đặt vấn đề nhƣ trên, tác giả luận văn đặt cho mình những nhiệm vụ sau: 1. Đƣa ra khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự và làm rõ các thành tố cấu thành nên khái niệm đó, phân biệt khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự với các khái niệm gần nó; 2. Khảo cứu một số mô hình tổ chức thực hiện hoạt động THQCT và kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự tại một số quốc gia trên thế giới TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 12 nhằm trả lời các câu hỏi mang tính chất lý luận – lịch sử về mô hình chúng ta đang áp dụng hiện nay và sẽ hƣớng tới trong tƣơng lai; 3. Tập trung nghiên cứu thực tế thực hiện một số hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự trong giai đoạn khởi tố, điều tra, xét xử vụ án hình sự; 4.
Đƣa ra các giải pháp, đề xuất về hoàn thiện pháp luật, về tổ chức - nhân sự, về việc điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ, bộ máy của cơ quan Viện kiểm sát. cũng nhƣ các giải pháp, đề xuất nâng cao vai trò của các thiết chế hỗ trợ việc kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự. Những điểm mới của luận văn Luận văn này là công trình nghiên cứu đầu tiên: 1. Đƣa ra khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự và so sánh khái niệm này với khái niệm kiểm sát các hoạt động tƣ pháp trong tố tụng hình sự; 2.
Từ việc phân tích thực trạng hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự, đƣa ra những cách nhìn mới mẻ, mạnh dạn và trung thực về thực chất một số hoạt động tố tụng đƣợc tiến hành trong quá trình giải quyết vụ án hình sự hiện nay; 3. Đề xuất các giải pháp để nâng cao chất lƣợng hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự từ góc nhìn tƣơng đối thực tế và hiện đại; 4. Luận chứng các cơ sở cho những đề xuất về điều chỉnh chức năng, nhiệm vụ, vị trí của Viện kiểm sát trong chiến lƣợc cải cách tƣ pháp ở Việt Nam trong giai đoạn 2006 - 2020 theo định hƣớng trở thành Viện công tố. Cơ cấu của luận văn Ngoài Lời nói đầu, Kết luận, Phụ lục, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chƣơng: TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 13 - Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự; - Chƣơng 2: Một số vấn đề về thực trạng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự; - Chƣơng 3: Một số giải pháp và đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 14 CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT VIỆC TUÂN THEO PHÁP LUẬT TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1.1 Nhận thức chung về kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự 1.1 Khái niệm kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự Theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, tố tụng hình sự là toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, từ khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử và thi hành án. Nói cách khác, “tố tụng hình sự là toàn bộ hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tham gia tố tụng và cá nhân, cơ quan Nhà nƣớc, tổ chức xã hội nhằm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện, nhanh chóng, chính xác và đúng pháp luật”. [8] Nhƣ vậy, các hoạt động trong tố tụng hình sự bao gồm: - Hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng trong vụ án hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng trong vụ án hình sự là các cơ quan Nhà nƣớc chuyên trách thực hiện việc điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự, bao gồm: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án.
Đây là các cơ quan có vai trò chủ đạo trong việc giải quyết các vụ án hình sự. - Hoạt động của những ngƣời tiến hành tố tụng. Ngƣời tiến hành tố tụng là những công chức trong cơ quan tiến hành tố tụng, đƣợc bổ nhiệm vào các chức danh tố tụng, có thẩm quyền thực hiện những hoạt động tố tụng nhất định trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ của cơ quan đó nhằm góp phần giải quyết vụ án hình sự. - Hoạt động của những ngƣời tham gia tố tụng: hoạt động của những ngƣời tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình (ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo, ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan); hoạt động của những ngƣời tham gia tố tụng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 15 để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời khác; hoạt động của những ngƣời tham gia tố tụng nhằm giúp cơ quan tiến hành tố tụng xác định sự thật vụ án (ngƣời làm chứng, ngƣời giám định, ngƣời phiên dịch).
BLTTHS còn quy định cả nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và công dân trong việc chủ động phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn tội phạm, trong việc thực hiện các biện pháp cƣỡng chế của tố tụng hình sự. Nhƣ vậy, hoạt động của các chủ thể trên, trong những trƣờng hợp nhất định, cũng là các hoạt động trong tố tụng hình sự. Khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện nay chƣa có một định nghĩa thống nhất về khái niệm “Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự”. “Kiểm sát” ở tầng nghĩa phổ thông, Từ điển tiếng Việt định nghĩa: “là kiểm tra việc chấp hành pháp luật của Nhà nƣớc” [37: tr 523].
Theo đó, nội dung của khái niệm “kiểm sát” là hoạt động kiểm tra với đối tƣợng kiểm tra là việc chấp hành pháp luật. Nhƣ vậy, định nghĩa này chƣa chỉ ra chủ thể của hoạt động kiểm sát. Pháp luật thực định chỉ quy định một loại chủ thể có chức năng kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự, đó là Viện kiểm sát. Điều 23 BLTTHS 2003 quy định: …Viện kiểm sát kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng và ngƣời tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật này quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân này.
Viện kiểm sát THQCT và kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự nhằm đảm bảo mọi hành vi phạm tội đều phải đƣợc xử lý kịp thời; việc điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng ngƣời, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm và ngƣời phạm tội, không làm oan ngƣời vô tội. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 16 Nhƣ vậy, theo BLTTHS 2003, kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự đối với Viện kiểm sát là một chức năng, một nghĩa vụ luật định. Tham gia vào “kiểm tra việc chấp hành pháp luật của Nhà nƣớc” trong tố tụng hình sự không chỉ có Viện kiểm sát mà còn có các chủ thể khác nhƣ ngƣời tham gia tố tụng, các cơ quan, tổ chức, đại biểu dân cử, cá nhân công dân và toàn thể xã hội nói chung. Quyền “kiểm tra việc chấp hành pháp luật của Nhà nƣớc” trong tố tụng hình sự của các chủ thể khác xuất phát từ những nguyên tắc cơ bản của Hiến pháp và pháp luật về tổ chức bộ máy Nhà nƣớc và quyền công dân.
Điều 56 Hiến pháp nƣớc Cộng hoà XHCN Việt Nam năm 1992 khẳng định: “Công dân có quyền tham gia quản lý Nhà nƣớc và xã hội”. Điều 8 Pháp lệnh tổ chức điều tra hình sự quy định: “Cơ quan Nhà nƣớc, Uỷ ban Mặt trận trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận, đại biểu dân cử có quyền giám sát hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra. Đối với những chủ thể này, kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng không phải là chức năng hoạt động mà là các quyền, nghĩa vụ phái sinh từ chức năng hoạt động hay các quyền, các hoạt động mang tính tự nguyện. Về bản chất, các hoạt động của những chủ thể này nhƣ: theo dõi, yêu cầu cơ quan tiến hành tố tụng báo cáo tình hình hoạt động, yêu cầu trả lời lý do ra các quyết định, yêu cầu chấm dứt, khắc phục vi phạm.
cũng hƣớng tới việc “phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật” và “loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân” trong tố tụng hình sự. Tuy nhiên, các hoạt động trên không thể coi là hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự mà chỉ là các hoạt động giám sát việc TTPL trong tố tụng hình sự. Sự khác nhau giữa hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát và hoạt động giám sát của các chủ thể khác chính là hình thức thực hiện mà cụ thể là phƣơng thức và các quyền năng mà pháp luật tố tụng hình sự cho phép khi thực hiện. Chính điều này làm cho hoạt động giám sát của các chủ thể khác không thể hiện chất “kiểm sát” nhƣ hoạt động kiểm sát của Viện TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Tuy nhiên, xuất phát từ ý nghĩa đặc biệt quan trọng của hoạt động giám sát do các chủ thể khác thực hiện, có thể coi đây là các thiết chế bổ trợ cho hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự. Ngoài ra, khi đề cập đến các thiết chế bổ trợ cho hoạt động kiểm sát việc TTPL trong tố tụng hình sự, không thể không nhắc tới vai trò giám sát lẫn nhau giữa các cơ quan tiến hành tố tụng. Xuất phát từ đặc thù của mối quan hệ phối hợp - chế ƣớc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, Cơ quan điều tra, Toà án có thể phát hiện và kiến nghị xử lý các quyết định, hành vi tố tụng của nhau và của Viện kiểm sát nếu nhận thấy có vi phạm pháp luật. Về thuật ngữ “tuân theo pháp luật”, theo quan điểm đƣợc nhiều ngƣời thừa nhận, không thể giải thích bằng cách tách bạch “tuân theo” là gì và “pháp luật" là gì rồi ghép lại.
“Tuân theo pháp luật” cần đƣợc hiểu không phải với tƣ cách là một tổ hợp ngôn ngữ, mà là một thuật ngữ pháp lý thống nhất, mang tính chỉnh thể để chỉ một trong bốn hình thức thực hiện pháp luật. Theo lý luận chung về pháp luật, bốn hình thức thực hiện pháp luật bao gồm: Thứ nhất, áp dụng pháp luật.