Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIEN ĐÈ TÀI 1.1 Tổng quan nghiên cứu Theo Chi thị số 4267/BGDDT-CNTT của Bộ giáo duc và đảo tao về việc tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học: “Str dụng tối đa lợi ích của phần mềm quản lý học tập (LMS) trong kết nối và tổ chức các hoạt động giáo dục giữa cơ sở giáo duc, giáo viên với học sinh trong việc hướng dân học sinh tự học, kiêm tra đánh giá và phôi hợp với gia đình; có lộ trình kết nối, tích hợp, trao đôi dữ liệu giữa các phan mềm day học trực tuyến với phần mềm quản trị ở cơ sở giáo dục”. Chính vì điều đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong qua trình dạy và học là điều cần thiết và bắt buộc trong xu thé thời đại mới và chủ trương của nhà nước. Hiện nay, có rất nhiều website về thiết kế website nhằm hỗ trợ việc tự học của học sinh. Một số khóa luận và luận văn tốt nghiệp vẻ đẻ tài ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng một số phần mềm, thiết kế website trong dạy học [4]-[9] nhưng van chưa có nhiều nghiên cứu về thiết kế hướng dẫn tự học môn Khoa học tự nhiên.
Chính vì điều đó chúng tôi tiễn hành thiết kế một số bài hướng dẫn tự học thuộc mạch nội dung năng lượng và sự biến đôi của môn Khoa học tự nhiên Lớp 6 theo chương trình giáo dục pho thông 2018.1 Quan niệm về tự học Tự học là một sự cần thiết, một nhu cầu mà mọi cá nhân ở thời điểm hiện tại cần có khi mà xã hội ngảy càng phát triển do sự công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Từ thời xưa, Không Tử (551 TCN- 479 TCN), ông là một nhà triết học, chính trị gia và cũng là một nhà giáo dục lớn của Trung Quốc. Theo quan điểm của Không Tử về tự học, tự học là sự ôn luyện lại kiến thức mà mình đã được học, ôn luyện đến nhuan nhuyễn, đến mức tinh thông, tự đặt câu hỏi, tự tư duy suy nghĩ, suy tư, dao sâu vào kiến thức, lay những kiến thức, kinh nghiệm đã có sẵn đề vận dụng, tìm tỏi ra cái mới từ cái đã biết. Ông từng nói: “Học mà khong suy nghĩ dt mờ toi, suy nghĩ mà không học at mệt moi”, ở day chúng ta có thê hiệu rằng khi gặp một bải học mới chúng ta phải tự suy tư, dao sâu vào những kien thức dé hiệu tường tận, nêu chưa tường tận thì ta phải đọc thêm sách, học hỏi thêm kiến thức từ những người đi trước.
“Hoc, học nữa, học mai” là cầu nói của Vladimir Ilyich Lenin. Theo ông, tự học là một quá trình và rèn luyện cả đời, vì kiến thức là vô hạn nên việc phải học tập, tự thân trau đôi ban thân từng ngày. Kiến thức được học ở trường lớp không co ta biết tat ca, mà cần phải tìm hiểu thêm. Nên việc học Ia việc phải xảy ra thường xuyên, chính vì vậy mà chúng ta can trau đồi khả năng tự học.
Bác Hỗ một minh chứng cho việc “ học thành tai” của Việt Nam ta. Bác Hà đã từng nói: “Lay tự hoc lam cot” [10] va cũng theo Bác tự hoc là học tập suốt đời, học tập phải đi đôi với hành, phải vận dụng được cái hiểu của mình vao trong đời sông, tự học bằng việc đọc sách, bằng việc quan sát và trên hết là mạnh dạn dám đặt câu hỏi. Đất nước chúng ta còn có Mạc Dinh Chi, Nguyễn Khuyến, Lương Thể Vinh, Nguyễn Hiền đều là tắm gương sáng cho tinh thần tự học. chịu khó học hỏi.
Theo cuén Việt Nam Tân từ điền, tự học được định nghĩa là “học lấy một minh trong sách chớ không có thay dạy”. Nhưng theo tôi, định nghĩa này là chưa đúng, vì tự học là quá trình tìm tòi, đặt câu hỏi dé đảo sâu các van dé trong qua trình học tập. tự suy ngẫm, nhưng nếu người học vẫn chưa suy ngẫm ra được thì lúc này người thầy đóng vai trò như một người gợi mở, khuyến khích, đặt câu hỏi dé dẫn dắt người học mở ra nút that. Kiến thức ở nhà trường là kiến thức phổ thông, trong quá trình làm việc và học tập từ các yêu cầu từ thực tiễn qua quan sát và qua đòi hỏi của xã hội buộc ta phải nắm bắt được những van dé không được trang bị ở nhà trường, lúc này ta cần có trang bị, kĩ năng dé sẵn sang học tập, sẵn sảng tiếp thu va học hỏi cái mới.
Nên việc tự học là một quá trình, mà ở đó người học là người chủ động va tích cực chiếm lĩnh tri thức của minh qua việc đọc tải liệu, quan sát và suy ngẫm, đặt câu hỏi, vận dụng những kiến thức đã học dé giải quyết van dé, nêu vẫn không thé giải quyết thì cần một người hướng dan dé gợi mở dé người học có thé năm được bài học và việc ty học cũng cần được kết hợp với việc ôn luyện thường xuyên đến nhuan nhuyễn. Và tự học là sự cha động nên có thê thoải mái về nơi học tập và không gian học như có thê học ở tại nhà. Trong phạm vi của bai luận văn này, giáo viên giúp học sinh phát trién kha năng tự học bằng việc gợi mở van dé qua bài học trên học liệu điện tử để giúp học sinh khai thác thông tin để chiếm lĩnh được tri thức, từ đó có thé vận dụng dé giải thích những hiện tượng trong tự nhiên và đời sống.2 Các hình thức của tự học Theo Nguyễn Pham Ngọc Anh [11], có 3 hình thức tự học: - Tự học không có hướng dẫn: ở hình thức này, người học sẽ tự mình tìm tài liệu, tự Suy ngâm, tự đút kết bài học mả không biết tính đúng sai hay có định hướng. Hình thức này đòi hỏi người tự học đã có một nên tảng kiến thức đủ tốt dé tự tìm các nguồn thông tin và có khả năng đánh giá tính đúng sai của vẫn đề mà mình tiếp thu.
- Tự học có hướng dẫn: Người học học dưới sự hướng dan có định hướng của giáo viên thông qua bài giảng trực tuyến hoặc các tải liệu hướng dẫn tự học dưới sự kiểm định. học sinh và giáo viên cũng có thê trao đổi những thắc mắc trong quá trình tự học. Day là hình thức ma luận văn này hướng đến, tự học có sự định hướng vì ở lớp 6, học sinh chưa có đủ kiến thức dé tự minh tìm tải liệu và đánh giá tính đúng sai, chất lượng của nguồn thông tin. - Tự học có hướng dan trực tiếp: Cách học truyền thống, giáo viên sẽ giảng giải bài học trên lớp và học sinh sẽ tự học thêm ở nhà.3 Vai trò tự học qua học liệu điện tử Học liệu điện tử được thiết kế dé hỗ trợ học sinh tự học vì sử dụng những hình ảnh sinh động, video, thí nghiệm ảo, giao điện bắt mắt, học liệu điện tử làm kích thích sự tự học, tự tìm tỏi của học từ đỏ học sinh có ý thức trong việc xây dựng thời gian biêu tự học và tự trau đôi kiến thức qua việc khai thác các thông tin qua sách vo, internet, từ đó học sinh phát huy tính tích cực chú động.
Ngoài ra, học liệu điện tử còn hỗ trợ mở rộng kiến thức và sự hiéu biết ngoài những kiến thức đã học ở trường lớp. Không bị rang buộc bởi thời gian và không gian. Học sinh tự kiểm tra đánh giá lại kiến thức qua quá trình tự học của mình. Tự học của học sinh Trung học cơ sở có vai trò quan trọng đối với yêu cầu đổi mới của Bộ giáo đục và dao tạo theo hướng tích cực, phát triển toàn điện học.
Khi học sinh đã hình thành năng lực tự học, học sinh có thé tự trau đôi và phát triển kiến thức của mình đù ở bất kì cấp học nào, giúp học sinh phát triển hơn trong cuộc sống.4 Chu trình dạy — tự học Chu trình day — tự học là một hệ thông gồm có: giáo viền (dạy). Ba yếu tố này tương tác với nhau dé kết hợp chu trình dạy và tự học và cho hiệu quả, chất lượng học tập có hiệu quả cao vả chất lượng. Chu trình tự học của học sinh: - Tự nghiên cứu: học sinh tự tìm tòi, quan sát, suy ngâm, phát hiện vấn đẻ, định hướng giả quyết van dé, tự tìm ra kiến thức mới. - Học sinh thé hiện kiến thức minh đã nắm được qua trao đôi với giáo viên bằng lời nói, sản phâm tự làm.
Học sinh còn tự bảo vệ kiến thức của mình qua tranh luận, báo vệ ý kiến với giáo viên đẻ từ đó đưa ra được định hướng chung, giải quyết được van dé sâu hon, chiếm lĩnh tri thức trọn vẹn vả hiệu quả. - Tự đánh giá, điều chỉnh lại sau khi làm các bài luyện tập, qua trao đổi với giáo viên, bạn bẻ. Qua quá trình trao đôi học sinh rút được bài học từu đó tự điêu chính lại kiến thức và sản phâm học tập của mình. Chu trình đạy của giáo viên: - Chu trình dạy của giáo viên nhằm tác động, hỗ trợ học sinh khi cần, kết hợp với quá trình tự học của học sinh dé hướng học sinh đến phát triển tốt nhất.
- Giáo viên hướng dẫn học sinh vẻ các tình huéng học, đưa ra các van đẻ, chủ dé cần giải quyết, nhiệm vụ đề học sinh tự nghiên cứu, tìm tòi cách xử lý các tình huống, cách giải quyết van dé dé tự mình tìm ra kiến thức. - Giáo viên tổ chức cho học sinh thé hiện kiến thức mà đã lĩnh hội được và hợp tascf cùng với mọi người, 16 chức các hoạt đông trao đôi, các cuộc tranh luận, trao đôi học sinh — học sinh, học sinh — giáo viên. - Giáo viên sẽ đóng vai trò là người rút ra kết luận, người cô van bài học sau khi học sinh tranh luận, khẳng định về mặt kiến thức. Giáo viên cũng là người kiểm tra và đnáh giá quá trình tự học của học sinh có hiệu quả hay không qua các sản phẩm, bài luyện tập đề từ đó học sinh biết được điểm yếu và điểm mạnh của mình trong quá trình tự học, những lỗ hông kiến thức dé mà điều chỉnh lại cho phù hợp.
Chu trình đạy — tự học là quá trình kết hợp giữa chu trình đạy của giáo viên và chu trinh tự học của học sinh nhằm chiêm lĩnh kiến thức. Vì vậy muốn đạt kết quả cao nhất trong chu trình trên thì dạy học phải có sự kết hợp với tự học. Sự kết hợp giữa quá trình này làm tăng sức tự học, nâng cao năng lực tự học, hình thành thói quen tự học, chất lượng và hiệu quả học tập.