Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ PHÁT TRIỂN VĂN HOÁ DOANH NGHIỆP.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm về văn hoá Văn hóa là khái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hiểu khác nhau, liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Ngay từ năm 1952, hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới. Văn hóa được đề cập đến trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu như dân tộc học, nhân loại học, dân gian học, địa văn hóa học, văn hóa học, xã hội học,.
và trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu đó định nghĩa về văn hóa cũng khác nhau. Theo nhà nhân chủng học E.Tylor đưa ra năm 1871: “ Văn hóa doanh nghiệp là một tổng thể phức tạp bao gồm các kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và toàn bộ những kỹ năng, thói quen mà con người đạt được với tư cách là thành viên của một xã hội”. Theo khái niệm này, văn hóa bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đức, pháp luật … đây chính là các lĩnh vực sáng tạo của con người. Theo UNESCO, văn hóa được hiểu theo hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp.
Theo nghĩa rộng thì “Văn hóa là một phức hệ- tổng hợp các đặc trưng diện mạo về tinh thần, vật chất, tri thức và tình cảm… Khắc họa nên bản sắc của một cộng đồng gia đình, xóm làng, vùng, miền, quốc gia, xã hội… Văn hóa không chỉ bao gồm nghệ thuật, văn chương mà còn cả lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những truyền thống, tín ngưỡng…”; Còn hiểu theo nghĩa hẹp thì “ Văn hóa là tổng thể những hệ thống biểu trưng ( ký hiệu) chi phối cách ứng xử và giao tiếp trong cộng đồng, khiến cộng đồng đó có đặc thù riêng”. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như vì mục đích cuộc sống , loài người mới phát minh và sáng tạo ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa học nghề, những công cụ trong sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc ở và các phương tiện, phương thức sinh hoạt cùng với toàn bộ những sáng tạo và phát 16 minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sinh tồn”. Theo khái niệm này văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo ra và phát minh ra.
Theo giáo sư Trần Ngọc Thêm: “ Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình”. Trên cơ sở phân tích các quan niệm trên chúng ta có thể hiểu một cách khái quát nhất theo quan điểm sau:“ Văn hóa là toàn bộ các giá trị về vật chất và tinh thần do con người được sáng tạo ra trong quá trình lao động ( từ lao động trí óc đến lao động chân tay), được chi phối bởi môi trường xung quanh (môi trường tự nhiên và xã hội) và tính cách của từng tộc người. Văn hóa ảnh hướng tới tình cảm, ý nghĩ và hành vi của con người”.2 Khái niệm về văn hoá doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp như một đặc điểm để phân biệt giữa doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác. Xây dựng văn hóa doanh nghiệp nhằm mục đích tạo ra một môi trường làm việc tốt nhất, thuận lợi, tạo niềm tin cho nhân viên, để họ gắn bó với công ty và hơn nữa là thu hút nguồn lực những nhân viên tài năng về với doanh nghiệp, cùng chung tay phát triển doanh nghiệp.
Hiện nay văn hóa doanh nghiệp được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau, từ đó xuất hiện nhiều khái niệm khác nhau, thông qua việc tìm hiểu các khái niệm này ta có thể hiểu về văn hóa doanh nghiệp một cách toàn diện nhất: Theo Georges de Saite Marie chuyên gia Pháp về doanh nghiệp vừa và nhỏ “ văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp các giá trị, biểu tượng, huyền thoại, nghi thức, các điều cấm kị, các quan điểm triết học, đạo đức tạo thành nền móng sâu xa của doanh nghiệp”. Khái niệm này đã nêu ra tương đối đầy đủ các đặc điểm và thành tố cấu thành lên văn hóa doanh nghiệp, tuy nhiên khái niệm này vẫn còn chưa đề cập đầy đủ vì văn hóa doanh nghiệp là tất cả các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của doanh nghiệp. 17 Theo tổ chức lao động quốc tế ( ILO): “Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết. Theo quan điểm của chuyên gia nghiên cứu các tổ chức Edgar Schein: “Văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh” Theo quan điểm của hai học giả là Rolff Bergman và Ian Stagg đồng th ời là giảng viên của khoa quản trị kinh doanh trường đại học Monash - Úc cho rằng: “ Văn hoá doanh nghiệp là một hệ thống các ý nghĩa biểu đạt chung bao trùm lên toà n bộ doanh nghiệp, có tính chất quyết định tới mọi hành vi và hoạt động của toàn bộ cá c thành viên trong doanh nghiệp đó”.
Mặc dù có rất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp nhưng thông qua một số cách hiểu trên ta có thể rút ra một khái niệm khái quát về văn hóa doanh nghiệp như sau: “ Văn hóa doanh nghiệp là toàn bộ các giá trị văn hóa được gây dựng nên trong suốt quá trình tồn tại và phát triển của một doanh nghiệp; Là một hệ thống những ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong doanh nghiệp đồng thuận áp dụng theo và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng tới tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của các thành viên” 1.3 Ý nghĩa của phát triển văn hóa DN Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò và vị trí quan trọng trong sự phát triển của mỗi doanh nghiệp. Trong bất kỳ doanh nghiệp nào để có thể đạt được những bước tiến bền vững và phát triển lâu dài cũng đều cần có văn hóa doanh nghiệp. • Văn hoá doanh nghiệp là nền tảng cho sự phát triển của doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp là động lực, mục tiêu phát triển của doanh nghiệp.
Trong tất cả mọi mặt đời sống xã hội, văn hoá là yếu tố then chốt quyết định hành vi, ứng xử, nhận thức của một người. Trong doanh nghiệp cũng vậy, một doanh nghiệp có văn hoá doanh nghiệp mạnh sẽ điều khiển hành vi, suy nghĩ của các thành viên theo hướng tích cực, đặc biệt tạo động lực làm việc cống hiến mạnh mẽ cho doanh nghiệp. Chính vì vậy, văn hoá doanh nghiệp mạnh là một mục tiêu phát triển quan trọng của các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển trên thị trường. 18 • Văn hoá doanh nghiệp tạo ra sự gắn kết giữa các thành viên trong doanh nghiệp.
Doanh nghiệp là một tập hợp các cá nhân riêng lẻ mang nhiều đặc điểm riêng biệt, mong muốn, mục đích, thói quen, nhận thức,… của mỗi thành viên là khác nhau. Vậy để có thể chung hoà những đặc điểm khác nhau của từng thành viên để họ cùng hướng về một mục tiêu chung của doanh nghiệp thì cần phải có một đặc điểm chung ràng buộc tự nguyện, thoải mái các thành viên thành một khối thống nhất, đó chính là văn hoá doanh nghiệp. Văn hoá doanh nghiệp bản thân là những giá trị, quan niệm, nhận thức của doanh nghiệp được các thành viên chấp nhận, chia sẻ và tích luỹ theo thời gian để hình thành nên văn hoá doanh nghiệp. Chính vì vậy, văn hoá doanh nghiệp mạnh là văn hoá tạo ra được sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên trong doanh nghiệp.
Và khi đó, các thành viên sẽ hợp tác, hỗ trợ lẫn nhau để hoàn thành mục tiêu chung của tổ chức. • Văn hoá doanh nghiệp hỗ trợ quá trình hoạch định các quyết định. Văn hoá doanh nghiệp điều khiển hành vi của các thành viên trong doanh nghiệp theo hướng những quan điểm, giá trị, nhận thức đã được chấp nhận, chia sẻ, chọn lọc và tích luỹ qua thời gian. Vì vậy, trong công tác hoạch định cần phải quan tâm, chú ý đến các vấn đề văn hoá doanh nghiệp, giúp góp phần đưa ra các quyết định đúng đắn, phù hợp với các giá trị văn hoá đã được thiết lập.
Bởi vì, các giá trị văn hoá thường rất khó thể thay đổi, vì văn hoá là kết quả của cả quá trình dài tích luỹ, ăn sâu vào nhận thức con người, việc thay đổi điều đó là rất khó khăn. Hơn nữa, văn hoá doanh nghiệp là tiểu văn hoá của nền văn hoá xã hội, văn hoá doanh nghiệp phải phù hợp với văn hoá xã hội, nếu không sẽ bị đào thải khỏi xã hội. Như vậy, việc thay đổi văn hoá trong một sớm một chiều là không khả thi mà cần cả quá trình dài hạn mang tính cách mạng. • Văn hoá doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Con người là chủ thể của mọi hoạt động trong doanh nghiệp, vì vậy con người quyết định mọi thứ của doanh nghiệp như: công nghệ, quy trình sản xuất, vốn, thương hiệu, uy tín, trí tuệ, khả năng thích ứng,… tất cả những thứ này đều góp phần tạo thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, và qua đó doanh nghiệp tồn tại và phát triển.
Trong khi đó, con người là đối tượng tác động của văn hoá, văn hoá quyết định hành vi của con người. Trong doanh nghiệp có văn hoá mạnh, lợi ích của các thành viên hoà hợp với lợi ích của công ty, họ có động lực làm việc to lớn, họ cống hiến tận lực làm việc, nâng cao năng suất lao động, sáng tạo, cải tiến khoa học kỹ thuật, họ làm mọi thứ vì 19 phát triển doanh nghiệp.