Luận văn thạc sĩ phân bổ ngân sách nhà nước: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam - ĐHKT ĐHQGHN

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueb phân bổ ngân sách nhà nước kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho việt nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Nguyễn Trọng Vinh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Cẩm Nhung
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Phân bổ ngân sách Nhà nƣớc: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Câu hỏi nghiên cứu
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lý luận về ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách nhà nước
• 1.2.1. Những vấn đề cơ bản về ngân sách Nhà nước
• 1.2.2. Những vấn đề cơ bản về phân bổ ngân sách Nhà nước
• 1.2.3. Các tiêu chí phân bổ ngân sách Nhà nước
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khung phân tích
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp phân tích tổng hợp
• 2.2.2. Phương pháp thống kê mô tả
• 2.2.3. Phương pháp so sánh
• 2.2.4. Phương pháp case study
• 2.2.5. Phương pháp định lượng
• 3. CHƯƠNG 3: KINH NGHIỆM QUỐC TẾ TRONG PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CỦA MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
• 3.1. Lý do lựa chọn Hàn Quốc và Trung Quốc
• 3.2. Kinh nghiệm một số quốc gia trên Thế giới
• 3.2.1. Kinh nghiệm Hàn Quốc
• 3.2.2. Kinh nghiệm từ Trung Quốc
• 3.3. Bài học kinh nghiệm chung của Hàn Quốc và Trung Quốc trong phân bổ NSNN
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ GIẢI PHÁP PHÂN BỔ HIỆU QUẢ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CHO VIỆT NAM
• 4.1. Các vấn đề nổi cộm trong phân bổ ngân sách Nhà nước ở Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Các kết quả đã đạt được trong phân bổ NSNN ở Việt Nam
• 4.1.2. Những hạn chế trong phân bổ NSNN ở Việt Nam
• 4.2. Kết quả và một số hàm ý từ mô hình kinh tế lượng
• 4.3. Định hướng phân bổ ngân sách Nhà nước của Việt Nam trong thời gian tới
• 4.4. Giải pháp phân bổ ngân sách Nhà nước hiệu quả cho Việt Nam trong thời gian tới
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kinh nghiệm quốc tế trong phân bổ ngân sách nhà nước

Phân bổ ngân sách nhà nước là một trong những vấn đề quan trọng trong quản lý tài chính công. Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng các phương pháp khác nhau để tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách, từ đó đạt được hiệu quả cao trong phát triển kinh tế - xã hội. Kinh nghiệm từ các quốc gia như Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy rằng việc áp dụng các tiêu chí minh bạch và công bằng trong phân bổ ngân sách có thể giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Những bài học này có thể được áp dụng cho Việt Nam để cải thiện công tác phân bổ ngân sách nhà nước.

1.1. Khái niệm và vai trò của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là kế hoạch tài chính của chính phủ, phản ánh các nguồn thu và chi tiêu trong một khoảng thời gian nhất định. Vai trò của ngân sách nhà nước không chỉ là điều tiết kinh tế mà còn là công cụ quan trọng để thực hiện các chính sách phát triển xã hội.

1.2. Các tiêu chí phân bổ ngân sách hiệu quả

Các tiêu chí phân bổ ngân sách hiệu quả bao gồm tính minh bạch, công bằng và khả năng đáp ứng nhu cầu phát triển. Việc áp dụng các tiêu chí này giúp đảm bảo rằng ngân sách được phân bổ đúng nơi cần thiết và đạt được hiệu quả cao nhất.

II. Những thách thức trong phân bổ ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác phân bổ ngân sách nhà nước. Các vấn đề như tính minh bạch, sự công bằng trong phân bổ và hiệu quả sử dụng ngân sách vẫn còn nhiều hạn chế. Điều này dẫn đến việc một số lĩnh vực quan trọng không được đầu tư đúng mức, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

2.1. Tình trạng phân bổ ngân sách chưa hợp lý

Phân bổ ngân sách hiện nay chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và không có sự gắn kết chặt chẽ với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Điều này dẫn đến việc một số ngành trọng tâm chưa được phân bổ ngân sách xứng đáng.

2.2. Thiếu minh bạch trong quản lý ngân sách

Sự thiếu minh bạch trong quản lý ngân sách nhà nước gây khó khăn cho việc giám sát và đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách. Điều này làm giảm niềm tin của người dân vào chính phủ và các cơ quan quản lý.

III. Phương pháp phân bổ ngân sách hiệu quả từ kinh nghiệm quốc tế

Kinh nghiệm từ các quốc gia như Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp phân bổ ngân sách hiệu quả có thể giúp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực. Các phương pháp này bao gồm việc sử dụng các chỉ tiêu định lượng, phân tích chi phí - lợi ích và áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách.

3.1. Phương pháp phân tích chi phí lợi ích

Phân tích chi phí - lợi ích giúp đánh giá hiệu quả của các dự án đầu tư công. Phương pháp này cho phép chính phủ xác định được các dự án nào mang lại giá trị cao nhất cho xã hội.

3.2. Ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý ngân sách giúp tăng cường tính minh bạch và hiệu quả trong phân bổ ngân sách. Các hệ thống quản lý ngân sách điện tử có thể giúp theo dõi và giám sát việc sử dụng ngân sách một cách hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Việt Nam

Nghiên cứu về phân bổ ngân sách nhà nước tại Việt Nam cho thấy rằng việc áp dụng các kinh nghiệm quốc tế có thể mang lại nhiều lợi ích. Các kết quả từ nghiên cứu cho thấy rằng việc cải cách phương pháp phân bổ ngân sách có thể giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

4.1. Các kết quả đạt được trong phân bổ ngân sách

Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực trong công tác phân bổ ngân sách, như việc tăng cường tính minh bạch và công bằng trong phân bổ. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết để nâng cao hiệu quả.

4.2. Bài học từ các quốc gia thành công

Bài học từ Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy rằng việc áp dụng các tiêu chí minh bạch và công bằng trong phân bổ ngân sách có thể giúp nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Việt Nam cần học hỏi và áp dụng những kinh nghiệm này để cải thiện công tác phân bổ ngân sách.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho phân bổ ngân sách nhà nước tại Việt Nam

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng việc cải cách phân bổ ngân sách nhà nước là cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc áp dụng các phương pháp phân bổ hiện đại, tăng cường tính minh bạch và công bằng trong quản lý ngân sách.

5.1. Định hướng cải cách phân bổ ngân sách

Cần xây dựng một khung pháp lý rõ ràng cho công tác phân bổ ngân sách, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quản lý ngân sách nhà nước.

5.2. Tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả ngân sách

Việc tăng cường giám sát và đánh giá hiệu quả ngân sách sẽ giúp đảm bảo rằng ngân sách được sử dụng đúng mục đích và đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý và phân bổ ngân sách Nhà nước đóng vai trò then chốt trong hệ thống tài chính công, trực tiếp định hướng cơ cấu kinh tế và bảo đảm an sinh xã hội. Trong giai đoạn 2008–2017, quy mô thu chi ngân sách Nhà nước của Việt Nam tăng trưởng bình quân trên 12%/năm, tuy nhiên tỷ trọng chi thường xuyên vẫn duy trì ở mức cao, dao động từ 65% đến 68% tổng chi ngân sách, tạo ra áp lực lớn lên nguồn vốn đầu tư phát triển. Thực tế này phản ánh cơ chế phân bổ ngân sách vẫn còn mang nặng tính lịch sử, lập dự toán theo phương pháp tăng thêm một tỷ lệ phần trăm nhất định so với số ước thực hiện năm trước và dựa trên định mức đầu vào thay vì đánh giá hiệu quả đầu ra.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về phân bổ ngân sách, đánh giá thực trạng cơ chế phân bổ tài chính công tại Việt Nam trong giai đoạn 2008–2017, đồng thời phân tích các bài học kinh nghiệm điển hình từ Hàn Quốc và Trung Quốc. Thông qua việc lượng hóa tác động của ngân sách phân bổ đến tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của 63 tỉnh, thành phố giai đoạn 2009–2015, nghiên cứu đề xuất các giải pháp đổi mới chính sách tài khóa. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm tái cơ cấu chi tiêu công, hướng tới kiểm soát bội chi ngân sách dưới 4% GDP và kéo giảm hệ số bất bình đẳng phân phối thu nhập (chỉ số GINI) từ mức 0,43 xuống dưới 0,40 trong dài hạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phân bổ nguồn lực công của Richard Musgrave kết hợp với lý thuyết Chu kỳ Ngân sách Chính trị của Gang Guo (2009) để giải thích hành vi phân bổ nguồn lực tài chính giữa các cấp chính quyền. Khung lý thuyết mở rộng tích hợp 4 khái niệm nền tảng: Ngân sách Nhà nước (theo Điều 4 Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015), Phân bổ ngân sách Nhà nước, Định mức phân bổ ngân sách và Thâm hụt ngân sách.

Để đánh giá tính hiệu quả của công tác phân bổ, nghiên cứu tiếp cận mô hình đo lường đa chiều của Bùi Đại Dũng (2007) trên 4 khía cạnh: hiệu quả tuân thủ pháp luật tài khóa, hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội và hiệu quả chính trị. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp bộ tiêu chuẩn khảo sát ngân sách mở của Tổ chức Quan hệ Đối tác Ngân sách Quốc tế (IBP) áp dụng trên 102 quốc gia và phương pháp đánh giá chi tiêu công qua Chỉ số Phát triển Con người (HDI) do Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) khởi xướng. Về mặt kinh tế lượng, luận văn ứng dụng mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas mở rộng dạng logarit toàn phần nhằm phân tích tác động tương quan giữa nguồn vốn ngân sách phân bổ, quy mô lực lượng lao động và năng lực điều hành kinh tế địa phương đến tăng trưởng kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng, trong đó dữ liệu định lượng đóng vai trò kiểm định thực nghiệm:

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Mẫu nghiên cứu thu thập toàn diện trên 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương của Việt Nam trong chuỗi thời gian 7 năm liên tục từ năm 2009 đến năm 2015, tạo thành bộ dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) với tổng số 441 quan sát. Việc chọn mẫu toàn bộ 63 địa phương loại bỏ sai số chọn mẫu ngẫu nhiên và phản ánh đầy đủ tính không đồng nhất về điều kiện tự nhiên, dân số và trình độ phát triển kinh tế vùng miền.
• Nguồn dữ liệu: Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo quyết toán ngân sách Nhà nước của Bộ Tài chính, Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê, Báo cáo Chỉ số Năng lực Cạnh tranh Cấp tỉnh (PCI) của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cùng các báo cáo tài khóa quốc tế của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Bộ Chiến lược & Tài chính Hàn Quốc.
• Phương pháp và timeline phân tích: Giai đoạn 2018–2019 thực hiện xử lý dữ liệu bảng thông qua các mô hình: Hồi quy bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Kiểm định Hausman được thực hiện để lựa chọn mô hình tối ưu giữa FEM và REM, đồng thời xử lý các hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan nhằm đảm bảo ước lượng không chệch và có hiệu quả cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Mô hình định lượng và phân tích thực chứng giai đoạn 2007–2016 mang lại 4 phát hiện căn bản:

• Mối tương quan giữa ngân sách phân bổ và tăng trưởng GRDP: Kết quả ước lượng mô hình hồi quy dữ liệu bảng cho thấy biến quy mô ngân sách phân bổ có tác động dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1% đối với GRDP. Khi quy mô ngân sách Nhà nước phân bổ cho địa phương tăng 1%, tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) trung bình tăng khoảng 0,38% trong điều kiện kiểm soát các biến số lao động và năng lực quản trị công (PCI).
• Cơ cấu chi ngân sách còn lệch về chi thường xuyên: Tỷ lệ chi thường xuyên trong tổng chi ngân sách Nhà nước giai đoạn 2008–2016 luôn duy trì ở mức cao từ 64,5% đến 67,8%, trong khi chi cho khoa học – công nghệ chỉ chiếm xấp xỉ 1,4% đến 1,8% tổng chi ngân sách. Chi cho giáo dục – đào tạo và dạy nghề có tốc độ tăng trưởng bình quân 14,8%/năm nhưng nguồn lực bị phân tán qua quá nhiều đầu mối.
• Độ lệch lớn giữa dự toán và quyết toán: Số liệu thống kê giai đoạn 2007–2016 cho thấy độ lệch giữa dự toán thu chi và quyết toán thực tế dao động từ 6% đến 15%, cá biệt có những năm thu ngân sách vượt dự toán trên 12% nhưng chi chuyển nguồn và chi bổ sung ngoài kế hoạch vẫn gia tăng, làm suy giảm kỷ luật tài khóa.
• Bài học từ các quốc gia điển hình: Hàn Quốc thành công duy trì 3 năm liên tiếp thặng dư ngân sách tính đến năm 2017 nhờ áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách dựa trên kết quả thực hiện (Performance-based Budgeting) và cắt giảm các dự án không đạt KPI. Trung Quốc kiểm soát chu kỳ ngân sách địa phương và thúc đẩy công nghiệp hóa thông qua Luật Ngân sách năm 1994 (sửa đổi năm 2014) với việc chuẩn hóa định mức phân bổ theo cấp bậc hành chính và vùng kinh tế trọng điểm.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ việc quy trình phân bổ ngân sách của Việt Nam vẫn mang tính hành chính cơ học. Cơ chế phân cấp ngân sách chưa gắn chặt với trách nhiệm giải trình và chỉ số hiệu quả thực hiện công việc (KPI). Việc dựa vào số chi năm trước để tính định mức năm sau vô hình trung khuyến khích các đơn vị sử dụng ngân sách giải ngân hết hạn mức mà không chú trọng tới giá trị đầu ra.

Kết quả này củng cố các luận điểm của Nguyễn Thị Hải Hà (2013) và Vũ Như Thăng (2015) về tình trạng thiếu kỷ luật tài khóa và phân bổ dàn trải. Trong thực tế, các dữ liệu có thể được minh họa trực quan thông qua biểu đồ so sánh sai lệch dự toán - quyết toán thu chi giai đoạn 2007–2016 (Hình 4.1) và bảng hồi quy tác động của các nhân tố đến GRDP 63 tỉnh thành (Bảng 2.2). Những con số này chứng minh rằng nếu tiếp tục phân bổ cào bằng mà không dựa trên năng lực cạnh tranh và tiềm năng lan tỏa kinh tế vùng, hiệu suất của vốn đầu tư công sẽ ngày càng suy giảm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ ngân sách Nhà nước trong giai đoạn tới, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

• Tái cấu trúc định mức phân bổ và giảm tỷ trọng chi thường xuyên: Bộ Tài chính và Quốc hội cần khẩn trương rà soát, điều chỉnh hệ thống định mức phân bổ chi thường xuyên, đặt mục tiêu hạ tỷ trọng chi thường xuyên xuống dưới 60% tổng chi ngân sách Nhà nước, đồng thời nâng tỷ trọng chi đầu tư phát triển lên trên 32% vào năm 2025. Việc rà soát cần hoàn thành trong lộ trình 2021–2023 gắn với tinh giản bộ máy hành chính công.
• Chuyển đổi sang mô hình lập ngân sách theo kết quả đầu ra (Performance-Based Budgeting): Bộ Kế hoạch & Đầu tư phối hợp với Bộ Tài chính triển khai thí điểm khung phân bổ ngân sách dựa trên KPI cho 100% các bộ, ngành trọng điểm và ít nhất 15 tỉnh, thành phố có quy mô kinh tế lớn từ năm 2023, mở rộng ra toàn quốc vào năm 2027. Tiêu chí phân bổ phải tích hợp các chỉ số đầu ra cụ thể như tỷ lệ giải quyết việc làm, mức tăng trưởng GRDP và mức cải thiện chỉ số HDI.
• Hoàn thiện thể chế phân cấp tài khóa và tăng cường giám sát độc lập: Quốc hội cần hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương, tiến tới giảm dần tỷ lệ trợ cấp cân đối thụ động. Xây dựng mô hình cơ quan phân tích ngân sách độc lập thuộc Quốc hội tương tự Ủy ban Ngân sách Nghị viện Hàn Quốc (NABO) trước năm 2026 nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
• Ưu tiên nguồn lực cho khoa học – công nghệ, R&D và đổi mới sáng tạo: Chính phủ cần ban hành chính sách nâng tỷ lệ phân bổ ngân sách cho nghiên cứu và phát triển (R&D) và khoa học – công nghệ từ mức dưới 2% lên mức tối thiểu 2,5% - 3,0% tổng chi ngân sách trong giai đoạn 2025–2030, tập trung hỗ trợ các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) tiếp cận công nghệ cao và thúc đẩy các mô hình hợp tác công tư (PPP).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan hoạch định chính sách tài chính công: Cán bộ chuyên trách tại Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch & Đầu tư và Sở Tài chính các địa phương có thể ứng dụng khung định mức và bài học quốc tế để xây dựng phương án phân bổ ngân sách hàng năm chính xác và khoa học hơn.
• Cơ quan dân cử và kiểm toán: Đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp và Kiểm toán Nhà nước có thêm bộ tiêu chí định lượng để thẩm tra dự toán, giám sát việc chấp hành ngân sách và đánh giá mức độ lãng phí nguồn lực công.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên kinh tế: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Tài chính - Ngân hàng và Quản lý công có thể kế thừa mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng 63 tỉnh thành để phát triển các đề tài chuyên sâu về tài khóa và tăng trưởng.
• Tổ chức quốc tế và chuyên gia tư vấn phát triển: Các tổ chức như Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) có thể sử dụng dữ liệu thực chứng của luận văn làm tài liệu tham chiếu trong các dự án hỗ trợ kỹ thuật về cải cách quản lý tài chính công tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân bổ ngân sách theo kết quả đầu ra khác biệt như thế nào so với phương pháp truyền thống?
Phương pháp truyền thống phân bổ tiền dựa trên các yếu tố đầu vào lịch sử và mức tăng cố định hàng năm, trong khi phân bổ theo kết quả đầu ra gắn liền hạn mức ngân sách với các chỉ số đo lường hiệu suất (KPI) thực tế, giúp triệt tiêu tình trạng chi tiêu dàn trải và nâng cao tối đa hiệu quả sử dụng nguồn vốn công.

2. Mô hình kinh tế lượng trong luận văn chứng minh điều gì về vai trò của ngân sách phân bổ?
Mô hình hồi quy dữ liệu bảng trên 63 tỉnh thành giai đoạn 2009–2015 chứng minh ngân sách phân bổ có tác động thuận chiều mạnh mẽ đến GRDP với hệ số co giãn xấp xỉ 0,38% ở mức ý nghĩa 1%, khẳng định vai trò trụ cột của tài chính công trong kích thích kinh tế địa phương.

3. Kinh nghiệm quản lý ngân sách của Hàn Quốc mang lại bài học then chốt nào cho Việt Nam?
Hàn Quốc cung cấp bài học về việc duy trì thặng dư ngân sách 3 năm liên tiếp đến năm 2017 nhờ kiên quyết loại bỏ các dự án kém hiệu quả, ưu tiên tuyệt đối cho khoa học công nghệ, đào tạo nghề và thiết lập hệ thống giám sát độc lập thông qua cơ quan kiểm toán quốc gia BAI.

4. Tại sao cần khắc phục tình trạng chênh lệch giữa dự toán và quyết toán ngân sách?
Chênh lệch dự toán và quyết toán từ 6% đến 15% làm sai lệch định hướng điều hành vĩ mô, tạo kẽ hở cho việc chi chuyển nguồn tùy tiện, gây áp lực tăng nợ công và làm suy giảm nghiêm trọng tính nghiêm minh của Luật Ngân sách Nhà nước.

5. Luận văn tiếp cận mục tiêu công bằng xã hội trong phân bổ ngân sách như thế nào?
Luận văn nhấn mạnh việc sử dụng tiêu chí diện tích tự nhiên, tỷ lệ hộ nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số trong công thức định mức nhằm tái phân phối thu nhập, góp phần kéo giảm chỉ số GINI từ 0,43 xuống dưới 0,40 và bảo đảm an sinh tại các vùng khó khăn.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về ngân sách Nhà nước, khẳng định phân bổ ngân sách là công cụ điều tiết vĩ mô then chốt thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội.
• Mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng trên 63 tỉnh, thành phố giai đoạn 2009–2015 đã chứng minh bằng thực nghiệm tác động tích cực của nguồn vốn ngân sách phân bổ đến quy mô GRDP địa phương.
• Nghiên cứu đã phân tích sâu sắc các bài học thành công từ Hàn Quốc và Trung Quốc, chỉ rõ những nút thắt trong công tác lập dự toán theo phương pháp tăng dần và cơ cấu chi thường xuyên quá mức tại Việt Nam.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính hành động đã đề xuất lộ trình cải cách cụ thể giai đoạn 2021–2030, trọng tâm là chuyển đổi sang mô hình phân bổ dựa trên kết quả đầu ra và tăng chi cho đổi mới sáng tạo.
• Các cơ quan quản lý tài chính công cần khẩn trương thể chế hóa các hàm ý chính sách này vào Luật Ngân sách Nhà nước sửa đổi nhằm xây dựng một nền tài chính quốc gia minh bạch, bền vững và hội nhập quốc tế thành công.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, danh mục các bảng, danh mục các hình, danh mục các từ viết tắt, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc chia làm 4 chƣơng. Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về ngân sách Nhà nƣớc và phân bổ ngân sách Nhà nƣớc. Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu. Chƣơng 3: Kinh nghiệm quốc tế trong phân bổ ngân sách Nhà nƣớc của một số quốc gia trên thế giới.

Chƣơng 4: Thực trạng phân bổ ngân sách Nhà nƣớc và giải pháp phân bổ hiệu quả ngân sách Nhà nƣớc cho Việt Nam. 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ PHÂN BỔ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Về cơ bản, phân bổ ngân sách Nhà nƣớc dựa trên vai trò của Nhà nƣớc trongphân bổ nguồn lực. Tuy nhiên, hiện nay trƣớc đòi hỏi phải phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế đặt ra yêu cầu đối với việc huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực vốn sao cho đƣợc nhiều nhất, hiệu quả nhất và hợp lý nhất phục vụ các mục tiêu phát triển kinh tế.

Vấn đề này đã đƣợc nghiên cứu bởiMai Ngọc Cƣờng (2006), Nguyễn Thị Hải Hà (2013), Vũ Sỹ Cƣờng (2013), Vũ Nhƣ Thăng(2015),… đánh giá và phân tích phân bổ nguồn lực cho các ngành và khu vực kinh tế khác nhau. Các nghiên cứu này tập trung vào phân tích cơ chế phân bổ các nguồn ngân sách Nhà nƣớc (NSNN) và nguồn vốn ngoài NSNN. Về cơ chế phân bổ nguồn vốn NSNN, theo một số nghiên cứu đánh giá, việc phân bổ cơ bản đã đáp ứng cơ bản thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội của Nhà nƣớc và cấp chính quyền địa phƣơng, có tính minh bạch, đảm bảo sự công bằng và bình đẳng trong phân bổ nguồn lực NSNN (Vũ Nhƣ Thăng, 2015). Ngoài ra, các nghiên cứu cũng chỉ ra Nhà nƣớc rất chú ý đến tiêu chí công bằng khi thực hiện phân bổ, và đƣa ra bằng chứng về phân bổ dựa trên tiêu chí dân số, dân số trung bình cùng với việc áp dụng các chỉ tiêu theo từng lĩnh vực đã đƣợc xác định theo vùng và các tiêu chí đặc thù: ngƣời dân tộc thiểu số, xã biên giới, tỷ lệ hộ nghèo.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu chỉ ra rằng trong một số lĩnh vực, việc phân bổ ngân sách còn nhiều hạn chế, cơ chế chƣa cụ thể, chƣa phù hợp, phân cấp nhƣng thiếu kỷ luật tài khóa (Nguyễn Thị Hải Hà, 2013) dẫn đến nguồn lực phân bổ không đạt hiệu quả, không tƣơng xứng với kết quả đầu ra (Phạm 8 Văn Vang, 2007); chƣa có sự ƣu tiên đối với các ngành công nghệ cao, các ngành có khảnăng dẫn dắt chuyển đối cơ cấu kinh tế theo hƣớng hiện đại hóa (Mai Ngọc Cƣờng, 2006), chƣa có sự ƣu tiên phù hợp với các lĩnh vực, trình độ, chƣa có tiêu chí về lƣợng ngƣời đƣợc thụ hƣởng kết quả (Hà Huy Thành, 2002). Về phân bổ nguồn vốn ngoài NSNN, Vũ Huy Chƣơng (2002) và Lê Du Phong (2006) cũng đã đề cập đến việc phân bổ nguồn vốn đầu tƣ trực tiếp nƣớc ngoài (FDI) nhƣ một loại nguồn lực. Các tác giả này cho rằng hầu hết vốn FDI vẫn đƣợc phân bổ vào các lĩnh vực chƣa thực sự phát triển chẳng hạn các hoạt động lắp ráp đơn giản, có tạo công ăn việc làm không đòi hỏi tay nghề cao, nhƣng không mang lại nhiều cơ hội cho khu vực tƣ nhân trong nƣớc. Về cơ chế phân bổ trên thị trƣờng tài chính, nghiên cứu của tác giả Vũ Thị Dậu (2009) cho rằng thị trƣờng tín dụng chịu sự tác động trực tiếp khá lớn của Nhà nƣớc và việc phân bổ vốn trên thị trƣờng tín dụng còn chịu ảnh hƣởng của các quyết định hành chính.

Những năm gần đây, có sự thay đổi sở hữu khi nhiều ngân hàng thuộc sở hữu Nhà nƣớc đã đƣợc chuyển sang thành ngân hàng cổ phần thông qua việc bán cổ phần. Tuy nhiên, Nhà nƣớc vẫn nắm giữ cổ phần trong nhiều ngân hàng thƣơng mại một cách trực tiếp hoặc thông qua doanh nghiệp Nhà nƣớc và ngân hàng thuộc sở hữu Nhà nƣớc. Mặc dù nắm giữ ít vốn cổ phần trong các ngân hàng thƣơng mại nhƣng nó vẫn có ảnh hƣởng tới các quyết định cho vay. Một số nghiên cứu cũng đã phân tích khả năng tiếp cận nguồn vốn trên thị trƣờng tín dụng.

Theo Vũ Huy Chƣơng (2002), các doanh nghiệp thuộc kinh tế Nhà nƣớc thƣờng đƣợc ƣu tiên trong tiếp cận nguồn vốn. Việc tiếp cận nguồn vốn cũng phụ thuộc vào quy mô doanh nghiệp (doanh nghiệp nhỏ thì khó tiếp cận) hoặc doanh nghiệp hoạt động thuộc lĩnh vực nông– lâm– thủy 9 sản chịu khả năng tiếp cận nguồn vốn khó nhất (Lƣơng Minh Huân và Vũ Hùng Cƣờng, 2014). Về tiêu chí đánh giá hiệu quả phân bổ ngân sách nhà nƣớc, nghiên cứu của Chƣơng trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP – United Nations Development Programme) đã xây dựng tiêu chí để đánh giá hiệu quả của việc phân bổ chi tiêu ngân sách bằng việc sử dụng chỉ số phát triển con ngƣời (HDI) bằng cách xác định tỷ lệ giữa mức tăng HDI so với tổng chi ngân sách trong một giai đoạn nhất định. Tuy nhiên, cách thức tiếp cận này chỉ đánh giá chủ yếu về mặt kinh tế– xã hội mà chƣa đánh giá đƣợc những yếu tố về mặt chính trị và sự tuân thủ phát luật của hoạt động ngân sách Nhà nƣớc cũng nhƣ đánh giá hiệu quả ngân sách trong ngắn hạn.

Theo Bùi Đại Dũng (2007), hiệu quả ngân sách không dễ dàng xác định đƣợc do những tác động của ngân sách Nhà nƣớc đến xã hội rất đa dạng và phức tạp. Hiệu quả phân bổ ngân sách Nhà nƣớc nên đƣợc đánh giá dƣới các góc độ: hiệu quả về sự tuân thủ, hiệu quả về mặt kinh tế, hiệu quả về mặt xã hội, hiệu quả về mặt chính trị. Về nghiên cứu quốc tế, nghiên cứu Open Budget Survey 2015 &2017 của tổ chức: Quan hệ đối tác ngân sách quốc tế (IBP – International Budget Partnership)đã đƣa ra khảo sát 102 quốc gia từ khắp nơi trên Thế giới, đo lƣờng ba khía cạnh về cách chính phủ quản lý tài chính công. Thứ nhất, tính minh bạch ngân sách: Số tiền, mức độ chi tiết và tính kịp thời của chính sách; thông tin ngân sách đƣợc cung cấp công khai.

Thứ hai, quá trình phân bổ ngân sách mà Chính phủ đang cung cấp cho xã hội theo: ngành, lĩnh vực, địa phƣơng. Thứ ba, giám sát ngân sách: năng lực và thẩm quyền của các cơ quan có thẩm quyền liên quan. Qua nghiên cứu có thể thấy rằng: phân bổ NSNN của hầu hết các quốc gia khảo sát đã ngày càng đƣợc công khai, minh bạch hơn về nội dung thu, chi; dần hình thành các cơ quan giám sát và đƣa ra các tiêu chí để đánh giá phân bổ NSNN một cách hiệu quả; đồng thời về định 10 mức phân bổ NSNN chịu ảnh hƣởng của các nhân tố: dân số, diện tích tự nhiên của địa phƣơng, mục tiêu kế hoạch phát triển đất nƣớc theo thời kỳ,… Các nghiên cứu quốc tế về trƣờng hợp điển hình, bài luận văn sẽ nghiên cứu trƣờng hợp của Hàn Quốc và Trung Quốc. Về trƣờng hợp Hàn Quốc, nghiên cứu The Budget System of Korea (2014)của Bộ chiến lƣợc và tài chính Hàn Quốc (Ministry of strategy and finance, Republic of Korea) đã đƣa ra một cách đầy đủ từ tổng quát đến chi tiết về hệ thống ngân sách của Hàn Quốc, đƣa ra các nội dung về: chức năng của ngân sách, cấu trúc tài chính của Chính phủ Trung ƣơng và chính quyền địa phƣơng, quy mô tài chính công, quản lý tình hình tài chính, các chƣơng trình hợp tác Công tƣ – Tƣ nhân,cách thức tổ chức ngân sách và cơ cấu pháp luật của ngân sách, quy trình và hệ thống của ngân sách Nhà nƣớc.Điểm nổi bật trongnghiên cứu này đó là đã đƣa ra đƣợc các yêu cầu đáp ứng để nhận ngân sách cũng nhƣ đƣa ra các hệ thống quản lý hiệu quả và nghiên cứu đƣợc tính khả thi của phân bổ ngân sách Nhà nƣớc,đƣa ra những thành công đạt đƣợc về kinh tế và xã hội nhƣ: phục hồi kinh tế và tăng trƣởng cao, tạo việc làm, ổn định xã hội và nâng cao chất lƣợng an toàn cuộc sống của công dân, tạo lòng tin của nhân dân đối với Chính phủ.

Theo Reuters (2017), South Korea reports third straight annual budget surplus in 2017, Seoul – South Korea.Bài viết đƣa ra thành công của Hàn Quốc trong thặng dƣ ngân sách, trong đó đƣa ra hai nhân tố chính dẫn đến thành công này đó là: tăng thuế doanh nghiệp dẫn đến tăng thu Chính phủ cùng với đó là phân bổ ngân sách Nhà nƣớc hợp lý, có hiệu quả dẫn đến ngân sách Nhà nƣớc thặng dƣ. Christine Kim (2017),chỉ rõ: Hàn Quốc chú trọng tập trung vào tạo thêm công ăn việc làm, giảm bớt chi tiêu và tìm kiếm các nguồn tăng trƣởng kinh tế mới. Phân bổ chi tiêu ngân sách Nhà nƣớc vẫn tăng dần qua các năm 11 nhƣng tăng một cách bền vững và có hiệu quả bám sát theo tốc độ tăng trƣởng kinh tế. Phân bổ ngân sách Nhà nƣớc tập trung vào các lĩnh vực tạo công ăn việc làm, phục hồi hoạt động kinh tế, phúc lợi xã hội, lĩnh vực sức khỏe cho ngƣời lao động,…Các dự án hoạt động không có hiệu quả sẽ bị loại bỏ, tập trung đầu tƣ ngân sách vào phát triển khoa học – công nghệ.

Ngoài ra, Hàn Quốc tăng thu ngân sách Nhà nƣớc bằng cách phát hành trái phiếu Chính phủ, đây là cách huy động nguồn ngân sách một cách bền vững và tiền ẩn ít rủi ro. Theo Trading Economics (2018), South Korea Government Budget 1988 – 2018, Seoul – South Korea. Bài nghiên cứu đƣa ra những dữ liệu và phân tích một cách tổng quát về một số tiêu chí liên quan đến ngân sách Nhà nƣớc Hàn Quốc nhƣ: Nợ chính phủ/GDP, giá trị ngân sách Nhà nƣớc, chi tiêu và thu nhập Chính phủ, mức phân bổ chi tiêu ngân sách Nhà nƣớc/GDP,… Về trƣờng hợp Trung Quốc, theo James L.Chan, Budget Accounting in China: Continuity and Change, University of Illinois at Chicago. Nghiên cứu chỉ ra: theo mô hình XHCN, kế toán Chính phủ ở Trung Quốc đã trở thành kế toán ngân sách.

Với liên kết chặt chẽ giữa kế toán và ngân sách, chính những thay đổi trong hệ thống kinh tế Trung Quốc nói chung, và trong tài chính nói riêng đã mang lại những thay đổi trong hệ thống kế toán, ngân sách của Chính phủ Trung Quốc. Với việc ban hành luật ngân sách mới năm 1994 và sửa đổi nhiều lần qua các năm, đã nhanh chóng thúc đẩy tốc độ cải cách và đổi mới ở Trung Quốc.