CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG GIAO NHẬN HÀNG HÓA XUẤT KHẨU BẰNG ĐƯỜNG BIỂN 1. Khái niệm về hoạt động giao nhận hàng hóa xuất khẩu bằng đường biển Đặc điểm của mậu dịch quốc tế là người mua và người bán ở hai quốc gia khác nhau. Để người bán thực hiện việc giao hàng, nghĩa là hàng hóa được đưa từ người bán đến người mua sau khi 2 bên ký kết hợp đồng, phải có quá trình vận chuyển. Để quá trình vận chuyển đó xuyên suốt, bắt đầu được, tiếp tục được và kết thúc được, hàng hóa đến tay người mua được, cần thực hiện hàng loạt các công việc liên quan đến quá trình chuyên chở, như bao bì, đóng gói, lưu kho, đưa hàng ra cảng, làm các thủ tục gửi hàng, xếp hàng lên tàu, chuyển tải hàng hóa ở dọc đường, dỡ hàng ra khỏi tàu và giao cho người nhận.
Với nội hàm rộng như vậy, nên có rất nhiều định nghĩa về giao nhận. Từ lâu trên thế giới nhiều nhà kinh tế đã đưa ra những định nghĩa về giao nhận. Một nhà kinh tế người Đức đã viết trong quyển sách “Ý nghĩa của công tác giao nhận trong đời sống kinh tế ở Đức”: “Giao nhận là một hoạt động kinh tế nhằm mục đích giải quyết các công việc chuẩn bị cần thiết về mặt trí tuệ phục vụ cho vận tải và sau đó thì, hoặc là đảm nhận việc chuyên chở hàng hóa, hoặc môi giới móc nối với một người vận tải và những người đảm bảo an toàn hàng hóa cho quá trình thay đổi địa điểm của hàng hóa”. Trong quyển sách “Kỹ thuật thương mại hàng hải” Giáo sư Ba Lan Kunest viết: “Giao nhận bao gồm các dịch vụ liên quan đến vận tải, nhưng không phải do mình tự thực hiện vận tải mà là đảm nhận gửi bằng đường bộ, đường sông, đường biển, đường không, tức là giao hàng đó cho người vận tải, bao gồm giải quyết mọi thủ tục có liên quan và thực hiện các công việc cần thiết khác.” Trong quyển sách “ Kinh tế và tổ chức vận tải quốc tế”, nhà kinh tế Ba Lan Tarki đã định nghĩa: “Hoạt động giao nhận có thể được định nghĩa là tổ chức vận chuyển hàng hóa và thực hiện tất cả các công việc liên quan đến việc vận chuyển đó”.
4 Trong bài viết về “Vai trò của người giao nhận vận tải trong ngoại thương Việt Nam”, Giáo sư tiến sĩ H. Debai – Giám đốc Học viện ngoại thương Ấn Độ có viết: “Nếu nói rằng người giao nhận vận tải là người bạn, nhà triết học và người hướng dẫn cho nhà xuất khẩu cũng như nhà nhập khẩu thì điều đó cũng không có gì là phi lý cả. Trong việc mở rộng thương mại của Việt Nam với các nước có nền kinh tế thị trường, cơ quan giao nhận quốc tế chắc chắn sẽ đóng góp một vai trò hết sức hữu ích và quyết định”. Nhìn chung các định nghĩa trên đã cho thấy được tầm quan trọng của giao nhận vận tải hàng hóa và hoạt động xuất nhập khẩu ở một quốc gia, cũng như phản ánh một cách khái quát tính chất trung gian trong vận chuyển.
Mặc dù những định nghĩa chưa có được sự thống nhất chung, song hiện nay định nghĩa “Giao nhận vận tải” do Uỷ ban Kinh tế Xã hội châu Á Thái Bình Dương (ESCAP) đưa ra khá tương đối phổ biến và được sử dụng nhiều trong quan hệ giao dịch ngoại thương: “Người giao nhận vận tải là đại lý uỷ thác thay mặt nhà xuất nhập khẩu thực hiện những nhiệm vụ từ đơn giản như lưu cước làm thủ tục thuế quan cho đến làm trọn gói các dịch vụ của toàn bộ quá trình vận tải và phân phối hàng.” Theo “Quy tắc mẫu của Liên đoàn các hiệp hội giao nhận quốc tế - FIATA về dịch vụ giao nhận”, dịch vụ giao nhận (Freight Forwarding Service) được định nghĩa là bất kì loại dịch vụ nào liên quan đến vận chuyển, gom hàng, lưu kho, bốc xếp, đóng gói hay phân phối hàng hóa cũng như các dịch vụ tư vấn hay có liên quan đến các dịch vụ trên, kể cả các vấn đề hải quan, tài chính, mua bảo hiểm, thanh toán, thu nhập chứng từ liên quan đến hàng hóa. Theo Luật Thương mại Việt Nam, giao nhận hàng hóa là hành vi thương mại, theo đó người làm dịch vụ giao nhận hàng hóa nhận hàng từ người gửi, tổ chức vận chuyển, lưu kho, lưu bãi, làm thủ tục giấy tờ và các dịch vụ khác có liên quan để giao hàng cho người nhận theo sự uỷ thác của chủ hàng, người vận tải hoặc người giao nhận khác. 5 Tóm lại nói một cách ngắn gọn, giao nhận hàng hóa là tập hợp các nghiệp vụ, thủ tục có liên quan đến quá trình vận tải, mục đích chuyên chở hàng hóa từ nơi gửi hàng đến nơi nhận hàng. Đặc điểm về hoạt động giao nhận hàng hóa xuất khẩu bằng đường biển Do cũng là một loại hình dịch vụ nên dịch vụ giao nhận xuất khẩu cũng mang những đặc điểm chung của dịch vụ, đó là không có tiêu chuẩn đánh giá chất lượng đồng nhất, không thể cất giữ trong kho, sản xuất và tiêu dùng diễn ra đồng thời, chất lượng của dịch vụ phụ thuộc vào cảm nhận của người được phục vụ.
Nhưng đây cũng là một hoạt động đặc thù, nên cũng có những đặc điểm riêng: Hoạt động giao nhận vận tải không tạo ra sản phẩm vật chất có hình dáng kích thước cụ thể, nó chỉ làm đối tượng thay đổi vị trí về mặt không gian nhờ sử dụng các phương tiện vận chuyển chứ không tác động về mặt kĩ thuật làm thay đổi hình dáng tính chất hóa lý các đối tượng đó, sự thay đổi nếu có chỉ là nhằm gia tăng thêm giá trị của chúng mà thôi. Nhưng giao nhận vận tải lại có tác động tích cực đến sự phát triển của sản xuất và nâng cao đời sống nhân dân. Mang tính thụ động, do hoạt động này phụ thuộc rất nhiều vào nhu cầu của khách hàng, các quy định của người vận chuyển, các ràng buộc về luật pháp, thể chế của chính phủ. Mang tính thời vụ, hoạt động giao nhận phục vụ cho hoạt động xuất nhập khẩu nên nó phụ thuộc rất lớn vào lượng hàng hóa xuất nhập khẩu.
Hoạt động xuất nhập khẩu mang tính chất thời vụ nên hoạt động giao nhận cũng chịu ảnh hưởng của tính thời vụ. Ngoài những công việc như làm thủ tục, môi giới, lưu cước, người làm giao nhận còn tiến hành những dịch vụ khác như gom hàng, chia hàng, bốc xếp. nên để hoàn thành công việc tốt hay không còn phụ thuộc nhiều vào cơ sở vật chất và kinh nghiệm của người giao nhận. Khái niệm, vai trò và phạm vi hoạt động của người giao nhận hàng hóa xuất khẩu bằng đường biển 1.
Khái niệm Người kinh doanh dịch vụ giao nhận gọi là “Người giao nhận – Forwarder – Freight Forwarder – Forwarding agent”. Người giao nhận có thể là chủ hàng, chủ tàu, công 6 ty xếp dỡ hay kho hàng, người giao nhận chuyên nghiệp hay bất kì một người nào khác có đăng kí kinh doanh dịch vụ giao nhận hàng hóa. Giáo sư Kinh tế Viện Kỹ thuật Cranfield And Quốc – Peter S.Smith đã đưa đưa ra một định nghĩa về người giao nhận như sau: “Người giao nhận là người trung gian giữa người gửi hàng hay người nhận hàng với người vận chuyển. Vị thế trung gian của người giao nhận thể hiện ở chỗ thực hiện rất nhiều hoạt động, và công việc trong vận chuyển.
Họ hoạt động từ quy mô nhỏ là những văn phòng đơn lẻ, lo liệu chứng từ và sắp xếp việc vận chuyển đến quy mô lớn là trở thành những công ty quốc tế, cung cấp hàng loạt các hoạt động hỗ trợ bao gồm cả việc vận chuyển”. Vai trò Cùng với sự phát triển của thương mại quốc tế và tiến bộ kĩ thuật trong ngành vận tải mà dịch vụ giao nhận cũng được mở rộng hơn. Ngày nay người giao nhận đóng vai trò rất quan trọng trong thương mại và vận tải quốc tế. Người giao nhận không chỉ làm các thủ tục hải quan, hoặc thuê tàu, mà còn cung cấp dịch vụ trọn gói về toàn bộ quá trình vận tải và phân phối hàng hóa, đóng vai trò như một bên chính (Principal) – người chuyên chở (Carrier).
Người giao nhận xuất khẩu đã làm chức năng và công việc của những người sau đây: 1. Môi giới hải quan (Custom Broker) Người giao nhận phục vụ hàng xuất khẩu, giành chỗ chở hàng trong vận tải quốc tế hoặc lưu cước với các hãng tàu theo sự uỷ thác của người xuất khẩu tuỳ vào quy định hợp đồng mua bán. Trên cơ sở Nhà nước cho phép, người giao nhận xuất khẩu thay mặt người xuất khẩu khai báo, làm thủ tục hải quan như một môi giới hải quan. Làm đại lý (Agent) Người giao nhận hoạt động như một cầu nối giữa người gửi hàng và người chuyên chở như một đại lý của người chuyên chở hoặc người gửi hàng.
Người giao nhận nhận uỷ thác từ chủ hàng/ từ người chuyên chở để thực hiện các công việc như nhận hàng, giao hàng, lập chứng từ, làm thủ tục hải quan. trên cơ sở hợp đồng uỷ thác. Lo liệu chuyển tải và tiếp gửi hàng hóa Khi hàng hóa phải chuyển tải hoặc hóa cảnh qua nước thứ ba, người giao nhận sẽ lo liệu thủ tục hóa cảnh hoặc tổ chức chuyển tải hàng hóa từ phương tiện vận tải này sang phương tiện vận tải khác, hoặc giao hàng đến tay người nhận. Lưu kho hàng hóa (Warehousing) Trong trường hợp phải lưu kho hàng hóa trước khi xuất khẩu, người giao nhận xuất khẩu sẽ lo liệu việc đó bằng phương tiện của mình hoặc thuê người khác và phân phối hàng hóa nếu có yêu cầu.
Người gom hàng (Cargo consoldiator) Dịch vụ này đã xuất hiện rất sớm ở Châu Âu, chủ yếu phục vụ cho vận tải đường sắt. Đặc biệt trong vận tải hàng hóa bằng container, dịch vụ gom hàng là không thể thiếu nhằm biến hàng lẻ (LCL) thành hàng nguyên container (FCL) để tận dụng sức chở của container và giảm cước phí vận tải. Khi là người gom hàng, người giao nhận có thể đóng vai trò là người chuyên chở hoặc chỉ là đại lý. Người chuyên chở (Carrier) Trong nhiều trường hợp, người giao nhận đóng vai trò là người chuyên chở, tức là người giao nhận trực tiếp kí hợp đồng vận tải với chủ hàng và chịu trách nhiệm chuyên chở hàng hóa từ một nơi này đến một nơi khác.
Người giao nhận đóng vai trò là người thầu chuyên chở nếu kí hợp đồng mà không trực tiếp chuyên chở. Nếu họ trực tiếp chuyên chở thì họ là người chuyên chở thực tế (Performing Carrier).