CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CÔNG NGHIỆP HOÁ HƯỚNG VỀ XUẤT KHẨU 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CÔNG NGHIỆP HÓA VÀ MÔ HÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA HƯỚNG VỀ XUẤT KHẨU 1. Khái niệm và nội dung của công nghiệp hoá 1. Khái niệm Khái niệm về công nghiệp hóa ñược ñề cập rất nhiều trong các công trình khoa học và cũng chưa có ñược sự nhất trí cao.
Người ta có thể ñịnh nghĩa công nghiệp hóa theo nhiều cách tiếp cận khác nhau, từ nhiều quan ñiểm khác nhau. Với cách tiếp cận khác nhau thì quan niệm về công nghiệp hóa cũng khác nhau và từ ñó dẫn ñến những chính sách khác nhau trong từng giai ñoạn phát triển của nó. Chúng ta có thể xem xét công nghiệp hóa theo các các quan ñiểm sau: Thứ nhất, công nghiệp hóa là một quá trình cách mạng căn bản trong phương thức sản xuất và kết cấu kinh tế, do ñó nó có một nội hàm sâu sắc và ngoài diện phong phú. Năm 1963, Tổ chức phát triển công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) năm ñã ñưa ra một ñịnh nghĩa mang tính qui ước về công nghiệp hóa là: “Công nghiệp hóa là một quá trình phát triển kinh tế trong ñó một bộ phận nguồn lực quốc gia ngày càng lớn ñược huy ñộng ñể xây dựng cơ cấu kinh tế nhiều ngành với công nghệ hiện ñại ñể sản xuất ra các phương tiện sản xuất, hàng tiêu dùng, có khả năng ñảm bảo một nhịp ñộ tăng trưởng cao trong nền kinh tế và ñảm bảo sự tiến bộ kinh tế và xã hội”.
Như vậy, ñịnh nghĩa này có vẻ như thoả mãn ñược các quan ñiểm khác nhau và nhấn mạnh tới phạm trù phát triển, nhưng vẫn không phản ánh hết bản chất kinh tế của công nghiệp hóa là cuộc cách mạng làm thay ñổi trong phương thức sản xuất, 7 trong kết cấu của nền kinh tế xã hội. Bởi vì tiến trình công nghiệp hóa luôn là tiến trình phát triển kinh tế, trong ñó diễn ra sự tập trung các nguồn lực cho thay ñổi cơ cấu kinh tế và thay ñổi trong công nghệ, hơn nữa nhấn mạnh tới vị trí then chốt, chủ ñạo của công nghiệp hóa trong cấu trúc kinh tế và công nghệ trong phương thức sản xuất. Thứ hai, công nghiệp hóa ñã diễn trong hai thời ñại khác nhau, thời ñại phát triển cổ ñiển và thời ñại phát triển hiện ñại. Hai thời ñại này khác nhau về chất trong trình ñộ phát triển, do vậy, chúng cũng khác nhau về trình ñộ ñạt ñược, về quá trình của nó, về mô thức và sự khác nhau về hệ thống.
Hai ñặc thù này xuất phát từ hai chỉnh thể khác nhau do ñó ta khó có thể có ñược một ñịnh nghĩa ngắn gọn về công nghiệp hóa mà nó có thể bao quát ñược cả hai thời ñại với hai chỉnh thể khác biệt quá lớn. [11, tr16] Thứ ba, công nghiệp hóa là một chỉnh thể của tiến trình phát triển kinh tế, tiến trình trong ñó công nghiệp hóa là nội dung vật chất của một sự thay ñổi căn bản mang tính cách mạng trong phương thức sản xuất, trong kết cấu kinh tế, xác lập nên thời ñại phát triển kinh tế. Quan ñiểm này dựa chủ yếu vào nhận thức của sự tiến triển trong công nghiệp, quy mô công nghiệp hóa về sự thay ñổi trong kết cấu ngành sản xuất và trong kỹ thuật, trong công nghệ sản xuất. Cách nhìn này thiếu ñi hình thái xã hội của sản xuất, của quá trình cải biến vật chất của nền sản xuất, mà chỉ nặng nề về lực lượng sản xuất, và các hoạt ñộng cụ thể trong việc sản xuất ra của cải hiện vật của nền sản xuất.
[11, tr16] Thứ tư, nhìn từ khía cạnh lịch sử thì công nghiệp hóa là một khâu trong chuỗi tiến hóa của nền kinh tế, mà bản thân nó có một quá trình lịch sử diễn ra rất dài với hai cấp ñộ, cấp ñộ cổ ñiển và cấp ñộ hiện ñại. Nhìn lại lịch sử phát triển, ta có thể thấy ñược cách mạng công nghiệp diễn ra ñầu tiên ở Anh vào khoảng thế kỷ XVIII, cho ñến này ñã gần ñược 300 năm, sau ñó diễn ra ở các nước Bắc Mỹ, Tây Âu, Bắc Âu và Nhật bản. Nhưng sau gần 100 năm từ 8 khi cuộc cách mạng công nghiệp Anh bắt ñầu thì khái niệm công nghiệp hóa mới ra ñời, và người ta ñã dùng chúng suốt từ ñó ñến nay. Khái niệm công nghiệp ra ñời ñánh dấu một bước tiến trong việc giải quyết vấn ñề từ nông nghiệp sang công nghiệp.
Ở một phạm trù khác, khái niệm công nghiệp hoá mang tính lịch sử như là bước chuyển kinh tế từ làn sóng nông nghiệp sang làn sóng công nghiệp. Các bước tiến triển từ tiểu thủ công nghiệp sang ñại công nghiệp. Khi có sự biến ñổi về chất trong kỹ thuật hay trong kết cấu công nghiệp thì người ta coi nó là cách mạng công nghiệp lần thứ hai, lần thứ ba. Như vậy có nhiều cuộc cách mạng dẫn ñến thành một chuỗi các cuộc cách mạng.
Với cách hiểu ñó khái niệm cách mạng công nghiệp lại mất tính xác ñịnh lịch sử trong bước chuyển cách mạng từ làn sóng nông nghiệp sang làn sóng công nghiệp trong tiến trình kinh tế. Chính khái niệm công nghiệp hóa lại mang tính xác ñịnh về tính lịch sử của bước chuyển cách mạng giữa hai làn sóng, hai thời ñại kinh tế. Có thể cho rằng, công nghiệp hóa là một phạm trù lịch sử, khác hẳn với khái niệm cách mạng công nghiệp, tăng trưởng, phát triển là những phạm trù gắn liền với tiến trình phát triển kinh tế của làn sóng công nghiệp. [11,tr 17] Với những quan ñiểm nêu trên, ta thấy ñể có một ý niệm tổng quát về công nghiệp hóa trong một ñịnh nghĩa ngắn gọn, thì chỉ có thể căn cứ vào những ñặc trưng mang tính cơ bản của công nghiệp hóa như sau: - Công nghiệp hóa phải ñược ñặt vào quá trình phát triển ñặc thù với tính cách là bước ngoặt lịch sử chuyển kinh tế từ chậm phát triển sang phát triển.
- Bước chuyển lịch sử từ chậm phát triển sang phát triển có ñược ñặc trưng bởi quá trình chuyển từ hệ thống kinh tế nông nghiệp sang hệ thống kinh tế công nghiệp. Khái niệm cách mạng công nghiệp chỉ chuyển quá trình chuyển tiểu thủ công nghiệp thành ñại công nghiệp dẫn tới sự rung chuyển toàn hệ thống sản 9 xuất xã hội và khiến cho nền kinh tế sẽ chuyển từ kinh tế nông nghiệp sang hệ kinh tế công nghiệp. Chính khái niệm công nghiệp ñã phản ánh ñược ñặc trưng cơ bản của quá trình kinh tế từ chậm phát triển sang kinh tế phát triển. Vậy về công nghiệp hóa ta có thể phát biểu như sau: công nghiệp hóa là khái niệm chỉ quá trình chuyển nền kinh tế từ nông nghiệp chậm phát triển sang kinh tế công nghiệp phát triển, tức xác lập phương thức sản xuất ñại công nghiệp, là quá trình cấu trúc lại nền kinh tế theo diện mạo của ñại công nghiệp, biến các ngành, các lĩnh vực kinh tế khác nhau của nền sản xuất xã hội thành những ngành công nghiệp ñặc thù, xác lập công nghiệp thành nền tảng của nền kinh tế.
Qua nghiên cứu nhiều quan ñiểm khác nhau, chúng ta có thể thấy quan ñiểm của ðảng ta về công nghiệp hóa và hiện ñại hóa là phù hợp nhất trong thời kỳ phát triển hiện nay của ñất nước ta. Quan ñiểm này ñược ñưa ra từ ðại hội giữa nhiệm kỳ lần thứ VII ðảng cộng sản Việt Nam tháng 1 năm 1994 sau ñó ñược hoàn thiện tại Nghị quyết Trung ương 7 khóa VII tháng 7 năm 1994. Quan ñiểm mới về công nghiệp hóa là: quá trình chuyển ñổi căn bản toàn diện các hoạt ñộng sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao ñộng thủ công là chính, sang sử dụng phổ biến sức lao ñộng cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện ñại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học và công nghệ, tạo ra năng suất lao ñộng xã hội cao [5]. ðây là sự ñổi mới trong tư duy về công nghiệp hóa của ðảng ta trong ñó (1) xác ñịnh công nghiệp hóa là nhiệm vụ trọng tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội với quan ñiểm ñưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển, nâng cao rõ rệt ñời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; (2) ghép khái niệm công nghiệp hóa và hiện ñại hóa, hai khái niệm có quan hệ mật thiết với nhau trong ñó tiến hành công nghiệp hóa ñể ñạt tới hiện ñại hóa; (3) công nghiệp hóa hướng mạnh tới xuất khẩu, tranh thủ công nghệ và thị trường quốc tế ñể tiến hành công nghiệp hóa và hiện ñại hóa.
Nội dung của công nghiệp hóa (CNH) Từ khái niệm của CNH nêu trên, ta có thể chỉ ra những nội dung chính của nó như sau: Thứ nhất, NCH là quá trình công nghiệp tách ra khỏi nông nghiệp biến nó thành ñại công nghiệp, trong quá trình ñại công nghiệp, toàn bộ nền sản xuất ñược cách mạng hóa thành những ngành, những lĩnh vực công nghiệp, còn bản thân công nghiệp thành chỉnh thể, thành nền tảng sản xuất xã hội. Cùng với quá trình này, thì cuộc ñại phân công lao ñộng xã hội cũng diễn ra và xác ñịnh công nghiệp thành nền sản xuất xã hội có những ý nghĩa lịch sử mang những ñặc ñiểm sau: - ðó là cuộc các mạng trong lao ñộng nhằm chuyên môn hóa và xã hội hóa lao ñộng, xác lập và phát triển sức sản xuất xã hội lao ñộng; - Xác lập lĩnh vực sản xuất máy móc, hay công nghiệp máy móc, công nghiệp nặng, hình thành cơ sở vật chất kỹ thuật hiện ñại công nghiệp cho quá trình tái sản xuất của nền sản xuất xã hội; - Tái cấu trúc lại nền sản kinh tế theo diện mạo ñại công nghiệp, biến các ngành, các lĩnh vực kinh tế thành ngành ñặc thù, thành cơ cấu chung, thành một hệ thống quốc gia; - ðó là một quá trình dịch chuyển cơ cấu kinh tế. Sự dịch chuyển cơ cấu ñược thúc ñẩy bởi các quy luật của cơ chế thị trường và do ñó, có cả quy luật gia tăng giá trị. Thứ hai, CNH làm thay ñổi tận gốc nền tảng kỹ thuật của nền sản xuất xã hội.
ðặc thù của làn sóng công nghiệp là nền sản xuất ñược tiến hành bởi kỹ thuật máy móc, và nói chung bằng kỹ thuật ñại công nghiệp. Do vậy, CNH làm thay ñổi cơ bản chất lượng lao ñộng sản xuất xã hội và thay ñổi toàn bộ phương thức sản xuất thủ công của nền sản xuất do ñó giải phóng sức sản xuất của lao ñộng khỏi những giới hạn tự nhiên.