hòa Pháp
Hình thức chính thể Quân chủ đại nghị Cộng hòa Tổng thống Cộng hòa lưỡng tính (hỗn hợp)
Hiến pháp Bất thành văn (thông lệ, quy ước, đạo luật) Thành văn (năm 1787/1789) Thành văn (Hiến pháp năm 1958 - Cộng hòa thứ V)
Đặc điểm dân số/diện tích Diện tích 244.000 km², dân số gần 64,6 triệu người, mật độ 255,6 người/km² Diện tích 9.000.000 km², dân số trên 320 triệu người (2014), 75% đô thị Diện tích 551.600 km², dân số khoảng 65 triệu người, mật độ 111 người/km²
Cơ quan lập pháp Quốc hội gồm Nữ hoàng, Thượng viện và Hạ viện (650 ghế) Quốc hội lưỡng viện cân bằng (Thượng viện và Hạ viện) Nghị viện gồm Thượng viện (nhiệm kỳ 6 năm) và Quốc hội (577 ghế, nhiệm kỳ 5 năm)
Cơ quan hành pháp Thủ tướng và Nội các (dựa trên đa số Hạ viện); Nữ hoàng tượng trưng Tổng thống là nguyên thủ kiêm đứng đầu chính phủ; không có Thủ tướng Lưỡng đầu chế: Tổng thống (nhiệm kỳ 5 năm) và Thủ tướng phụ trách Chính phủ
Cơ quan tư pháp/Bảo hiến Tòa án độc lập; Chánh án Tòa án tối cao kiêm nhiệm Thượng viện Tòa án Tối cao phán quyết tính hợp hiến; Thẩm phán nhiệm kỳ suốt đời Hội đồng Bảo hiến (9 thành viên, nhiệm kỳ 9 năm) và Tòa án thường/hành chính

Về tiến trình tư tưởng chính trị:

  • Thời kỳ cổ đại: Platôn phân chia quyền lực nhà nước thành 4 chức năng: pháp lý, hành chính, tư pháp và ngoại giao nhằm ngăn ngừa sự tha hóa của nhà nước lý tưởng. Arixtốt trong tác phẩm Hiến pháp Aten và Chính trị đã phân định 3 bộ phận: nghị luận các việc công cộng, chấp hành và phân xử.
  • Thời kỳ cận đại: J. Locke phân chia quyền lực thành: quyền lập pháp (thuộc Nghị viện), quyền hành pháp và quyền liên minh/đối ngoại (thuộc Nhà vua). S. Montesquieu phát triển toàn diện học thuyết tam quyền phân lập trong tác phẩm Tinh thần pháp luật, xác lập 3 nhánh: lập pháp (Nghị viện), hành pháp (Chính phủ/Vua) và tư pháp (Tòa án), được thể chế hóa trong Điều 16 Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp năm 1789.
  • Cách thức phân quyền: Phân quyền ngang gồm 3 cấp độ: phân quyền cứng rắn (Mỹ), phân quyền mềm dẻo (Anh, Đức) và phân quyền hỗn hợp (Pháp, Nga). Phân quyền dọc phân chia thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương theo lãnh thổ và chuyên môn.

Chương 2: Thực tiễn nguyên tắc tam quyền phân lập trong tổ chức bộ máy nhà nước ở Anh, Mỹ, Pháp và những giá trị tham khảo cho Việt Nam

Chương 2 đi sâu phân tích cơ chế vận hành trên thực tế, đánh giá ưu điểm - nhược điểm và đối chiếu với nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam.

1. Thực tiễn áp dụng tại ba quốc gia:

  • Tại Anh: Áp dụng phân quyền mềm dẻo. Lập pháp và hành pháp hòa nhập sâu sắc; Thủ tướng và thành viên Nội các xuất thân từ các nghị sĩ thuộc đảng chiếm đa số tại Hạ viện. Chế định bất tín nhiệm Chính phủ và quyền giải tán Nghị viện tạo thế kiềm chế lẫn nhau. Chánh án Tòa án Tối cao Anh nằm ở giao điểm của cả ba nhánh quyền lực (vừa đứng đầu tư pháp, vừa là thành viên Thượng viện và thành viên hành pháp).
  • Tại Mỹ: Áp dụng phân quyền cứng rắn với cơ chế "kiềm chế và đối trọng" (checks and balances). Tổng thống có quyền phủ quyết dự luật của Quốc hội (Điều 1, Khoản 7 Hiến pháp); Thượng viện có quyền phê chuẩn các bổ nhiệm quan chức, thẩm phán của Tổng thống (Điều 2, Khoản 2). Quốc hội thực hiện quyền luận tội (đàn hạch) đối với Tổng thống và Thẩm phán; trong lịch sử Hạ viện Mỹ đã 17 lần thông qua biên bản luận tội (13 trường hợp Thẩm phán Tối cao bị kết tội, 7 người bị Thượng viện luận tội; năm 1974 Tổng thống Nixon phải từ chức do vụ bê bối Watergate).
  • Tại Pháp: Áp dụng mô hình Cộng hòa hỗn hợp với nguyên tắc "lưỡng đầu chế" ở nhánh hành pháp. Khi Tổng thống và Thủ tướng không cùng đảng phái, thể chế chuyển sang trạng thái "cộng sinh" (cohabitation), điển hình như giai đoạn Tổng thống Jacques Chirac và Thủ tướng Lionel Jospin. Hội đồng Bảo hiến (gồm 9 thành viên, nhiệm kỳ 9 năm không tái bổ nhiệm) giữ vai trò kiểm tra tính hợp hiến của luật pháp.

2. Đánh giá ưu điểm và ba hạn chế căn bản của tam quyền phân lập:

  • Mặt tích cực: Ngăn ngừa tập trung quyền lực dẫn đến độc tài, bảo vệ quyền tự do của công dân và xác lập tính tối thượng của pháp luật.
  • Hạn chế thứ nhất: Sự phân lập quá triệt để dẫn đến tính tách rời, thiếu sự phối hợp nhịp nhàng giữa các nhánh quyền lực, dễ phát sinh tình trạng đối đầu, cản trở hoạt động quản trị quốc gia.
  • Hạn chế thứ hai: Quá chú trọng cơ chế tự kiểm soát bên trong bộ máy nhà nước ("quyền lực ngăn cản quyền lực") mà xem nhẹ các kênh kiểm soát từ bên ngoài (nhân dân, báo chí, tổ chức xã hội).
  • Hạn chế thứ ba: Tuyệt đối hóa vai trò của pháp luật, coi nhẹ các giá trị đạo đức, văn hóa truyền thống và phong tục tập quán trong điều chỉnh hành vi xã hội.

3. Đối chiếu với nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam: Việt Nam tổ chức quyền lực theo nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa: Quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về Nhân dân, không phân chia thành các quyền độc lập nhưng có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp (Điều 2 Hiến pháp năm 2013 và Cương lĩnh bổ sung, phát triển năm 2011). Nhân dân thực hiện quyền lực thông qua dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp (Điều 6, Điều 29, Điều 120). Quyền lập pháp của Quốc hội (Điều 70) được hiểu là quyền biểu quyết thông qua hiến pháp, luật đại diện cho ý chí nhân dân, không đồng nhất tuyệt đối với việc trực tiếp khởi thảo mọi quy tắc xử sự.


Kết quả và đóng góp

  1. Kết quả nghiên cứu chính:

    • Khóa luận làm rõ bức tranh so sánh thể chế chính trị giữa ba nhà nước tư bản điển hình: mô hình phân quyền mềm dẻo (Anh), phân quyền cứng rắn (Mỹ) và phân quyền linh hoạt lưỡng tính (Pháp).
    • Chỉ ra các dữ liệu thực chứng lịch sử về sự can thiệp và kiểm soát quyền lực, như việc sử dụng quyền phủ quyết hiến định, thủ tục đàn hạch (17 lần đàn hạch trong lịch sử Mỹ) hay cơ chế vận hành của Hội đồng Thẩm phán tối cao 9 thành viên tại Pháp.
    • Luận giải cơ sở khoa học của việc Việt Nam không áp dụng nguyên tắc tam quyền phân lập tư sản mà vận dụng hạt nhân hợp lý về kiểm soát quyền lực vào mô hình tập quyền XHCN có sự phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực theo Hiến pháp 2013.
  2. Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất:

    • Đổi mới, hoàn thiện quy trình lập pháp, phân định rõ phạm vi quyền lập pháp của Quốc hội với thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm dưới luật của Chính phủ.
    • Thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước đồng bộ: kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát bên trong giữa các nhánh quyền lực (lập pháp, hành pháp, tư pháp) và kiểm soát từ bên ngoài (thông qua nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và công luận).
    • Tôn trọng tính tối thượng của Hiến pháp và pháp luật, đồng thời kết hợp linh hoạt các giá trị đạo đức xã hội và văn hóa truyền thống trong quản lý nhà nước.
  3. Đóng góp mới của tác giả: Khóa luận tiếp cận vấn đề dưới góc độ Chính trị học, phân tích sâu mối quan hệ giữa các cơ quan quyền lực nhà nước từ căn nguyên chống tha hóa quyền lực đến cơ chế phân phối quyền lực, từ đó rút ra các giá trị tham khảo cụ thể cho quá trình cải cách bộ máy nhà nước Việt Nam.


Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu của khóa luận mới tập trung vào ba quốc gia phương Tây tiêu biểu (Anh, Mỹ, Pháp) với hệ thống chính trị tư bản chủ nghĩa lâu đời; chưa đi sâu khảo sát các mô hình thể chế tại các quốc gia đang phát triển hoặc các nước trong khu vực Đông Nam Á (ASEAN).
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu so sánh cơ chế kiểm soát quyền lực tại các nước có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng với Việt Nam, đồng thời nghiên cứu sâu các cơ chế hiến định cụ thể nhằm bảo đảm tính độc lập của cơ quan tư pháp trong mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên, học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Chính trị học, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hiến pháp và Quản lý công.
  • Nội dung giá trị nhất: Hệ thống hóa tiến trình lịch sử tư tưởng phân quyền từ Platôn, Arixtốt, Locke đến Montesquieu; các phân tích so sánh đối chiếu giữa cơ chế phân quyền cứng rắn của Mỹ, mềm dẻo của Anh và hỗn hợp của Pháp; các luận điểm phân tích nguyên tắc kiểm soát quyền lực theo tinh thần Hiến pháp năm 2013 của Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Thủ tục "đàn hạch" trong hệ thống chính trị Mỹ được quy định và thực hiện trên thực tế như thế nào?
Theo Hiến pháp Mỹ, Hạ viện giữ quyền khởi tố và Thượng viện giữ độc quyền xét xử các quan chức chính quyền lạm dụng công quyền (kể cả Tổng thống). Trong lịch sử Mỹ, Hạ viện đã 17 lần thông qua biên bản luận tội, trong đó 13 trường hợp là Thẩm phán Tối cao bị kết tội và 7 người bị Thượng viện luận tội. Năm 1974, trước nguy cơ bị toàn bộ Hạ viện bỏ phiếu luận tội do vụ bê bối Watergate, Tổng thống Nixon đã chủ động nộp đơn từ chức.

2. Hiện tượng "cộng sinh" trong nền chính trị Pháp diễn ra khi nào?
Hiện tượng "cộng sinh" (cohabitation) xuất hiện khi Tổng thống và Thủ tướng thuộc hai đảng phái chính trị đối lập nhau (do phe đối lập chiếm đa số ghế tại Hạ viện). Khi đó, quyền lực của Tổng thống bị giới hạn bởi yếu tố đại nghị, Tổng thống phải nhượng bộ và chia sẻ quyền điều hành chính sách nội trị cho Thủ tướng, điển hình như thời kỳ giữa Tổng thống Jacques Chirac và Thủ tướng Lionel Jospin.

3. Vì sao nói vị trí Chánh án Tòa án Tối cao Anh nằm ở giao điểm của ba nhánh quyền lực?
Ở Anh, Chánh án Tòa án Tối cao vừa là người đứng đầu nhánh tư pháp, vừa là thành viên của Thượng viện (nhánh lập pháp), đồng thời là thành viên của bộ máy hành pháp. Đây là minh chứng điển hình cho tính chất phân quyền mềm dẻo, hòa nhập nhân sự giữa các cơ quan quyền lực trong chính thể quân chủ đại nghị Anh.

4. Khóa luận phân biệt thế nào giữa nguyên tắc phân quyền tư sản và nguyên tắc tổ chức quyền lực của Việt Nam theo Hiến pháp 2013?
Nguyên tắc tam quyền phân lập tư sản phân chia quyền lực nhà nước thành ba nhánh độc lập kiềm chế lẫn nhau. Ngược lại, Việt Nam thực hiện nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa: toàn bộ quyền lực nhà nước là thống nhất, thuộc về Nhân dân (không tập trung tuyệt đối vào Quốc hội), nhưng có sự phân công rành mạch, phối hợp chặt chẽ và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.


Kết luận

Khóa luận đã làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về nguyên tắc tam quyền phân lập thông qua việc phân tích ba mô hình thể chế tiêu biểu của Anh, Mỹ và Pháp. Tác giả đã chỉ ra các mặt tích cực trong việc ngăn ngừa tha hóa quyền lực cũng như ba hạn chế nội tại của học thuyết phân quyền tư sản. Trên cơ sở đó, công trình cung cấp những luận cứ khoa học có giá trị tham khảo cho việc hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay.