Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn 2005 - 2009, tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam ghi nhận bước chuyển mình mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu bình quân đạt 18,4% mỗi năm, đạt đỉnh 133,96 tỷ USD vào năm 2008 và quy tụ hơn 40.000 doanh nghiệp tham gia hoạt động ngoại thương vào năm 2009. Cùng với việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, ngành Hải quan Việt Nam phải đối mặt với áp lực cải cách thủ tục hành chính nhằm tạo thuận lợi tối đa cho lưu thông hàng hóa, đồng thời đảm bảo không làm thất thoát nguồn thu ngân sách nhà nước vốn đạt mức 117.349 tỷ đồng vào năm 2008.

Vấn đề cốt lõi nảy sinh khi tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa tại cửa khẩu giảm mạnh từ 59,8% năm 2005 xuống chỉ còn 17% năm 2009, mở ra nguy cơ bị lợi dụng để thực hiện các hành vi gian lận thương mại tinh vi như khai báo sai trị giá tính thuế, gian lận xuất xứ và định mức gia công. Nghiên cứu này tập trung phân tích toàn diện thực trạng triển khai hoạt động kiểm toán hải quan (kiểm tra sau thông quan) tại Việt Nam trong giai đoạn 2005 - 2009, làm rõ cơ sở lý luận, đánh giá hiệu quả thực thi và chỉ huy động các rào cản nội tại. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả thu hồi nợ đọng thuế, kiểm soát rủi ro và hiện đại hóa quản trị hải quan theo chuẩn mực quốc tế, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch và bảo vệ an ninh kinh tế quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa Công ước Kyoto sửa đổi năm 1999 của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO) về chuẩn mực kiểm tra trên cơ sở kiểm toán (Chuẩn mực 6.6) và Hiệp định Trị giá GATT 1994 (Điều 17) của WTO về quyền xác minh tính trung thực của các yếu tố cấu thành trị giá khai báo. Song song đó, lý thuyết quản lý rủi ro hiện đại được áp dụng để phân luồng hàng hóa theo luồng Xanh, Vàng và Đỏ, làm tiền đề cho việc chuyển đổi phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Mô hình nghiên cứu được định hình là kiểm toán tuân thủ kết hợp kiểm toán tài chính, tiến hành thẩm định tính xác thực của các nghiệp vụ ngoại thương thông qua chứng từ hải quan, sổ sách kế toán, dòng tiền ngân hàng và thực tế sản xuất của doanh nghiệp. Các khái niệm nền tảng bao gồm: Kiểm tra sau thông quan (Post Clearance Audit - PCA), Hồ sơ rủi ro (Risk Profiling), Trị giá giao dịch thực tế và Thời hạn hồi tố 5 năm theo quy định của Luật Hải quan sửa đổi năm 2005 cùng Nghị định 154/2005/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ Tổng cục Hải quan giai đoạn 2005 - 2009 với tổng quy mô tập mẫu gồm 2.239 vụ kiểm tra sau thông quan được thực hiện trên phạm vi toàn quốc, theo dõi biến động của hơn 3,29 triệu tờ khai hải quan và cơ cấu lực lượng 9.731 công chức ngành Hải quan.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích toàn diện được áp dụng để bao quát toàn bộ các vụ việc phát sinh tại trụ sở cơ quan Hải quan và trụ sở doanh nghiệp, tập trung vào các mặt hàng trọng điểm có thuế suất cao và trị giá lớn như ô tô, sắt thép, xăng dầu và nguyên liệu gia công. Phương pháp luận dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các kỹ thuật thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ đối - tuyệt đối, tổng hợp quy nạp và phương pháp đối chuẩn (benchmarking) với mô hình kiểm toán hải quan tiên tiến của Indonesia, Nhật Bản và Úc. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, lượng hóa chính xác mối quan hệ giữa tốc độ cắt giảm tiền kiểm với hiệu quả thu hồi thuế của công tác hậu kiểm qua từng mốc thời gian trước và sau khi gia nhập WTO.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hiệu quả thu hồi thuế qua công tác kiểm toán hải quan có sự gia tăng vượt bậc về giá trị tuyệt đối nhưng tỷ trọng đóng góp vào ngân sách vẫn ở mức khiêm tốn. Số tiền thuế thực tế truy thu đã tăng từ 8,5 tỷ đồng năm 2005 lên 57 tỷ đồng năm 2006, đạt 90,9 tỷ đồng năm 2007 và chạm mốc 173,2 tỷ đồng vào năm 2008 (tăng trưởng hơn 1.937% sau 4 năm). Tuy nhiên, tỷ lệ thu từ kiểm tra sau thông quan chỉ chiếm 0,15% tổng thu ngân sách toàn ngành năm 2008.

Thứ hai, mô hình kiểm toán tồn tại sự mất cân đối nghiêm trọng giữa hai hình thức thực hiện. Trong tổng số 723 vụ kiểm tra năm 2008, có tới 682 vụ (chiếm 94,3%) thực hiện tại trụ sở hải quan và chỉ có 41 vụ (chiếm 5,7%) thực hiện tại trụ sở doanh nghiệp. Tình trạng này phản ánh hoạt động kiểm toán thực chất vẫn thiên về kiểm tra giấy tờ truyền thống tại bàn làm việc hơn là tiến hành kiểm toán chuyên sâu sổ sách tài chính tại đơn vị.

Thứ ba, cơ cấu nguồn nhân lực chưa tương xứng với yêu cầu chuyển dịch quản lý. Đến năm 2009, toàn ngành chỉ có 480 cán bộ làm công tác kiểm tra sau thông quan, chiếm 4,9% tổng biên chế 9.731 người, thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ chuẩn quốc tế từ 10% đến 25%. Mặc dù 94% cán bộ có trình độ đại học trở lên, chỉ có 17% tốt nghiệp đại học ngoại ngữ tiếng Anh và phần lớn thiếu kỹ năng tích hợp về kiểm toán tài chính và điều tra ngoại thương.

Thứ tư, các sai phạm tập trung lớn nhất ở khâu xác định trị giá GATT, áp mã thuế suất, xác định xuất xứ hàng hóa (C/O) và quản lý định mức nguyên liệu gia công. Điển hình trong năm 2007, cơ quan Hải quan đã truy thu 66,5 tỷ đồng từ các vi phạm nhập khẩu hàng lỏng, hàng rời và 3,3 tỷ đồng từ nguyên liệu miễn thuế đầu tư không đúng mục đích.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa số vụ kiểm tra tại bàn và tại doanh nghiệp bắt nguồn từ sự thiếu hụt cơ sở dữ liệu giá tập trung và hệ thống quản lý rủi ro tự động hóa. Cán bộ hải quan gặp khó khăn khi tiếp cận hệ thống chứng từ kế toán nội bộ của doanh nghiệp và còn tâm lý e ngại va chạm với khâu thông quan cửa khẩu.

Khi so sánh với Indonesia (nơi có 1.000 kiểm toán viên phát hiện 20.000 giao dịch gian lận trị giá năm 2003) hay Nhật Bản (với quy trình khảo sát tiền kiểm toán bài bản), kiểm toán hải quan Việt Nam còn phân tán, thiếu tính chuyên sâu. Diễn biến dữ liệu qua các năm có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cột kết hợp đường biểu diễn (dual-axis chart), thể hiện mối tương quan giữa sự gia tăng số lượng tờ khai với số tiền truy thu thuế, đồng thời làm nổi bật khoảng cách giữa kết quả xử lý tại cơ quan hải quan so với tại trụ sở người nộp thuế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực chuyên môn của lực lượng kiểm toán viên. Tổng cục Hải quan cần tái cấu trúc lực lượng kiểm tra sau thông quan, nâng tỷ lệ nhân sự chuyên trách từ 4,9% lên mức tối thiểu 10% - 15% tổng biên chế ngành giai đoạn 2011 - 2015. Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về kế toán doanh nghiệp, thanh toán quốc tế và kỹ năng kiểm toán gian lận thương mại, kết hợp với các dự án hỗ trợ kỹ thuật từ JICA và WCO để đào tạo 100% kiểm toán viên đạt chuẩn năng lực nghiệp vụ.

Thứ hai, hoàn thiện hành lang pháp lý và chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ kiểm toán. Bộ Tài chính cần rà soát, sửa đổi các quy định tại Nghị định 154/2005/NĐ-CP và Thông tư 79/2009/TT-BTC nhằm phân định rõ quyền hạn, nghĩa vụ của kiểm toán viên khi yêu cầu giải trình số liệu từ ngân hàng thương mại, cơ quan thuế nội địa và đối tác vận tải. Ban hành quy trình kiểm toán chuẩn hóa gồm 2 giai đoạn với tiêu chí đánh giá mức độ tuân thủ rõ ràng, áp dụng thống nhất trên toàn bộ 34 Cục Hải quan tỉnh, liên tỉnh.

Thứ ba, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu giá tập trung và ứng dụng công nghệ thông tin. Cục Công nghệ thông tin và Thống kê Hải quan cần phát triển hệ thống phần mềm quản lý rủi ro chuyên biệt cho khâu hậu kiểm, kết nối tự động dữ liệu tờ khai điện tử với cơ sở dữ liệu giá thế giới và giá đăng ký nội địa. Mục tiêu đến năm 2013 tự động hóa 100% khâu sàng lọc hồ sơ có dấu hiệu rủi ro cao về trị giá và mã số hàng hóa.

Thứ tư, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và mở rộng hợp tác quốc tế. Thiết lập quy chế trao đổi dữ liệu điện tử bắt buộc giữa cơ quan Hải quan với Tổng cục Thuế, các ngân hàng thương mại và đơn vị giám định độc lập trước năm 2012. Đồng thời, đẩy mạnh hợp tác với cơ quan hải quan các nước thành viên ASEAN, APEC và WCO nhằm xác minh xuất xứ và dòng tiền thanh toán xuyên biên giới trong thời hạn hồi tố 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cán bộ quản lý và công chức thừa hành tại các Cục, Chi cục Hải quan trên cả nước. Luận văn cung cấp cẩm nang phân tích quy trình kiểm toán 2 giai đoạn, nhận diện các phương thức gian lận trị giá GATT và quản lý định mức gia công phức tạp.

Thứ hai, ban giám đốc và bộ phận xuất nhập khẩu, kế toán tại hơn 40.000 doanh nghiệp ngoại thương. Nghiên cứu giúp doanh nghiệp nắm vững các quy định pháp lý về nghĩa vụ lưu trữ chứng từ trong thời hạn 5 năm, hiểu rõ quy trình giải trình kiểm toán và chủ động nâng cao mức độ tuân thủ pháp luật để được hưởng chế độ thông quan luồng Xanh.

Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách kinh tế tại Bộ Tài chính và Bộ Công Thương. Đề tài cung cấp luận cứ thực tiễn để sửa đổi Luật Hải quan, xây dựng các văn bản hướng dẫn về quản lý rủi ro và điều chỉnh chính sách thuế xuất nhập khẩu phù hợp với lộ trình cắt giảm thuế quan theo cam kết quốc tế.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Kinh tế đối ngoại. Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận kết hợp giữa kiểm toán tài chính và kiểm toán tuân thủ trong lĩnh vực quản lý nhà nước.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm toán hải quan khác gì so với kiểm toán độc lập và kiểm toán nhà nước?

Kiểm toán hải quan là hoạt động kiểm toán tuân thủ kết hợp tài chính mang tính quyền lực nhà nước, do cơ quan hải quan thực hiện độc quyền đối với mọi chủ thể xuất nhập khẩu mà không cần thỏa thuận trước. Trong khi đó, kiểm toán độc lập thực hiện theo hợp đồng dịch vụ tư nhân, còn kiểm toán nhà nước chỉ tập trung vào các đơn vị sử dụng ngân sách và tài sản công.

Thời hạn hồi tố trong kiểm tra sau thông quan được luật định ra sao?

Căn cứ Điều 32 Luật Hải quan sửa đổi năm 2005, cơ quan hải quan có quyền ra quyết định kiểm tra sau thông quan trong thời hạn 5 năm kể từ ngày đăng ký tờ khai đối với hàng hóa đã được giải phóng, nhằm phát hiện gian lận và truy thu đầy đủ số thuế trốn lậu.

Các hình thức gian lận thương mại phổ biến nhất trong nhập khẩu hàng hóa là gì?

Doanh nghiệp thường gian lận qua việc khai báo giá tính thuế thấp hơn giá thanh toán thực tế (loại bỏ chi phí bảo hiểm I, cước vận chuyển F), làm giả giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) để hưởng ưu đãi thuế quan và khai khống định mức tiêu hao nguyên liệu trong sản xuất hàng gia công xuất khẩu.

Vì sao giảm tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa tại cửa khẩu lại bắt buộc phải tăng cường hậu kiểm?

Khi tỷ lệ kiểm tra thực tế tại cửa khẩu giảm từ 59,8% xuống 17% nhằm tạo thuận lợi thương mại, 83% hàng hóa được giải phóng nhanh chóng. Nếu không có mạng lưới kiểm toán sau thông quan kiểm soát rủi ro, nguy cơ thất thoát thuế ngân sách nhà nước là rất lớn.

Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm gì từ mô hình kiểm toán hải quan của Indonesia và Nhật Bản?

Việt Nam cần tiếp thu kinh nghiệm của Indonesia trong việc thành lập phân cục trị giá và xây dựng cơ sở dữ liệu giá tập trung, đồng thời học tập Nhật Bản về quy trình khảo sát tiền kiểm toán (pre-audit survey) và kỹ thuật phân tích hồ sơ rủi ro trước khi ra quyết định kiểm tra trực tiếp.

Kết luận

  • Chuyển dịch phương thức quản lý hải quan từ tiền kiểm sang hậu kiểm là xu thế tất yếu, giúp cân bằng giữa mục tiêu tạo thuận lợi thương mại và bảo vệ nguồn thu ngân sách nhà nước trong tiến trình hội nhập WTO.
  • Công tác kiểm tra sau thông quan tại Việt Nam giai đoạn 2005 - 2009 đạt bước tiến quan trọng khi số thuế truy thu tăng từ 8,5 tỷ đồng lên 173,2 tỷ đồng, khẳng định vai trò là mạng lưới an toàn cho khâu thông quan nhanh.
  • Hoạt động kiểm toán còn tồn tại nhiều điểm nghẽn về nhân lực (chỉ chiếm 4,9% biên chế toàn ngành), tỷ lệ kiểm tra tại doanh nghiệp quá thấp (dưới 6%) và hệ thống cơ sở dữ liệu giá chưa được tích hợp đồng bộ.
  • Việc thực thi đồng bộ 4 nhóm giải pháp về tổ chức nhân sự, hoàn thiện thể chế pháp lý, nâng cấp công nghệ thông tin và hợp tác liên ngành là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả kiểm toán hải quan.
  • Đóng góp chính của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận, cung cấp bức tranh thực trạng chân thực và đề xuất lộ trình cải cách khả thi cho giai đoạn 2011 - 2015, hướng tới xây dựng nền hải quan Việt Nam hiện đại, chuyên nghiệp và minh bạch.

Các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và nhà nghiên cứu cần đẩy mạnh ứng dụng các chuẩn mực kiểm toán hải quan quốc tế, chủ động phối hợp chia sẻ dữ liệu nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hội nhập kinh tế bền vững.