CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ LẠM PHÁT 1. KHÁI NIỆM LẠM PHÁT Lạm phát là hiện tượng tiền giấy tràn ngập trong lưu thông vượt quá nhu cầu cần thiết của lưu thông hàng hóa làm cho tiền giấy bị mất giá và giá cả của hàng hóa được biểu hiện bằng đồng tiền mất giá không ngừng tăng lên. Có thể nói lạm phát thường xuyên xảy ra trong chế độ lưu thông tiền giấy. Điều này xuất phát từ chỗ tiền giấy chỉ là một loại dấu hiệu giá trị được phát hành vào lưu thông để thay thế cho tiền đủ giá nhằm thực hiện vai trò trung gian trao đổi.
Như vậy, thực chất tiền giấy không có giá trị nội tại mà chỉ mang giá trị danh nghĩa, nghĩa là, tiền giấy không phải do có giá trị mới lưu thông mà nhờ lưu thông chấp nhận nên tiền giấy có giá trị. Do đó, khi có hiện tượng thừa tiền giấy trong lưu thông thì người ta không có xu hướng giữ lại trong tay mình những đồng tiền bị mất giá và lượng tiền thừa sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và lưu thông hàng hóa. Khi nghiên cứu về vấn đề lạm phát, các nhà kinh tế thường nhìn nó dưới nhiều góc độ: - Như K.Marx cho rằng hiện tượng lạm phát thường dẫn đến việc phân phối lại thu nhập quốc dân và của cải xã hội có lợi cho giai cấp bóc lột và làm thiệt hại đến quyền lợi của nhân dân lao động. Lạm phát mang bản chất giai cấp rõ rệt, là một phương pháp để các nhà nước tư sản chiếm đoạt một bộ phận thu nhập của nhân dân lao động.Lênin cho rằng lạm phát là một hình thức công trái cưỡng bách sâu xa nhất, vì lạm phát làm cho giá cả hàng hóa tăng, thu nhập của nhân dân bị đánh giá lại và làm cho đời sống của nhân dân trở nên khó khăn.
- Trong những năm 1960, đại bộ phận các nhà kinh tế học Mỹ đều thống nhất lạm phát và giá cả hàng hóa gia tăng là cùng một ý nghĩa. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 - Song đến thập niên 80 các nhà kinh tế Châu Âu lại thỏa hiệp với quan điểm: lạm phát là sự phát hành tiền tệ nằm trong chính sách tài chính của nhà nước chịu áp lực của sự thâm thủng ngân sách nhằm tài trợ cho các khoản chi của nhà nước. Tuy nhiên, định nghĩa được nhiều người chấp nhận nhất thì lạm phát là sự gia tăng liên tục của mức giá chung trong nền kinh tế. Và dù nhìn lạm phát ở khía cạnh nào thì những quốc gia có xảy ra lạm phát luôn có những đặc trưng đó là: - Hiện tượng gia tăng quá mức của lượng tiền giấy dẫn đến hệ quả là tiền giấy mất giá.
- Do tiền giấy mất giá nên điều tất yếu là giá cả hàng hóa sẽ tăng đồng bộ và liên tục, nghĩa là sức mua của đồng tiền bị giảm và đồng tiền bị giảm giá trên thị trường hối đoái. - Sự bất ổn định trong đời sống kinh tế xã hội. PHÂN LOẠI LẠM PHÁT Do biểu hiện đặc trưng của lạm phát là giá cả hàng hóa tăng liên tục nên người ta thường căn cứ vào chỉ số giá cả hàng hóa tăng để làm căn cứ phân làm 3 mức độ lạm phát: Lạm phát vừa phải (Reasonable Inflation): Biểu hiện ở giá cả hàng hóa tăng chậm trong khoảng 10% / năm trở lại. Do đó, đồng tiền mất giá không lớn, chưa ảnh hưởng nhiều đến sản xuất kinh doanh.
Loại lạm phát này thường được các nước có nền kinh tế phát triển duy trì như một chất xúc tác góp phần thúc đẩy cho nền kinh tế phát triển. Ở mức độ lạm phát vừa phải, giá cả dao động chung quanh mức tăng tiền lương, trong điều kiện như thế giá trị tiền tệ không biến đổi nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho kinh tế phát triển Khi giá cả tăng ra khỏi mức độ hợp lý, người ta nói lạm phát đang bước vào giai đoạn tăng cao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 - Lạm phát cao (High Inflation): Loại này xảy ra khi giá cả bắt đầu tăng với tỷ lệ hai hoặc ba con số như 20%, 100%, 200%… Lạm phát này còn gọi là lạm phát phi mã để cho thấy giá cả hàng hóa lúc này tăng nhanh như “một con ngựa bất kham đang tung hết vó ngựa chạy về phía trước”. Khi lạm phát phi mã xảy ra, sản xuất bị đình trệ, nền tài chính bị phá hoại, nếu không có biện pháp thích hợp thì nền kinh tế sẽ bị tác hại nghiêm trọng, đồng tiền mất giá một cách nhanh chóng, lãi suất thực tế giảm xuống dưới 0, dân chúng tránh giữ tiền mặt.
Ví dụ như: ở Việt nam giai đoạn 1986 - 1987 đã xảy ra lạm phát phi mã 77,4%/ năm. Lúc đó người ta ví đồng tiền Việt Nam như hòn than đang cháy nổ. Nó rơi vào túi người nào thì ngay lập tức họ sẽ mua hàng để tung đồng tiền đó vào túi người khác. - Siêu lạm phát (Hyper Inflation): Trường hợp xảy ra ở mức độ lớn hơn lạm phát phi mã.
Siêu lạm phát xảy ra do các biến cố lớn dẫn đến đảo lộn trật tự kinh tế - xã hội như chiến tranh khủng hoảng chính trị… Khi những biến cố lớn xảy ra, sự thâm hụt ngân sách khiến Chính phủ phải phát hành tiền giấy để bù đắp dẫn đến siêu lạm phát. Siêu lạm phát có sức phá hủy toàn bộ họat động của nền kinh tế và nền kinh tế bị suy thóai nghiêm trọng. Có thể ví siêu lạm phát như một cơn sóng thần, một cơn địa chấn của nền kinh tế. Loại lạm phát này tiền giấy phát hành ào ạt, giá cả tăng lên với tốc độ chóng mặt từ 1000%/ năm trở lên, vì thế trong giai đoạn này người ta ví nó như căn bệnh ung thư gây chết người và có tác động rất lớn đến nền kinh tế mà lịch sử lạm phát của thế giới phải ghi nhận như lạm phát ở Đức 1920 - 1923, cụ thể trong giai đoạn từ 1/1922 - 11/1923 chỉ số giá cả tăng từ 1 đến 10.000, 1921 - 1923 kho tiền của Đức tăng 7 tỉ lần.
Giá của một quả trứng tại thị trường Berlin là 1 triệu D.M; hoặc siêu lạm phát hoành hành ở Bolivia trong những năm giữa thập niên 1980, với tỷ lệ lạm phát bằng 50. Tỷ lệ lạm phát cao là một triệu chứng không an toàn về “sức khỏe” của một nền kinh tế, và do đó là một trong những vấn đề mà dân chúng cũng như nhà chức trách về chính sách kinh tế quan tâm và như thế việc phân loại lạm phát theo mức độ để có LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 những biện pháp “điều trị” thích hợp, song “phòng” hay “chống” cần phải căn cứ vào nguyên nhân “gây bệnh”. MỘT SỐ CHỈ TIÊU ĐO LƯỜNG LẠM PHÁT Lạm phát được đo lường bằng tỷ lệ lạm phát mà nó là suất tăng của mức giá tổng quát theo thời gian. Vấn đề đặt ra trước tiên là mức giá tổng quát được tính toán như thế nào? Hai thước đo thông dụng phản ánh mức giá tổng quát là chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và chỉ số điều chỉnh GDP (GDP deflator).
Chỉ số giá tiêu dùng (CPI - Consumer Price Index) Chỉ số giá tiêu dùng là một tỷ số phản ánh của hàng hóa trong nhiều năm khác nhau so với giá của cùng rổ hàng hóa đó trong năm gốc. Σ qi0 pit Chỉ số giá tiêu dùng CPI = Σqi0pi0 Trong đó: qi là rổ hàng hóa và pi là giá của các mặt hàng, t là năm hiện hành, 0 là năm gốc. Chỉ số giá này phụ thuộc vào năm được chọn làm gốc, và sự lựa chọn rổ hàng hóa tiêu dùng. Nhược điểm chính của chỉ số này là mức độ bao phủ cũng như sử dụng trọng số cố định trong tính toán.
Mức độ bao phủ của chỉ số giá này chỉ giới hạn đối với một số hàng hóa tiêu dùng và trọng số cố định và tỷ phần chi tiêu đối với một số hàng hóa cơ bản của người dân thành thị mua vào năm gốc. Những nhược điểm mà chỉ số này gặp phải khi phản ánh giá cả sinh hoạt là CPI không phản ánh sự biến động của giá hàng hóa, không thể đo lường lạm phát một cách chính xác do bị tác động bởi hai yếu tố sai lệch gồm sai lệch cơ cấu (rổ hàng hóa không thay đổi trong khi nhu cầu tiêu dùng thay đổi) và sai lệch thay thế (người dân chuyển sang tiêu dùng hành hóa thay thế với giá rẽ hơn). Như vậy tính theo CPI có thể dẫn đến tình trạng dự báo quá mức. Ngòai chỉ số giá tiêu dùng, còn có chỉ số giá tiêu dùng cơ bản.
Chỉ số này cũng được tính toán như chỉ số giá tiêu dùng như nó loại ra khỏi rỗ hàng hóa hai nhóm hàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 hóa là lương thực thực phẩm và năng lượng. Hai nhóm hàng hóa này bị loại ra khỏi nhóm hàng hóa là do quan niệm cho rằng đây là hai loại hàng hóa có giá nhạy cảm, thường xuyên biến động sẽ khiến cho việc đo lường lạm phát thực tế là không chính xác. Chỉ số điều chỉnh (GDP - General Dosmetic Product) Trong khi đó, chỉ số điều chỉnh GDP không phản ánh sự biến đổi trong cơ cấu hàng hóa tiêu dùng cũng như sự thay đổi trong phân bổ chi tiêu của người tiêu dùng cho những hàng hóa khác nhau theo thời gian. Σ qit pit Chỉ số điều chỉnh GDP = Σqitpi0 Chỉ số điều chỉnh GDP là loại chỉ số có mức bao phủ rộng nhất nó bao gồm tất cả các hàng hóa dịch vụ được sản xuất trong nền kinh tế và trong số tính toán được điều chỉnh vào mức độ đóng góp tương ứng của các loại hàng hóa và dịch vụ vào giá trị gia tăng.
Về mặt khái niệm, đây là chỉ số đại diện tốt hơn cho việc tính toán tỷ lệ lạm phát trong nền kinh tế. Tuy nhiên, chỉ số giá này không phản ánh trực tiếp sự biến động trong giá hàng nhập khẩu cũng như sự biến động của tỷ giá hối đoái. Nhược điểm chỉnh của chỉ số giá này là không thể hiện được sự thay đổi của chất lượng hàng hóa khi tính toán tỷ lệ lạm phát và chỉ số không phản ánh được sự biến động giá cả trong từng tháng mà chỉ tính được lạm phát của năm sau khi đã có báo cáo về GDP cả năm. Việt Nam trong những năm qua cũng sử dụng chỉ số giá tiêu dùng (CPI) để tính tỷ lệ lạm phát và sử dụng nó cho mục đích điều hành chính sách tiền tệ.