Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KIỂM SÁT XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. KHÁI NIỆM, ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI KIỂM SÁT XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Khái niệm Theo Từ điển Tiếng Việt: "Kiểm sát là kiểm tra việc chấp hành pháp luật Nhà nước" [18, tr. Theo Từ điển Luật học: Kiểm sát hoạt động tư pháp là kiểm tra, giám sát, xem xét, theo dõi việc tuân theo pháp luật đối với hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án, giam giữ cải tạo của các cơ quan tiến hành tố tụng và giải quyết các hành vi phạm pháp, kiện tụng trong nhân dân nhằm đảm bảo cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất [40, tr.
Cả hai định nghĩa này mặc dù đã nêu được nội dung cũng như phạm vi của hoạt động kiểm sát nhưng lại chưa bao quát được chủ thể của hoạt động kiểm sát. Cụm từ "kiểm sát việc tuân theo pháp luật" lần đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử lập hiến nước ta tại Hiến pháp năm 1959, sau đó là Hiến pháp năm 1980, được cụ thể hóa trong các văn bản luật: Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1960, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1981, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 1992, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988. Đến thời điểm năm 2001, đã xuất hiện cụm từ "kiểm sát các hoạt động tư pháp". Điều 137 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001) quy định: "Viện kiểm sát nhân dân tối cao thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống nhất" [26]; Điều 1 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 quy định: "Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp theo quy định của Hiến pháp và pháp luật" [27]; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 lại tiếp tục sử dụng cụm từ "kiểm sát việc tuân theo pháp luật".
Điều 23 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định: …Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật này quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân này [28]. Như vậy, theo quy định của pháp luật hiện hành thì chỉ có một chủ thể duy nhất là Viện kiểm sát có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên trong lĩnh vực tố tụng hình sự, vẫn tồn tại đồng thời hai thuật ngữ rất dễ gây nhầm lẫn: "kiểm sát việc tuân theo pháp luật" và "kiểm sát các hoạt động tư pháp". Để làm rõ khái niệm "kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự", câu hỏi đặt ra là: "kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự" và "kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự" có khác nhau hay không, nếu có thì khác nhau ở điểm nào và mối quan hệ giữa hai khái niệm này là như thế nào.
Tố tụng hình sự là trình tự tiến hành giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật. Tố tụng hình sự bao gồm toàn bộ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án), người tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký phiên tòa), người tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, người bị hại, người bào chữa.), của cá nhân, cơ quan nhà nước khác và tổ chức xã hội góp phần vào việc giải quyết vụ án theo quy định của Luật tố tụng hình sự. "Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự" là kiểm sát tất cả các hoạt động của các chủ thể nêu trên. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Về khái niệm "hoạt động tư pháp", hiện có nhiều ý kiến khác nhau, loại ý kiến thứ nhất cho rằng, "hoạt động tư pháp là hình thức thực hiện những thẩm quyền tương ứng do luật định của hệ thống Tòa án mà thông qua đó các chức năng của nhánh quyền lực thứ ba trong Nhà nước pháp quyền biến thành hiện thực" [41, tr.
Loại ý kiến thứ hai khẳng định: Hoạt động tư pháp là hoạt động xét xử của Tòa án, hoạt động của các cơ quan khác của Nhà nước và các tổ chức khác được Nhà nước cho phép thành lập, trực tiếp liên quan hoặc phục vụ cho việc xét xử của Tòa án. Tòa án sử dụng công khai các kết quả hoạt động điều tra, truy tố, bào chữa, giám định tư pháp, áp dụng các thủ tục tư pháp theo luật định để nhân danh Nhà nước đưa ra phán quyết cuối cùng. Hoạt động tư pháp cần được hiểu là "hoạt động của các cơ quan điều tra, truy tố, xét xử, cơ quan thi hành án, và các cơ quan, tổ chức liên quan hoặc bổ trợ cho công tác xét xử của Tòa án" [41, tr. Như vậy, cả hai loại ý kiến trên hoặc khẳng định chủ thể của hoạt động tư pháp chỉ là Tòa án, hoặc mở rộng phạm vi chủ thể của hoạt động này tới cả các cơ quan, tổ chức liên quan hoặc bổ trợ cho công tác xét xử của Tòa án.
Theo cách hiểu tương đối phổ biến hiện nay: Hoạt động tư pháp là các hoạt động do cơ quan tư pháp thực hiện và một số hạn chế hoạt động do các cơ quan được giao một số thẩm quyền tư pháp thực hiện, mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện trong quá trình tố tụng, được điều chỉnh bằng pháp luật tố tụng, trực tiếp liên quan tới quá trình giải quyết các vụ án. Và do đó, hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự là các hoạt động do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện, mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện trong quá trình tiến hành tố tụng, được điều chỉnh bằng pháp luật tố tụng hình sự, trực tiếp liên quan tới quá trình giải quyết vụ án hình sự. Từ các phân tích nêu trên, về hoạt động tố tụng hình sự và hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự, có thể thấy kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự về căn bản khác với kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự ở phạm vi và đối tượng kiểm sát, cụ thể: Nếu hoạt động tư pháp 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong tố tụng hình sự là hoạt động chỉ do các cơ quan tư pháp và các cơ quan được giao thực hiện một số thẩm quyền tư pháp chịu trách nhiệm trực tiếp thực hiện, đây là hoạt động có tính quyền lực nhà nước; kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự không chỉ là kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự mà còn bao gồm cả những hoạt động của các cơ quan, tổ chức không phải là các cơ quan tư pháp, hoạt động của những người tham gia tố tụng, không mang tính quyền lực nhà nước. Nếu hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự bao gồm những dạng thực hiện pháp luật ở mức độ cao: áp dụng pháp luật và sử dụng pháp luật, do các dạng thực hiện pháp luật này gắn với chức năng, nghề nghiệp của những người tiến hành tố tụng.
Trong khi đó, những hoạt động tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự bao gồm cả các dạng thực hiện pháp luật ở mức độ thấp, gắn với nghĩa vụ, trách nhiệm công dân của những người tham gia tố tụng: tuân thủ pháp luật, kiềm chế không tiến hành những hoạt động mà pháp luật cấm, chấp hành pháp luật - thực hiện nghĩa vụ một cách tích cực. Như vậy, khái niệm kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự rộng hơn khái niệm kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự, phạm vi kiểm sát các hoạt động tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự bao trùm phạm vi kiểm sát các hoạt động tư pháp trong tố tụng hình sự. Kiểm sát là một dạng giám sát đặc thù chỉ gắn với duy nhất một loại chủ thể kiểm sát - Viện kiểm sát với quyền năng kiểm sát và phương thức kiểm sát riêng biệt. Quyền của Viện kiểm sát khi kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự được thể hiện cụ thể qua các quyền của Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát và Kiểm sát viên căn cứ vào các quy định tại Điều 23, 36, 37, 113, 339 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003; Điều 4, 14, 18, 24, 27 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002.
Đối với Viện kiểm sát, chỉ có Viện kiểm sát mới có thể tiến hành các hoạt động kiểm tra, giám sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự một cách trực tiếp, cụ thể, liên tục do có đủ cơ sở, điều kiện cần thiết (vị trí 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý đặc biệt với chức năng, quyền lực, bộ máy, cơ sở vật chất…). Viện kiểm sát có quyền và nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết để tác động trực tiếp tới các đối tượng bị kiểm sát nhằm đảm bảo cho hoạt động giải quyết vụ án được theo đúng quy định của pháp luật, đảm bảo cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong quá trình giải quyết vụ án và tương ứng với các quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát khi kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự là nghĩa vụ, trách nhiệm của các chủ thể bị kiểm sát trong việc thực hiện các yêu cầu và quyết định của Viện kiểm sát. Bên cạnh việc sử dụng các quyền năng kiểm sát, Viện kiểm sát sử dụng một phương thức kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự riêng. Nó thể hiện ở việc kiểm tra, giám sát một cách liên tục, cụ thể, trực tiếp đối với các hoạt động tố tụng.
Tính liên tục thể hiện ở chỗ: trong toàn bộ quá trình giải quyết một vụ án hình sự, Viện kiểm sát có quyền và nghĩa vụ có mặt tại tất cả các giai đoạn từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án, từ khi một công dân mới là đối tượng bị tình nghi cho tới khi người đó được xóa án tích.