Luận văn thạc sĩ vnu ued một số biện pháp kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học giải các bài toán hình học không gian lớp 11 chương trình nâng cao ở trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued một số biện pháp kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học giải các, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Long
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Nhụy
• Trường học: Đại học quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Toán)
• Đề tài: Một số biện pháp kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học giải các bài toán hình học không gian lớp 11 (chương trình nâng cao ở trung học phổ thông)
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu
• 0.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5.1. Phương pháp nghiên cứu dựa trên tài liệu
• 0.5.2. Phương pháp điều tra quan sát
• 0.5.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 0.6. Dự kiến kết quả nghiên cứu và ý nghĩa của nó
• 0.7. Cấu trúc Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: VÀI NÉT VỀ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC GIẢI TOÁN Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
• 1.1. Quan niệm về dạy học giải Toán ở trường phổ thông
• 1.2. Các bước trong dạy học giải Toán. Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy cho người học
• 1.2.1. Phương pháp dạy học tích cực
• 1.2.2. Một số khái niệm liên quan đến tư duy
• 1.2.3. Phân loại tư duy
• 1.2.4. Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy người học
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11
• 2.1. Tạo cho học sinh có lòng tin tưởng mình có khả năng học tập tốt môn Toán, lòng tin mình có sức sáng tạo. Khuyến khích học sinh giải bài Toán bằng nhiều cách khác nhau
• 2.2. Dùng giản đồ ý
• 2.3. Tổng quát hóa, cụ thể hóa
• 2.4. Luôn tìm tòi lời giải tốt nhất
• 2.5. Sử dụng công nghệ thông tin
• 2.6. Phải biến các suy nghĩ thành hành động, thành việc làm cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ
• 3.1. Mục tiêu dạy học, nội dung dạy học giải bài tập Toán Chương III Hình học 11 “Vectơ trong không gian. Quan hệ vuông góc trong không gian”
• 3.2. Một số giáo án cụ thể
• 3.2.1. Giáo án số 1: BÀI TẬP VỀ HAI ĐƯỜNG THẲNG VUÔNG GÓC
• 3.2.2. Giáo án số 2: BÀI TẬP ĐƯỜNG THẲNG VUÔNG GÓC VỚI MẶT PHẲNG
• 3.2.3. Giáo án số 3: BÀI TẬP HAI MẶT PHẲNG VUÔNG GÓC
• 3.2.4. Giáo án số 4: BÀI TẬP VỀ KHOẢNG CÁCH
• 3.2.5. Giáo án số 5: ÔN TẬP CHƯƠNG III. Tổ chức thực nghiệm
• 3.3. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Nhiệm vụ thực nghiệm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. Phương pháp thực nghiệm
• 3.7. Đối tượng thực nghiệm
• 3.8. Kết quả thực nghiệm
• 3.9. Kết luận thực nghiệm
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kích thích năng lực tư duy sáng tạo trong Toán hình học không gian

Kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong dạy học Toán hình học không gian là một vấn đề quan trọng trong giáo dục hiện đại. Môn Toán không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy logic mà còn khuyến khích sự sáng tạo trong việc giải quyết các bài toán phức tạp. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực có thể tạo ra môi trường học tập thú vị và hiệu quả hơn cho học sinh.

1.1. Tại sao cần kích thích tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 11

Việc kích thích tư duy sáng tạo giúp học sinh tự tin hơn trong việc giải quyết vấn đề. Học sinh sẽ không chỉ học thuộc lòng các công thức mà còn hiểu sâu về cách áp dụng chúng trong thực tế. Điều này đặc biệt quan trọng trong môn Toán hình học không gian, nơi mà sự hình dung và trực quan hóa là rất cần thiết.

1.2. Vai trò của giáo viên trong việc phát triển tư duy sáng tạo

Giáo viên đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra môi trường học tập tích cực. Họ cần khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tìm tòi và khám phá các phương pháp giải khác nhau. Sự hỗ trợ và hướng dẫn từ giáo viên sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

II. Những thách thức trong việc dạy học Toán hình học không gian

Dạy học Toán hình học không gian gặp nhiều thách thức, từ việc học sinh khó hình dung các khái niệm đến việc thiếu động lực học tập. Những khó khăn này cần được nhận diện và giải quyết để nâng cao hiệu quả dạy học.

2.1. Khó khăn trong việc hình dung không gian 3 chiều

Nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc hình dung các đối tượng hình học trong không gian 3 chiều. Điều này dẫn đến việc họ không thể áp dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn. Việc sử dụng công nghệ như mô hình 3D có thể giúp học sinh hình dung rõ hơn.

2.2. Thiếu động lực học tập và sáng tạo

Nhiều học sinh cảm thấy chán nản khi học Toán hình học không gian do tính chất khô khan của môn học. Cần có các hoạt động học tập thú vị và sáng tạo để khuyến khích học sinh tham gia tích cực hơn.

III. Phương pháp dạy học tích cực để kích thích tư duy sáng tạo

Áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là cách hiệu quả để kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy độc lập.

3.1. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Công nghệ thông tin có thể được sử dụng để tạo ra các bài giảng sinh động và hấp dẫn hơn. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng hình học không gian giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu rõ hơn về các khái niệm.

3.2. Khuyến khích học sinh giải bài toán theo nhiều cách khác nhau

Giáo viên nên khuyến khích học sinh tìm ra nhiều phương pháp giải khác nhau cho cùng một bài toán. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo mà còn nâng cao khả năng phân tích và đánh giá.

IV. Ứng dụng thực tiễn của việc kích thích tư duy sáng tạo trong Toán hình học không gian

Việc kích thích tư duy sáng tạo không chỉ giúp học sinh giải quyết bài toán tốt hơn mà còn có thể áp dụng vào các lĩnh vực khác trong cuộc sống. Học sinh sẽ có khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn.

4.1. Tích hợp kiến thức Toán vào thực tiễn

Học sinh có thể áp dụng kiến thức Toán hình học không gian vào các lĩnh vực như kiến trúc, thiết kế và kỹ thuật. Việc này giúp học sinh thấy được giá trị thực tiễn của môn học.

4.2. Phát triển kỹ năng làm việc nhóm

Các hoạt động nhóm trong dạy học Toán hình học không gian giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và giao tiếp. Điều này rất quan trọng trong môi trường làm việc hiện đại.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong dạy học Toán hình học không gian

Kích thích năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong dạy học Toán hình học không gian là một nhiệm vụ quan trọng. Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học mới để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tương lai của dạy học Toán hình học không gian

Với sự phát triển của công nghệ, dạy học Toán hình học không gian sẽ ngày càng trở nên thú vị và hiệu quả hơn. Cần có sự đầu tư vào công nghệ và phương pháp dạy học mới.

5.2. Đề xuất các biện pháp cải tiến trong dạy học

Cần có các biện pháp cụ thể để cải tiến phương pháp dạy học, từ việc đào tạo giáo viên đến việc phát triển tài liệu học tập phù hợp với nhu cầu của học sinh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết luận cùng danh mục tài liệu tham khảo luận văn gồm có 3 chƣơng: Chƣơng 1. Vài nét về hoạt động dạy học giải Toán ở trƣờng phổ thông 1. Quan niệm về dạy học giải Toán ở trường phổ thông 1. Các bước trong dạy học giải Toán.

Phƣơng pháp nâng cao chất lƣợng tƣ duy cho ngƣời học 1. Phương pháp dạy học tích cực 1. Một số khái niệm liên quan đến tư duy 1. Phân loại tư duy 1.

Phương pháp nâng cao chất lượng tư duy người học Chƣơng 2. CÁC BIỆN PHÁP KÍCH THÍCH NĂNG LỰC TƢ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC GIẢI CÁC BÀI TOÁN HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11 2. Tạo cho học sinh có lòng tin tƣởng mình có khả năng học tập tốt môn Toán, lòng tin mình có sức sáng tạo. Khuyến khích học sinh giải bài Toán bằng nhiều cách khác nhau 2.

Tổng quát hóa, cụ thể hóa 2. Luôn tìm tòi lời giải tốt nhất 2. Sử dụng công nghệ thông tin 2. Phải biến các suy nghĩ thành hành động, thành việc làm cụ thể.

TỔ CHỨC THỰC NGHIỆM VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 3. Mục tiêu dạy học, nội dung dạy học giải bài tập Toán Chƣơng III Hình học 11 “Vec tơ trong không gian. Quan hệ vuông góc trong không gian”. Một số giáo án cụ thể 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Giáo án số 1.

BÀI TẬP VỀ HAI ĐƢỜNG THẲNG VUÔNG GÓC Giáo án số 2. BÀI TẬP ĐƢỜNG THẲNG VUÔNG GÓC VỚI MẶT PHẲNG Giáo án số 3. BÀI TẬP HAI MẶT PHẲNG VUÔNG GÓC Giáo án số 4. BÀI TẬP VỀ KHOẢNG CÁCH Giáo án số 5.

ÔN TẬP CHƢƠNG III. Tổ chức thực nghiệm 3. Mục đích thực nghiệm sư phạm 3. Nhiệm vụ thực nghiệm 3.

Nội dung thực nghiệm 3. Phương pháp thực nghiệm 3. Đối tượng thực nghiệm 3. Kết quả thực nghiệm 3.

Kết luận thực nghiệm 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1. Vài nét về hoạt động dạy học giải Toán ở trƣờng phổ thông 1. Quan niệm về dạy học giải Toán ở trường phổ thông Hoạt động dạy học là hoạt động chính yếu của nhà trƣờng phổ thông. Hoạt động dạy học bao gồm hoạt động dạy và hoạt động học.

Hoạt động dạy chính là sự tổ chức điều khiển tối ƣu của ngƣời thầy nhằm giúp ngƣời học chiếm lính tri thức. Bằng cách đó đạt đƣợc mục tiêu của năm học, cấp học. Hoạt động học là quá trình tự giác, tích cực, chủ động của ngƣời học nhằm chiếm lĩnh tri thức dƣới sự điều khiển sƣ phạm của thầy. Bản chất của hoạt động học là sự tiếp nhận và xử lý thông tin chủ yếu bằng các thao tác trí tuệ và bằng kinh nghiệm cá nhân để từ đó có đƣợc tri thức, kĩ năng mới.

Ở trƣờng phổ thông, việc học tập môn Toán đƣợc diễn ra dƣới hình thức chủ đạo là hoạt động giải Toán. Vậy ta quan niệm thế nào dạy học giải Toán? Công việc mà các em học sinh hay gặp nhất khi học bộ môn Toán là đi tìm lời giải của bài Toán và trình bày lời giải đó. Trƣớc tiên ta phải hiểu thế nào là “bài Toán”. Có nhiều quan niệm khác nhau về bài Toán, theo nghĩa rộng thì bài Toán là bất cứ vấn đề khoa học nào cần đƣợc giải quyết, theo nghĩa này thì các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày cũng là một bài Toán chẳng hạn nhƣ vấn đề an toàn lao động, vệ sinh thực phầm cũng là bài Toán.

Theo nghĩa hẹp hơn thì bài Toán là vấn đề đƣợc đặt ra và đòi hỏi vận dụng kiến thức bộ môn Toán học để giải quyết. Sau đây ta đƣa ra một số quan niệm về bài Toán:  Theo quan điểm của G. Polya cho rằng: Bài Toán là sự cần thiết phải đi tìm kiếm một cách có ý thức phƣơng tiện thích hợp để đạt đƣợc mục đích trông thấy rõ ràng nhƣng không có ngay đƣợc.  Astonbar chia bài Toán thành bài Toán chứng minh và bài Toán tìm tòi; 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Với bài Toán chứng minh mệnh đề A từ giả thiết là mệnh đề B là sự đòi hỏi một dãy các bƣớc hữu hạn các mệnh đề 𝐴1 , 𝐴2 … 𝐴𝑛 thỏa mãn các điều kiện: - Mệnh đề cuối cùng 𝐴𝑛 của dãy chính là mệnh đề A.

- Mỗi mệnh đề 𝐴𝑖 của dãy là tiên đề, định lý hoặc là đƣợc rút ra từ những mệnh đề đúng trƣớc đó bằng những quy tắc suy luận lôgic. Bài Toán tìm tòi là phải tìm miền đúng của hàm mệnh đề.  Fanghanel cho rằng: bài Toán là đòi hỏi sự hành động, trong đó quy định: đối tƣợng hành động, mục đích hành động và các điều kiện hành động. Nhƣ vậy có nhiều quan điểm khác nhau về bài Toán, nhƣng ta có thể thấy chúng đều có điểm chung.

Mỗi bài Toán đều có hai yếu tố cơ bản sau: - Cái đã biết. Cái đã biết chính là giả thiết của bài Toán, dữ kiện mà bài Toán cho, giữa cái đã biết và cái phải tìm có một mối liên hệ nào đó mà ta phải tìm cho ra. Phải dựa vào kiến thức đã tiếp nhận đƣợc trƣớc đó và lập luận logic để tìm ra mối liên hệ này. Đó chính là lời giải của bài Toán.

Vậy thế nào là hoạt động giải Toán? Trƣớc đây, dƣới quan điểm dạy học truyền thống, thì việc dạy học giải Toán đƣợc coi là đạt đƣợc mục tiêu nếu trò giải đƣợc bài Toán đó. Tuy nhiên dƣới quan điểm dạy học hiện đại, tích cực thì ta có thể quan niệm rằng dạy học giải Toán không chỉ cung cấp cho học sinh lời giải, kết quả của bài Toán mà còn giúp học sinh tìm tòi phƣơng pháp giải, nâng cao khả năng tƣ duy giải Toán, thầy điều khiển giúp học sinh tự tìm ra lời giải của bài Toán. Nhƣ vậy dạy học giải Toán không những đòi hỏi học sinh phải có kiến thức cơ bản, những kiến thức và kĩ năng đƣợc học trƣớc đó mà còn đòi hỏi sự nỗ lực phấn đấu trong quá trình tìm lời giải bài Toán. Ngƣời thầy chỉ điều 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] khiển, giúp đỡ quá trình học sinh tìm ra lời giải chứ không làm thay, không giải mẫu.

Các bước trong dạy học giải Toán. Các bài Toán trong chƣơng trình toán ở phổ thông rất phong phú, đa dạng không phải dạng Toán nào cũng có thuật giải. Vì vậy với các bài Toán đó phải tìm cách hƣớng dẫn học sinh suy nghĩ, phân tích và từ đó họ vận dụng kiến thức, kĩ năng vốn có và thêm sự nỗ lực cố gắng để đi tới lời giải. Từ đó sẽ giúp các em học đƣợc cách suy nghĩ, phƣơng pháp để tìm lời giải.

Theo Polya phƣơng pháp tìm tòi lời giải của bài Toán có bốn bƣớc: 1. Tìm hiểu nội dung bài Toán Để hiểu đƣợc nội dung bài Toán trƣớc hêt phải tìm hiểu kĩ đề bài và ham thích bài Toán đó. Vì thế, ngƣời giáo viên cần chú ý gợi động cơ, khêu gợi trí tò mò, hứng thú của học sinh để giúp các em tìm hiểu bài Toán đó. Phải tìm hiểu tổng thể tránh đi ngay vào chi tiết để tránh sai lầm.

sau đó có thể đặt ra các câu hỏi nhƣ: - Phát biểu bài Toán bằng những cách khác nhau - Cái gì đã cho? Cái gì phải tìm? - Giữa chúng có mối liên hệ nào? Đặc biệt với bài toán Hình học không gian thì vẽ hình là rất cần thiết. Khi vẽ hình cần chọn điểm quan sát sao cho hợp lý nhất để biểu diễn hình một cách trực quan nhất. Hình vẽ cần tổng quát, không nên vẽ hình trong trƣờng hợp đặc biệt, cần vẽ theo đúng quy ƣớc, lý thuyết. Nhƣ vậy vẽ hình không gian cần linh hoạt tùy theo bài Toán cụ thể mà vẽ sao cho trực quan nhất.

Xây dựng chương trình giải Ở bƣớc này cần phân tích kĩ bài toán đã cho thành nhiều bài Toán nhỏ. Cần huy động những kiến thức đã học có liên quan đến những khái niệm, quan hệ trong bài Toán rồi sau đó lựa chọn những kiến thức gần gũi hơn cả với dữ kiện của bài Toán, mò mẫm, dự đoán, xét một vài trƣờng hợp cụ thể, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đặc biệt, thậm chí xét bài Toán tƣơng tự hoặc bài Toán tổng quát của bài Toán đã cho. Thực hiện kế hoạch giải Toán Trong bƣớc này cần lựa chọn ra cách giải sao cho phù hợp nhất với bài Toán đã cho, trình bày đơn giản, dễ hiểu…nhƣng phải có tính khoa học, logic. Lời giải của bài Toán chính là cách sắp sếp các dữ liệu để đi từ cái đã biết đến cái chƣa biết.

Các dữ liệu ở đây có thể là các khái niệm, các định lý đã biết hay một hệ quả của suy luận logic. Đặc biệt cách trình bày lời giải một bài Toán thể hiện khả năng, trình độ của ngƣời giải Toán. Kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu lời giải Việc kiểm tra lời giải của bài Toán là không thể thiếu đối với ngƣời làm Toán. Cần luyện tập cho học sinh thói quen kiểm tra lại lời giải của bài Toán xem có thiếu sót gì không, hay sai lầm nào không.

Đây cũng là bƣớc quan trọng để đi đến đánh giá lời giải, lời giải có thể cải tiến đƣợc nữa không? có thể có cách nào khác giải bài Toán hay không? có thể tổng quát hóa bài Toán hay không? nếu vậy có thể đƣa ra phƣơng pháp chung để giải các bài Toán dạng đó hay không? 1. Phƣơng pháp nâng cao chất lƣợng tƣ duy cho ngƣời học 1. Phương pháp dạy học tích cực Thuật ngữ “phƣơng pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp (methodos) nguyên văn là con đƣờng để đi tới một cái gì đó, có nghĩa là cách thức đạt tới mục đích và bằng một hình ảnh nhất định, nghĩa là một hành động đƣợc điều chỉnh. Định nghĩa phổ quát nhất trong từ điển bách khoa toàn thƣ thì: “Phƣơng pháp là cách thức, con đƣờng, phƣơng tiện để đạt tới mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và trong thực tiễn”.

Trong thực tế ngƣời ta còn hiểu phƣơng pháp là hệ thống những quy tắc, nguyên tắc, quy phạm dùng để chỉ đạo hành động. Những phƣơng pháp đƣợc 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] vận dụng và tiến hành trong hoạt động dạy học theo phƣơng thức nhà trƣờng đƣợc gọi là phƣơng pháp dạy học.