Đặt vấn đề Từ lâu, nấm Linh chi đã đƣợc biết đến nhƣ một loại dƣợc liệu trong y học cổ truyền. Trong tiếng Trung Quốc, Linh chi đại diện cho sự kết hợp của tiềm năng tinh thần và bản chất của sự bất tử và đƣợc coi là loại thảo mộc của tiềm năng tinh thần, một biểu tƣợng của thành công, hạnh phúc, sức mạnh thần thánh và tuổi thọ. Theo Đông y, Linh chi có hiệu quả với các bệnh Tâm khí hƣ, Tâm dƣơng hƣ. Linh chi giúp cải thiện các triệu chứng nhức đầu, chóng mặt, hồi hộp, hụt hơi, tức ngực, tay chân lạnh, ra nhiều mồ hôi, đổ mồ hôi trộm, ngũ tâm phiền nhiệt, mất ngủ…và giúp hạ huyết áp, giảm cholesterol.
Linh chi làm giảm kết tập tiểu cầu, phòng ngừa xơ vữa mạch máu. Độ kết dính của mạch máu tăng cao chủ yếu do hàm lƣợng cholesterol trong máu tăng cao và khả năng hòa tan của máu giảm. Linh chi giúp giảm độ kết dính của máu nhờ tác dụng tăng lipoprotein mật độ cao trong máu từ đó dần dần chuyển hóa hòa tan và đào thải cholesterol mật độ thấp. Nhờ đó mà Linh chi giúp ổn định bệnh lý tim mạch tốt hơn.
Ngày nay, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật các nhà khoa học đã chứng minh đƣợc nhiều tác dụng hữu ích của nấm Linh chi nhƣ hỗ trợ điều trị ung thƣ, cao huyết áp, chống HIV, điều trị sốc phản vệ, viêm gan B, giảm cholesteron, tăng hệ thống miễn dịch, chống suy nhƣợc thần kinh kéo dài, chống oxy hóa và gia tăng tuổi thọ. Nấm Linh chi hiện nay đƣợc nghiên cứu và nuôi trồng ở nhiều nơi trên thế giới nhƣ: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc,. Ở Việt Nam do có nguồn nguyên liệu phong phú nên nghề trồng nấm rất phù hợp với điều kiện ở nƣớc ta. (Rơm, rạ, mùn cƣa, bông phế thải, lõi ngô, bã mía, thân cây sắn, cám gạo, cám ngô, .) Ngoài ra khí hậu nƣớc ta rất thuận lợi cho việc trồng nấm.
Ngoài việc thu đƣợc quả thể từ nấm làm thức ăn cho ngƣời, giá thể sau thu hoạch từ nấm có thể đƣợc sử dụng làm phân bón cho cây trồng, góp phần cải 1 tạo đất, bảo vệ môi trƣờng và nâng cao chất lƣợng cuộc sống. Việt Nam là nƣớc nhiệt đới, có điều kiện khí hậu thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài nấm. Tuy nhiên, hiện nay, nguồn giống nấm của Việt Nam còn hạn chế và chƣa phát triển đƣợc nhiều giống nấm mới để sản xuất. Chủng nấm Linh chi Ga18 là chủng mới nhập ngoại, nên việc nghiên cứu tìm ra các môi trƣờng nuôi trồng thích hợp là một trong những vấn đề thiết yếu.
Để có thể đƣa chủng nấm Linh chi Ga18 vào nuôi trồng rộng rãi, chúng tôi thực hiện đề tài “Đánh giá khả năng sinh trƣởng của chủng nấm Linh chi (Ganoderma lucidum) Ga18 trên một số môi trƣờng hữu cơ”. Mục đích, yêu cầu 1. Mục tiêu Nghiên cứu sự sinh trƣởng, phát triển của chủng nấm Linh chi Ga18 trên một số giá thể nhân giống và nuôi trồng. Yêu cầu Đánh giá sinh trƣởng và phát triển của chủng nấm Linh chi Ga18 trên một số môi trƣờng nhân giống cấp 1.
Đánh giá sinh trƣởng và phát triển của chủng nấm Linh chi Ga18 trên một số môi trƣờng nhân giống cấp 2. Đánh giá sinh trƣởng và phát triển của chủng nấm Linh chi Ga18 trên một số giá thể nuôi trồng. TỔNG QUAN TÀI LI U 2. Giới tiệu chung về nấm Linh chi (Ganoderma lucidum) Tại mỗi quốc gia khác nhau nấm Linh chi đƣợc gọi với danh xƣng khác nhau.
Nấm Linh chi tại Trung Quốc có tên gọi phổ biến là Lingzhi, ở Nhật Bản là Reishi, ở Hàn Quốc là yeongji. Tại Việt Nam là nấm Lim, nhƣng thông dụng nhất vẫn gọi là nấm Linh chi (Nguyễn Lân Dũng, 2004). Trong các tài liệu khoa học và các bài viết đƣợc công bố nấm Linh chi có tên khoa học theo tiếng Latin là Ganoderma lucidum (W. Từ xa xƣa, nấm Linh chi đã đƣợc biết đến và sử dụng ở các nƣớc Châu Á.
Ở Trung Quốc, tên gọi Linh chi lần đầu tiên đƣợc ghi trong “Thần nông bản thảo” (triều đại Đông Hán, 25-220 năm trƣớc Công nguyên), theo đó vị thuốc này cũng đƣợc xếp vào loại thƣợng phẩm so với nhân sâm. Một số tài liệu thậm chí còn cho rằng chúng đã đƣợc sử dụng làm thuốc ở Trung Quốc trong khoảng 4000 năm trƣớc. Tuy nhiên, Linh chi chỉ thực sự đƣợc chú ý nghiên cứu và đƣợc sử dụng rộng rãi từ những năm 1960, đặc biệt là ở Trung Quốc. Theo Wasser (2010), trƣớc đây, Linh chi chỉ đƣợc tìm thấy với số lƣợng rất nhỏ trong tự nhiên và do đó rất đắt đỏ.
Từ đầu những năm 1970, các nhà khoa học đã có thể nuôi cấy nhân tạo nấm Linh chi, kỹ thuật này đƣợc sử dụng liên tục, cải tiến và đạt quy mô công nghiệp.Từ năm 1980, việc sản xuất nấm Linh chi phát triển nhanh chóng, đặc biệt là ở Trung Quốc. Loại thảo dƣợc quý này có thể đƣợc trồng nhân tạo trên thân gỗ, trên môi trƣờng chứa phụ phẩm lâm nghiệp, hoặc nuôi cấy chìm thu nhận sinh khối. Bên cạnh môi trƣờng truyền thống là mùn cƣa, Linh chi còn có thể đƣợc trồng trên rơm rạ, bã mía,. Theo Lý Thời Trân (1950) – nhà dƣợc học nổi tiếng Trung Quốc căn cứ vào màu sắc, tính vị đã chia nấm Linh chi ra làm 6 màu khác nhau: 3 + Xích chi (Linh chi đỏ còn gọi Hồng chi): vị đắng, tính bình, không độc.
Chủ trị xung trung kết (tức ngực) ích tâm khí, bổ trung, tăng trí nhớ, tăng trí tuệ. + Hắc chi (Linh chi đen còn gọi Huyền chi): Mặn, bình, không độc. Chủ trị ù tai, lợi khớp, bảo thần (bảo vệ công năng của hệ thần kinh) ích tinh khí, làm dai gân cốt. + Thanh chi (Linh chi xanh còn gọi Long chi): Toàn bình, không độc.
Chủ trị sáng mắt, bổ can khí, an thần, tăng trí nhớ. + Bạch chi (Linh chi trắng còn gọi Ngọc chi): Cay, bình, không độc. Chủ trị ích phế khí, làm thông miệng, mũi, an thần. + Hoàng chi (Linh chi vàng còn gọi Kim chi): Cam (ngọt) bình, không độc.
Chủ trị ích trùng khí, an thần. + Tử chi (Linh chi tím còn gọi là Mộc chi): Ngọt, ôn, không độc. Chủ trị lợi thủy đạo (lợi tiểu), ích thận khí. Vị trí phân loại của nấm Linh chi (Ganoderma lucidum) Theo Đinh Xuân Linh và cs (2012).
Nấm Linh chỉ có tên khoa học là: Ganoderma lucidum (Curtis) P. -Tên tiếng Anh: Ling zhi, Reishi -Tên khác: Xích chỉ, đan chi, tiên thảo, thụy thảo… Theo tác giả Trịnh Tam Kiệt (2011), nấm Linh chi đƣợc phân loại nhƣ sau: Giới: (regnum) Fungi Ngành: (phylum) Basidiomycota Lớp: (class) Agaricomycetes Bộ: (ordo) Polyporales Họ: (familia) Ganodermataceae Chi: (genus) Ganoderma Loài: (species) Ganoderma lucidum 4 2. Phân bố Nấm Linh chi phân bố ở khắp nơi trên thế giới từ rừng nhiệt đới cho đến rừng ôn đới, nấm này sống kí sinh hoặc hoại sinh trên các loài cây lá rộng đến lá kim, kể cả trên tre, trúc, dừa, cau, nho. Nấm Linh chi có thể mọc trên cây còn sống hoặc đã chết.
Chất lƣợng của nấm Linh chi phụ thuộc nhiều yếu tố nhƣ giống, công nghệ nuôi trồng, vùng khí hậu, công nghệ thu hoạch và sơ chế. Nấm Linh chi ƣa sống ở những khu rừng rậm, ẩm mát, có độ cao dƣới 1500 mét. Nấm Linh chi phân bố rộng rãi ở vùng rừng rậm nhiệt đới và cận nhiệt đới ở Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ Đƣợc khai thác lâu đời nhất ở Trung quốc, Việt Nam và Ấn Độ. Hiện đƣợc trồng theo công nghệ thâm canh ở Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và bắt đầu trồng ở một số nƣớc Đông Nam Á và Nam Mỹ (Trịnh Tam Kiệt, 2011).
Tại Việt Nam có thể tìm thấy nấm Linh chi mọc ở các rừng cây lớn của hầu hết các tỉnh thành. Ở các vùng trƣớc kia có nhiều cây gỗ Lim đã bị khai thác, trên gốc hoặc phần thân cành còn lại đều có thể thấy nấm Linh chi mọc vào mùa mƣa ẩm, nhƣ vùng lâm trƣờng Hƣơng Sơn (tỉnh Hà Tĩnh), vùng rừng thuộc vƣờn Quốc gia Bến En (tỉnh Thanh Hóa), Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc), vùng rừng Tiên Thƣớc (Quảng Nam). Đặc điểm hình thái Nghiên cứu cho thấy, đặc điểm hình thái của nấm Linh chi thay đổi tùy theo một số yếu tố nhƣ môi trƣờng nuôi trồng, khí hậu, v. Nấm Linh chi có hai dạng quả thể, một là nấm không cuống đƣợc tìm thấy ở vùng ôn đới Bắc Mỹ và hai là nấm có cuống dài và dẹp đƣợc tìm thấy ở vùng nhiệt đới.
Tuy nhiên do môi trƣờng, xuất hiện cả dạng trung gian giữa hai dạng trên. Nấm Linh có thể mọc thành cụm hoặc mọc đơn lẻ. Theo Nguyễn Hữu Đống và Đinh Xuân Linh (2000), quả thể của nấm gồm 2 phần: mũ nấm và cuống nấm đính liền nhau. Dƣới mũ nấm là các phiến nấm, phần phiến đối diện 5 với phần cuống nấm, phiến nấm có màu nâu, mềm xốp nhƣng hóa gỗ theo thời gian.
Trên mũ có 2 vách, bào tử hình thành phía bên trong giữa hai vách. Đây là đặc điểm giúp phân biệt nấm Linh chi với các loài nấm khác. Mũ nấm ban đầu có hình chùy, khi trƣởng thành có hình bán nguyệt, hình quạt hoạc hình thận. Mũ nấm thƣờng có đƣờng kính từ 5 – 12 cm và độ dày tờ 0,8 – 3,3 cm, phần đính cuống thƣờng gồ lên hoặc hơi lõm (Nguyễn Hữu Đống, 2003).
Mặt trên mũ nấm sáng bóng, có vẫn đồng tâm, lƣợn sóng và vân tán xạ. Khi già chuyển sang sẫm màu, vỏ láng lớp phấn trên bề mặt và ngày càng nhiều hơn. Mặt dƣới mũ nấm phẳng, có màu nâu nhạt hoặc vàng nhạt, có các lỗ nhỏ li ti chứa bào tử nấm. Khi nấm đến tuổi trƣởng thành phát tán bào tử từ lỗ sinh bào tử ở phía dƣới phiến có màu nâu sẫm.
Cuống nấm dài, ngắn hoặc gần nhƣ không cuống, hình trụ tròn hoặc thanh mảnh (cỡ 0,3 – 0,8 cm đƣờng kính), hoặc mập khỏe (tới 2 – 3,5 cm đƣờng kính). Ít khi phân nhánh, đôi khí có uốn khúc cong quẹo (do biến dạng trong quá trình nuôi trồng). Cuống nấm mới hình thành có màu trắng, sau chuyển sang vàng hoặc màu nâu và phủ lớp vỏ bóng, có màu sắc và cấu trúc tƣơng tự mũ nấm. Bào tử của nấm Linh chi có hình trứng hoặc hình trứng cụt, có phần phụ không màu bao quanh lỗ nảy mầm, có màu vàng rỉ sắt.
Bào tử đảm có cấu trúc hai lớp vỏ, màng ngoài nhẵn, không màu; màng trong màu nâu rỉ, phát triển thành những gai nhọn vƣơn sát màng ngoài. Kích thƣớc 5 – 6,5 x 8,5 - 11,5 µm (Trịnh Tam Kiệt , 2012). Bào tử nấm Hình 2. Qủa thể nấm Linh chi Linh chi 2.