phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣong̛ 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơsởlýluạ n̂ và thực tiễn về kiểm tra chi ngân sách nhà nƣớc. Phƣong̛ pháp nghien̂ cƣ́u Chƣong̛ 3. Thực trạng kiểm tra chi ngân sách nhà nƣớc tại Sở Tài chính tỉnh Nghệ An Chƣong̛ 4.
Giải pháp hoàn thiện kiểm tra chi ngân sách nhà nƣớc tại Sở Tài chính tỉnh Nghệ An. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM TRA CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Thời gian qua đã có những đề tài nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực quản lý, kiểm tra, kiểm soát chi ngân sách nhà nƣớc. Tác giả: Phạm Thị Hƣơng, 2010 với đề tài: “Đổi mới kiểm tra tài chính do Sở Tài chính Hải Dương thực hiện đối với đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần kinh phí hoạt động”.
Luận văn Thạc sỹ, Trƣờng Đại học kinh tế quốc dân. Đề tài này tác giả đã đề xuất phƣơng hƣớng và giải pháp đổi mới kiểm tra tài chính tại các đơn vị sự nghiệp tự đảm bảo một phần kinh phí hoạt động, đề xuất giải pháp về tự chủ tài chính, về tổ chức bộ máy góp phần nâng cao hiệu lực quản lý và hiệu quả hoạt động của đơn vị sự nghiệp có thu. Tác giả: Phạm Đình Cƣờng, 2010 với đề tài: “Phân bổ ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương ở Việt Nam: Thực trạng và hướng hoàn thiện”. Luận văn Thạc sỹ, Trƣờng Đại học kinh tế quốc dân.
Đề tài đã đi sâu nghiên cứu, phân tích một nội dung của quản lý ngân sách nhà nƣớc đó là vấn đề phân bổ ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phƣơng; giữa cấp tỉnh với cấp huyện và giữa cấp huyện với cấp xã; trên cơ sở phân tích rõ những ƣu điểm, những mặt hạn chế của thực trạng công tác phân bổ ngân sách, chỉ ra những nguyên nhân tồn tại, tác giả đã đề xuất một số định hƣớng hoàn thiện công tác phân bổ ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phƣơng ở Việt Nam. Trên địa bàn tỉnh có công trình nghiên cứu “Đổi mới cơ chế chính sách quản lý kinh tế, xã hội nhằm thúc đẩy nhanh quá trình phát triển kinh tế ở Nghệ An” của tác giả Hồ Bá Quỳnh, Dƣơng Xuân Thao công 7 trình này đã nghiên cứu, đề xuất, kiến nghị một số giải pháp đổi mới chính sách quản lý kinh tế, quản lý xã hội trên địa bàn tỉnh nhằm thúc đẩy nhanh quá trình phát triển kinh tế ở tỉnh Nghệ An nhƣ các giải pháp “gắn sản xuất với thị trường”, “hỗ trợ lãi suất vay vốn trồng cây nguyên liệu”. Tuy nhiên công trình chƣa đề cập đến các biện pháp quản lý chi và công tác kiểm tra chi gắn với các giải pháp đƣợc đƣa ra nhằm thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế tỉnh nhà. Công trình nghiên cứu của Tác giả: Hoàng Thị Xuân, 2010 với Đề tài: “Nâng cao chất lượng kiểm soát chi ngân sách nhà nước qua kho bạc nhà nước (Lấy ví dụ ở kho bạc nhà nước Nghệ An)”.
Luận văn Thạc sỹ, Trƣờng Đại học kinh tế quốc dân. Đề tài này đƣợc tác giả phân tích thực trạng chất lƣợng kiểm soát chi NSNN qua kho bạc nhà nƣớc trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Từ đó rút ra những thành tựu, tồn tại, nguyên nhân của những tồn tại trong chất lƣợng kiểm soát chi NSNN qua KBNN. Tác giả: Nguyễn Thị Lan Anh, 2012 với Đề tài: “Hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách địa phương ở tỉnh Nghệ An” đã làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về cơ chế phân bổ ngân sách địa phƣơng; phân tích làm rõ cơ chế phân bổ ngân sách địa phƣơng ở tỉnh Nghệ An.
Trên cơ sở đó đƣa ra phƣơng hƣớng và giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế phân bổ ngân sách địa phƣơng trong thời gian tới nhƣ biện pháp về tổ chức bộ máy, về quy trình phân bổ ngân sách… Các đề tài nói trên đã nghiên cứu và giải quyết nhiều vấn đề liên quan đến NSĐP nói chung hoặc chỉ đề cập đến hoàn thiện kiểm tra chi của đơn vị hành chính sự nghiệp. Tuy nhiên, chƣa có đề tài nào đề cập trực tiếp đầy đủ về kiểm tra chi ngân sách và những giải pháp liên quan đến kiểm tra chi ngân sách tại Sở Tài chính Nghệ An. Do vậy, đề tài: “Kiểm tra chi ngân sách nhà nƣớc tại Sở Tài chính tỉnh Nghệ An” vẫn có tính cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NGÂN SÁCH ĐỊA PHƢƠNG VÀ KIỂM TRA CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1.
Quan niệm về ngân sách địa phƣơng, chi ngân sách địa phƣơng và kiểm tra chi ngân sách địa phƣơng 1. Quan niệm về ngân sách địa phương NSNN là một phạm trù kinh tế mà sự hình thành và phát triển của nó gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của nhà nƣớc và của tiền tệ. Nói cách khác, sự ra đời của Nhà nƣớc và tiền tệ là tiền đề cho sự hình thành và phát triển của NSNN. Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu và của Nhà nƣớc”, Anghen đã chỉ ra rằng, Nhà nƣớc ra đời trong cuộc đấu tranh của xã hội có giai cấp, nó là sản phẩm của đấu tranh giai cấp.
Nhà nƣớc xuất hiện với tƣ cách là cơ quan có quyền lực công cộng để duy trì và phát triển xã hội. Để thực hiện những chức năng đó, nhà nƣớc phải có nguồn lực tài chính. Bằng quyền lực công cộng nhà nƣớc đã đặt ra các thứ thuế để từ đó lập ra quỹ tiền tệ riêng – quỹ NSNN. NSNN luôn gắn liền với Nhà nƣớc, nó đƣợc dùng để chỉ các khoản thu nhập và các khoản chi tiêu của Nhà nƣớc và đƣợc thể chế hóa bằng pháp luật.
Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về ngân sách nhà nƣớc, còn quyền hành pháp giao cho chính phủ thực hiện. Cho đến nay các Nhà nƣớc khác nhau đều tạo lập và sử dụng ngân sách nhà nƣớc để thực hiện chức năng của mình thông qua sử dụng và quản lý ngân sách nhà nƣớc. Ở Việt Nam, khái niệm ngân sách nhà nƣớc của Luật Ngân sách nhà nƣớc (sửa đổi năm 2002 - sau đây gọi là Luật Ngân sách nhà nƣớc năm 2002) đã phản ánh đƣợc nội dung cơ bản của ngân sách là toàn bộ các khoản thu, chi; đồng thời nó phản ánh quá trình chấp hành ngân sách; vừa phản ánh tính niên độ của ngân sách, đồng thời thể hiện đƣợc tính pháp lý của ngân sách; vừa thể hiện quyền chủ sở hữu ngân sách của Nhà nƣớc, đồng thời thể hiện vị 9 trí, vai trò, chức năng của ngân sách nhà nƣớc để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nƣớc. Theo Luật Ngân sách nhà nƣớc của Việt Nam (sửa đổi năm 2002 và có hiệu lực từ năm 2004), quy định: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc.
Hệ thống NSNN gồm ngân sách trung ƣơng và ngân sách địa phƣơng. NSĐP là một bộ phận của NSNN. NSĐP là khái niệm chỉ ngân sách của các cấp chính quyền địa phƣơng phù hợp với địa giới hành chính và với hiến pháp, pháp luật; là dự toán thu, chi ngân sách của chính quyền địa phƣơng đã đƣợc cấp có thẩm quyền phê duyệt trong một thời gian nhất định, đảm bảo điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy nhà nƣớc ở địa phƣơng. NSTW phản ánh nhiệm vụ thu, chi theo ngành và giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống NSNN.
Bắt nguồn từ vị trí, vai trò của chính quyền trung ƣơng đƣợc hiến pháp quy định đối với việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của cả nƣớc. NSTW cấp phát kinh phí cho yêu cầu thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc trung ƣơng (sự nghiệp văn xã, sự nghiệp kinh tế, an ninh - quốc phòng, trật tự an toàn xã hội, đầu tƣ phát triển,. NSTW còn là trung tâm điều hoà hoạt động ngân sách của các địa phƣơng. Trên thực tế, NSTW là ngân sách của cả nƣớc, tập trung đại bộ phận nguồn tài chính quốc gia và đảm bảo các nhu cầu chi tiêu có tính chất huyết mạch của cả nƣớc.
NSTW bao gồm nhiều đơn vị dự toán. Mỗi Bộ, mỗi cơ quan trung ƣơng là một đơn vị dự toán của ngân sách trung ƣơng. Do vậy, NSĐP thực hiện cân đối các khoản thu và các khoản chi của Nhà nƣớc tại địa phƣơng, cùng NSTW thực hiện vai trò của NSNN, điều tiết vĩ mô nền kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội. Thông qua việc huy động các 10 khoản thuế theo pháp luật và sử dụng các nguồn quỹ ngân sách, thực hiện phân bổ chi tiêu, NSĐP góp phần điều chỉnh cơ cấu kinh tế của địa phƣơng, định hƣớng đầu tƣ, sản xuất kinh doanh trên địa bàn, vùng và lãnh thổ.
Nhƣ vậy, ngân sách địa phƣơng là toàn bộ các khoản thu, chi của địa phƣơng đã đƣợc các cơ quan có thẩm quyền địa phƣơng quyết định để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của địa phƣơng. NSĐP phản ánh mối quan hệ lợi ích giữa một bên là chính quyền các cấp địa phƣơng với một bên là các chủ thể khác thông qua sự vận động của các nguồn tài chính, nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền địa phƣơng. NSĐP thƣờng bao gồm: ngân sách tỉnh, ngân sách huyện, ngân sách xã. Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng (từ đây gọi là ngân sách tỉnh) là một bộ phận của ngân sách địa phƣơng.
Dự toán thu, chi ngân sách tỉnh đƣợc lập theo phân cấp của cơ quan có thẩm quyền, đảm bảo điều kiện vật chất cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của bộ máy nhà nƣớc ở cấp tỉnh bao gồm nhiệm vụ của cấp tỉnh và nhiệm vụ của điều hành kinh tế - xã hội của địa phƣơng do tỉnh quản lý. Theo đó, chính quyền cấp tỉnh phải chấp hành các quy định của hiến pháp, pháp luật và sáng tạo trong việc khai thác các thế mạnh trên địa bàn tỉnh để tăng nguồn thu, bảo đảm nhiệm vụ chi và thực hiện cân đối ngân sách của cấp tỉnh.