phần mở đầu và phần kết luận, kết cấu luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp Chƣơng 2: Phƣơng pháp thiết kế và nghiên cứu Chƣơng 3: Thực trạng kiểm soát nội bộ tại công ty Trách nhiệm hữu hạn Nhà nƣớc Một thành viên Thƣơng mại và Xuất khẩu Viettel. Chƣơng 4: Một số giải pháp hoàn thiện hoạt động kiểm soát nội bộ tại công ty Trách nhiện hữu hạn Nhà nƣớc Một thành viên Thƣơng mại và Xuất khẩu Viettel. 3 CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan tính hính nghiên cứu.
Tổng quan tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Cho đến nay, đã có rất nhiều nhà khoa học nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ trên những khía cạnh và lĩnh vực khác nhau. Luận văn đã tổng quan các công trình nghiên cứu và rút ra kết luận. Các lý luận về hệ thống KSNB trên thế giới đã phát triển tập trung làm rõ các khái niệm về hệ thống KSNB, vai trò của hệ thống KSNB trong doanh nghiệp, các tiêu chí và công cụ để đánh giá hệ thống KSNB, các bộ phận cấu thành của hệ thống KSNB. Lý luận về KSNB luôn không ngừng đƣợc mở rộng, tuy nhiên KSNB vẫn chỉ dừng lại là một phƣơng tiện phục vụ cho các kiểm toán viên trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính, có nhiều quan điểm không đồng nhất về KSNB, do đó dẫn đến yêu cầu phải hình thành một hệ thống lý luận có tính chuẩn mực về KSNB.
Năm 1992, Uỷ ban COSO (Committee Of Sponsoring Organizations) đã đƣa ra khuôn mẫu lý thuyết chuẩn cho kiểm soát nội bộ. Báo cáo của COSO gồm 4 phần và là tài liệu đầu tiên trên thế giới nghiên cứu một cách đầy đủ có hệ thống về KSNB, làm nền tảng cho lý thuyết về KSNB hiện đại sau này. Điểm mới của báo cáo là đã đƣa ra đƣợc các bộ phận cấu thành của hệ thống KSNB, các tiêu chí cụ thể để đánh giá hệ thống KSNB cho mục tiêu báo cáo thông tin tài chính, đƣa ra đƣợc các công cụ đánh giá hệ thống KSNB, KSNB không còn chỉ là một vấn đề liên quan đến báo cáo tài chính mà còn mở rộng ra các lĩnh vực hoạt động và tuân thủ. Sau Báo cáo COSO, đã có hàng loạt nghiên cứu mở rộng và phát triển lý luận về KSNB trên nhiều lĩnh vực nhƣ: Sử dụng báo cáo COSO là nền tảng đánh giá hệ thống KSNB trong kiểm toán độc lập; vận dụng KSNB của COSO vào hệ thống ngân hàng và các tổ chức tín dụng trong Báo cáo Basel của Uỷ ban Basel.
Những năm gần đây, trên thị trƣờng tài chính và các diễn đàn bắt đầu xuất hiện thêm các mô hình KSNB mới điển hình là mô hình PDCA ( viết tắt của 4 từ trong 4 tiếng Anh: P = plan (lên kế hoạch); D = do (thực hiện); C = check (kiểm tra); A = Action (áp dụng). Đây là mô hình mới dự dựa trên thế mạnh về tính thực tiễn, khả năng thay đổi và thích ứng rất nhanh nhất là đối với các doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ và chỉ hoạt động trong một lĩnh vực kinh doanh sản xuất nhất định. Trong lĩnh vực kiểm toán một số công trình nghiên cứu cũng đề cập đến kiểm soát, kiểm soát nội bộ trong mối quan hệ với kiểm toán nội bộ: Tác giả Victor Z.Brink và Herbert Witt (1941) về “Kiểm toán nội bộ hiện đại – đánh giá các hoạt động và hệ thống kiểm soát”. Trong lĩnh vực quản trị doanh nghiệp, KSNB cũng đƣợc đề cập rất rõ ràng trong mối quan hệ biện chứng với công tác quản trị: Tác giả Yuan Li, Yi Liu, Younggbin Zhao (2006) “Nghiên cứu về vai trò định hƣớng thị trƣờng của doanh nghiệp và KSNB có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới” 1.
Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Hệ thống lý luận về hệ thống KSNB ở Việt Nam thể hiện ở những cuốn giáo trình, sách, tạp chí, báo, các bài viết tập trung nghiên cứu khái niệm về hệ thống kiểm soát nội bộ, các yếu tố cấu thành hệ thống KSNB, vai trò và trách nhiệm của các đối tƣợng có liên quan đến KSNB, những hạn chế tiềm tàng của hệ thống KSNB, trình tự và phƣơng pháp nghiên cứu hệ thống KSNB của kiểm toán viên. Sự ra đời và phát triển lý luận về hệ thống KSNB ở Việt Nam gắn liền với sự ra đời và phát triển của hoạt động kiểm toán và nhu cầu quản trị của các doanh nghiệp. Theo chuẩn mực VSA 400 “Đánh giá rủi ro và kiểm soát nội bộ” Bộ Tài chính đã đƣa ra định nghĩa “Hệ thống kiểm soát nội bộ là các quy định và các thủ tục kiểm soát do đơn vị đƣợc kiểm toán xây dựng và áp dụng nhằm bảo đảm cho đơn vị tuân thủ pháp luật và các quy định, để kiểm tra, kiểm soát, ngăn ngừa và phát hiện gian lận, sai sót; để lập báo cáo tài chính trung thực và hợp lý; nhằm bảo vệ, quản lý và sử dụng có hiệu quả tài sản của đơn vị”. Thông tƣ 214 ngày 06 tháng 12 năm 2012 Bộ Tài Chính đã ban hành và chuẩn hoá lại 37 chuẩn mực kiểm toán Việt Nam theo quan điểm quốc tế.
Theo đó với chuẩn mực VSA 315 “Xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về đơn vị kiểm toán và môi trƣờng của đơn vị” thì KSNB đƣợc định nghĩa 5 là qui trình do Ban quản trị, BGĐ và các cá nhân khác trong đơn vị thiết kế, thực hiện và duy trì để tạo ra một sự đảm bảo hợp lý và khả năng đạt đƣợc mục tiêu của đơn vị trong việc đảm bảo độ tin cậy của báo cáo tài chính, đảm bảo hiệu quả, hiệu suất hoạt động, tuân thủ pháp luật và các qui định có liên quan. Tại Việt Nam nghiên cứu ứng dụng hệ thống KSNB trong một đơn vị cụ thể ở các ngành, các lĩnh vực cũng đƣợc nhiều tác giả quan tâm ở các luận văn cao học. Kết quả nghiên cứu của luận văn đều hệ thống hóa đƣợc các nguyên lý chung về hệ thống KSNB, chƣa có tác giả nào bổ sung cho lý luận mới về hệ thống KSNB, chƣa có tác giả nào đƣa ra đƣợc tiêu chí để đo lƣờng và đánh giá hệ thống KSNB hoạt động đạt hiệu quả nhƣ mong muốn và phân tích đƣợc mối quan hệ giữa nhân tố tác động đến việc thiết kế và vận hành của hệ thống KSNB. Điểm riêng của các nghiên cứu này là quá trình phân tích và đánh giá thực trạng hệ thống KSNB của từng đơn vị cụ thể để đƣa ra giải pháp hoàn thiện hệ thống KSNB.
Có thể kể đến các luận văn thạc sỹ nhƣ: Tác giả Trần Thị Minh Thƣ (2001) về “Hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong tổng công ty nhà nƣớc Việt Nam”. Các nghiên cứu này mới chỉ đã đánh giá đƣợc thực trạng hệ thống KSNB của từng quá trình nhƣ tiêu thụ, chi phí sản xuất và tính giá thành hay hoạt động tài chính trong doanh nghiệp, từ đó đƣa ra các giải pháp hoàn thiện mà chƣa đánh giá và hoàn thiện trên tất cả các lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp. Một số luận văn nghiên cứu hệ thống KSNB trong các công ty vừa và nhỏ nên việc hình thành hệ thống KSNB còn chƣa rõ nét thậm chí còn chƣa có. Một số các tác giả cũng đề cập tới hệ thống KSNB trên góc độ xây dựng hệ thống KSNB nhƣ: Tác giả Nguyễn Thu Hoài (2011) về “Hoàn thiện hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp sản xuất xi măng thuộc Tổng công ty xi măng Việt Nam”.
Điểm mới của đề tài này đã đề cập tới hệ thống KSNB trong điều kiện ứng dụng công nghệ thông tin, đề tài cũng nêu ra đƣợc đặc điểm hoạt động sản xuất kinh doanh tại các doanh nghiệp sản xuất xi măng thuộc Tổng công ty xi măng, từ đó đánh giá đƣợc thực trạng và đƣa ra giải pháp hoàn thiện (ứng dụng ERP, hệ thống đánh giá rủi ro, 6 môi trƣờng kiểm soát, hệ thống kế toán, thủ tục kiểm soát). Tuy nhiên đề tài cũng chỉ nghiên cứu đƣợc những vấn đề thuộc hệ thống KSNB của các doanh nghiệp thuộc tổng công ty xi măng Việt nam chƣa khái quát đƣợc hƣớng nghiên cứu trong toàn ngành. Khi đánh giá thực trạng mới chỉ ra đƣợc những hạn chế của kiểm soát trên quan điểm định tính, chƣa đánh giá đƣợc hệ thống KSNB trên quan điểm định lƣợng để đề xuất các biện pháp hoàn thiện. Tác giả Bùi Thị Minh Hải (2012) về “Hoàn thiện hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp may mặc Việt Nam”.
Luận văn cũng đã khái quát đƣợc lý luận chung về hệ thống KSNB và cũng đúc rút đƣợc một số kinh nghiệm quốc tế về tổ chức hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp may mặc. Tuy nhiên trong phần lý luận Luận văn cũng chƣa phân biệt đƣợc kiểm soát, kiểm soát nội bộ, hệ thống kiểm soát nội bộ, chƣa nghiên cứu rõ hệ thống KSNB trên quan điểm hiện đại là hỗ trợ cho tổ chức để tạo ra giá trị gia tăng cho tổ chức đó. Theo hiểu biết của tác giả chƣa có một nghiên cứu nào khái quát cả về lý luận và thực tiễn về hệ thống kiểm soát nội bộ tại doanh nghiệp thƣơng mại và kinh doanh xuất nhập khẩu. Các đề tài nghiên cứu hiện tại hầu hết đƣợc thực hiện tại các công ty sản xuất kinh doanh trong một lĩnh vực cụ thể, mô hình kiểm soát còn khá sơ sài và chƣa đƣợc chú trọng.
Tuy nhiên đối với các Ngân hàng thƣơng mại và tổ chức tín dụng thì ngƣợc lại, rất coi trọng KSNB, các tổ chức này thành lập ban KSNB từ rất sớm và luôn đầu tƣ cho bộ phận này hoạt động hiệu quả. Đồng thời các tổ chức này cũng đánh giá rất cao hoạt động của các công ty có bộ phận KSNB. Các đề tài đã nghiên cứu đã chỉ ra nhiều mô hình và tồn tại của các mô hình khi áp dụng tại một số công ty, tuy nhiên các đề tài này thƣờng tập trung vào một mảng nhỏ: quản trị chi phí, quản trị giá, quản trị nhân sự. Vì lý do đó, Luận văn tập trung vào nghiên cứu lý luận về hệ thống KSNB trong các đơn vị hoạt động kinh doanh thƣơng mại và xuất nhập khẩu.
Từ đó đƣa ra các giải pháp hoàn thiện cho hệ thống KSNB cho công ty Viettelimex nói riêng và tập đoàn viễn thông nói chung. Tổng quan về kiểm soát nội bộ 1.1 Khái niệm, bản chất và chức năng kiểm soát nội bộ 1.