Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước. Chương 2: Phương pháp và thiết kế nghiên cứu. Thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc. Định hướng và giải pháp hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc.
5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CÔNG TÁC KIỂM SOÁT CHI THƢỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƢỚC 1. Tổng quan về chi ngân sách nhà nƣớc Chƣơng trình tổng thể về cải cách hành chính nhà nƣớc giai đoạn 2010- 2020 đã đặt nền móng cho quá trình cải cách tài chính công ở nƣớc ta trong thời kỳ mới. Với gần 28 năm, hệ thống Kho bạc Nhà nƣớc chính thức đi vào hoạt động từ ngày 01/4/1990, trong quá trình hoạt động của hệ thống Kho bạc Nhà nƣớc luôn có những chính sách đổi mới và hoàn thiện về cơ cấu tổ chức, bộ máy quản lý, chức năng, nhiệm vụ và các chính sách chế độ của Nhà nƣớc, để đáp ứng với sự phát triển toàn diện của đất nƣớc. Điều đó thể hiện thông qua Luật ngân sách Nhà nƣớc sửa đổi bổ sung, đã đƣợc Quốc hội khóa 11, kỳ họp thứ 2 thông qua ngày 16/12/2002, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2004 và Luật ngân sách Nhà nƣớc số 83/2015/QH13 đã đƣợc Quốc hội khóa 13, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 25/6/2015, có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2017; chiến lƣợc phát triển hệ thống Kho bạc Nhà nƣớc; các hội thảo, đề tài khoa học; những nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài ngành; các luận văn, bài báo viết về Kho bạc Nhà nƣớc với nhiều góc độ khác nhau, có thể nêu một số nghiên cứu với các nội dung sau: Đề tài của Hà Đức Trụ (2010), “Đổi mới cơ chế quản lý quỹ ngân sách Nhà nước trong hệ thống KBNN giai đoạn 2001-2010” nêu lên: Để quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc cho phù hợp với sự phát triển của Việt Nam trong giai đoạn 2001-2010 và những năm tiếp theo, trƣớc hết phải có cơ chế, chính sách những định hƣớng cơ bản; đồng thơi phân định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý NSNN, trong đó cơ quan Tài chính và Kho bạc Nhà nƣớc là hai cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc thực hiện đổi mới cơ chế quản lý quỹ ngân sách Nhà nƣớc.
6 Bài viết của Thạc sĩ Nguyễn Thị Nhơn, nguyên Tổng giám đốc Kho bạc Nhà nƣớc viết về chiến lƣợc của hệ thống Kho bạc Nhà nƣớc “Triển khai chiến lược phát triển Kho bạc Nhà nước đến năm 2020”, nêu lên: Cần tăng cƣờng quản lý quỹ Ngân sách Nhà nƣớc và các quỹ tài chính với mục tiêu đổi mới toàn diện cơ chế chính sách, quy trình nghiệp vụ theo hƣớng đơn giản, hiện đại, công khai, minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Trong bài viết của tác giả Nguyễn Đình Linh – Dƣơng Công Trinh (2013), đăng trên tạp chí Quản lý Ngân quỹ quốc gia nói về “Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nước”, tác giả đánh giá thực trạng công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nƣớc cụ thể, là kiểm tra, kiểm soát việc tuân thủ các chủ thể xuyên NSNN đối với các cơ chế, chính sách, quy trình thủ tục, điều kiện để thực hiện chi thƣờng xuyên, đồng thời đã nêu những giải pháp để nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nƣớc, để thực hiện tốt nhiệm vụ kiểm soát chi thƣờng xuyên NSNN qua KBNN, đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên của KBNN đòi hỏi phải tinh thông nghiệp vụ, nắm rõ các quy định, chế độ tiêu chuẩn, định mức do các cấp có thẩm quyền ban hành, từ đó nâng cao tính chuyên nghiệp, hiệu quả. Một số đề tài đề cập đến công tác kiểm soát chi ngân sách Nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc nhƣ Luận văn Thạc sĩ kinh tế của tác giả Lƣơng Ngọc Tuyền, trƣờng Đại học kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh về: “Hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nước”, luận văn đã đi sâu vào nghiên cứu hoạt động Kho bạc Nhà nƣớc trong công tác kiểm soát chi thƣờng xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nƣớc; tuy nhiên tác giả mới chỉ đi sâu vào phần cơ sở lý luận, phần thực trạng mới chỉ nêu chung chung công tác quản lý việc kiểm soát chi trƣớc khi có luật ngân sách nhà nƣớc và khi có luật ngân sách nhà nƣớc, chƣa có số liệu phân tích cụ thể về quản lý việc kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nƣớc. 7 Luận văn Thạc sĩ Huỳnh Bá Tƣởng: “Hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nước Cẩm Lệ”, trƣờng Đại học Đà Nẵng.
Tác giả đánh giá sát công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc, đồng thời đã đề ra những giải pháp để hoàn thiện công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc Cẩm Lệ. Về mặt lý luận và thực tiễn, các tác giả đã đƣa ra nhiều những vấn đề quan trọng liên quan đến công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách nhà nƣớc. Đánh giá kết quả đạt đƣợc, nêu lên những hạn chế, từ đó tìm ra những giải pháp hiệu quả, đề xuất những kiến nghị để hoàn thiện công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách của nhà nƣớc qua Kho bạc Nhà nƣớc. Tác giả thấy rằng tất cả các công trình nghiên cứu, các bài viết trên tạp chí đã công bố nói trên là những tài liệu hết sức quý giá về lý luận và thực tiễn.
Tuy nhiên những nghiên cứu trên lại ở những thời điểm khác nhau, có những đề tài nghiên cứu đến nay đã khá lâu, các văn bản chế độ về công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách của nhà nƣớc lại có những thay đổi cơ bản. Do vậy đề tài mà tác giả lựa chọn hiện nay không trùng với bất cứ công trình khoa học hay luận văn nào đã công bố. Các công trình nghiên cứu, các bài báo, tạp chí, tài liệu liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài đƣợc tác giả tiếp thu, chọn lọc trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học chƣơng trình định hƣớng ứng dụng trong lĩnh vực công tác quản lý việc kiểm soát chi thƣờng xuyên ngân sách của nhà nƣớc. Cơ sở lý luận về KSC thƣờng xuyên NSNN qua Kho bạc Nhà nƣớc 1.
Khái niệm kiểm soát chi thƣờng xuyên NSNN Hoạt động quản lý của một tổ chức có thể chia thành 4 chức năng: hoạch định, tổ chức, điều hành và kiểm tra, kiểm soát. Trong khi tiến hành hoạch định, tổ chức, điều hành quá trình tác nghiệp tại đơn vị vẫn có thể có nhiều sự 8 cố xảy ra do nhiều nguyên nhân khách quan cũng nhƣ chủ quan. Vì vậy, hoạt động kiểm soát đƣợc thực hiện nhằm đảm bảo cho quá trình tác nghiệp đƣợc tiến hành nhƣ kế hoạch ban đầu, điều chỉnh kịp thời cho các sai sót trong quá trình hoạt động. Nhƣ vậy, kiểm soát là một hoạt động vô cùng quan trọng trong công tác quản lý.
Kiểm soát không phải là một giai đoạn của quá trình quản lý mà đƣợc thực hiện ở tất cả các giai đoạn của quá trình này. Do đó, kiểm soát đƣợc quan niệm là một chức năng của quản lý. Kiểm soát là quá trình đo lƣờng kết quả thực tế và so sánh với những tiêu chuẩn nhằm phát hiện sự sai lệch, đƣa ra biện pháp điều chỉnh kịp thời nhằm khắc phục sự sai lệch hoặc nguy cơ sai lệch. Nói cách khác, kiểm soát là công việc nhằm soát xét lại những quy định, quá trình thực thi các quyết định quản lý đƣợc thể hiện trên các nghiệp vụ để nắm bắt, điều hành và quản lý.
Nói một cách chung nhất, kiểm soát đƣợc hiểu là tổng hợp những phƣơng sách để nắm bắt và điều hành đối tƣợng quản lý. Nhƣ vậy có thể hiểu cấp trên kiểm soát cấp dƣới thông qua chính sách và biện pháp cụ thể; nội bộ đơn vị tự kiểm soát; cơ quan quản lý Nhà nƣớc kiểm soát việc tuân thủ pháp luật đối với đối tƣợng quản lý. Kiểm soát đƣợc thực hiện trong mọi mặt của một nền kinh tế, từ các hoạt động trong các doanh nghiệp đến các hoạt động trong nền kinh tế. Nhƣ vậy, kiểm soát chi NSNN là một chức năng quản lý của Nhà nƣớc trong lĩnh vực chi NSNN.
Trong đề tài này chỉ đề cập đến công tác quản lý việc kiểm soát của KBNN đối với các khoản chi thƣờng xuyên NSNN. Kiểm soát chi NSNN là quá trình những cơ quan có thẩm quyền thực hiện thẩm định, kiểm tra, kiểm soát các khoản chi NSNN theo các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn và định mức chi tiêu do Nhà nƣớc quy định theo những nguyên tắc, hình thức và phƣơng pháp quản lý tài chính trong từng giai đoạn trên cơ sở hồ sơ, chứng từ do đơn vị sử dụng ngân sách và các đơn vị có quan hệ với ngân sách để đảm bảo các khoản chi đúng nguyên tắc, đúng chế độ, tiết kiệm chi phí với mục đích cuối cùng là sử dụng tối ƣu hiệu quả nguồn vốn NSNN. 9 Theo Luật NSNN và các văn bản hƣớng dẫn dƣới luật, kiểm soát chi NSNN bao gồm 3 hình thức: Kiểm soát trƣớc khi chi, kiểm soát trong khi chi, kiểm soát sau khi chi. Cụ thể nhƣ sau: - Kiểm soát trước khi chi: Kiểm soát trƣớc khi chi NSNN là kiểm soát việc lập, quyết định và phân bổ dự toán chi NSNN.
Kiểm soát việc lập, quyết định và phân bổ dự toán là khâu đầu tiên của chu trình quản lý ngân sách nhằm bảo đảm cho việc bố trí ngân sách tiết kiệm ngay từ đầu và đảm bảo đƣợc việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nƣớc trƣớc khi bƣớc vào thực chi. - Kiểm soát trong khi chi: Hay còn gọi là kiểm soát quá trình cấp phát, thanh toán các khoản chi của NSNN. Đây có thể nói là giai đoạn có tính chất quyết định đến tính hiệu quả và tiết kiệm của chi ngân sách và kiểm soát chi.