Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Phát Triển Thị Trường Trái Phiếu Doanh Nghiệp Việt Nam

Khóa luận phân tích sự phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam, nêu rõ cơ hội và thách thức trong bối cảnh hiện nay.

• Tác giả: Phạm Thị Thanh Loan
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Khóa Luận Tốt Nghiệp Phát Triển Thị Trường Trái Phiếu Doanh Nghiệp Việt Nam
• Loại tài liệu: chuyên đề thực tập tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về trái phiếu doanh nghiệp
• 1.2. Khái niệm về trái phiếu và trái phiếu doanh nghiệp
• 1.3. Đặc điểm và phân loại trái phiếu doanh nghiệp
• 1.4. Cơ chế hoạt động trái phiếu doanh nghiệp
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng thị trường tài chính Việt Nam
• 2.2. Thực trạng hoạt động của thị trường TPDN ở Việt Nam trong thời gian qua
• 2.3. Đánh giá thực trạng thị trường trái phiếu doanh nghiệp
• 2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.2. Những hạn chế, tồn tại
• 2.3.2.1. Về tổng thể, số lượng doanh nghiệp và lượng vốn huy động từ thị trường trái phiếu vẫn còn hạn chế
• 2.3.2.2. Thị trường trái phiếu doanh nghiệp hiện nay còn thiếu nhiều yếu tố quan trọng trong hệ thống cơ sở hạ tầng của thị trường
• 2.3.2.3. Mặc dù tăng trưởng khá nhanh, song so với lượng vốn vay ngân hàng thông qua kênh tín dụng ngân hàng của các doanh nghiệp thì vốn huy động qua phát hành trái phiếu vẫn là con số vô cùng khiêm tốn
• 2.3.2.4. Về kỳ hạn và lãi suất
• 2.3.2.5. Về phương thức phát hành
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Triển vọng và thách thức của thị trường TPDN Việt Nam trong thời gian tới
• 3.2. Một số đề xuất nhằm phát triển TTTPDN ở Việt Nam trong thời gian tới
• 3.2.1. Về khung chính sách
• 3.2.2. Đa dạng hoá sản phẩm
• 3.2.3. Phát triển hạ tầng của thị trường
• 3.2.4. Phát triển hệ thống các nhà đầu tư tổ chức cho thị trường trái phiếu
• 3.2.5. Xây dựng hệ thống các nhà tạo lập thị trường (primary dealers) cho thị trường trái phiếu Chính phủ nhằm tăng cường tính thanh khoản cho thị trường
• 3.2.6. Thành lập tổ chức định mức tín nhiệm trong nước
• 3.2.7. Thúc đẩy thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát triển
• 3.2.8. Nâng cao vai trò của các Hiệp hội nghề nghiệp trong việc phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp
• 3.3. Kiến nghị định hướng thực hiện
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Đây là kênh huy động vốn quan trọng cho các doanh nghiệp, giúp giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng. Thị trường này không chỉ cung cấp nguồn vốn trung và dài hạn mà còn tạo ra cơ hội đầu tư hấp dẫn cho các nhà đầu tư. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần có những chính sách và cơ chế phù hợp.

1.1. Khái niệm và vai trò của trái phiếu doanh nghiệp

Trái phiếu doanh nghiệp là chứng khoán nợ do doanh nghiệp phát hành nhằm huy động vốn. Vai trò của trái phiếu doanh nghiệp trong việc huy động vốn cho doanh nghiệp là rất quan trọng, giúp tăng cường khả năng tài chính và mở rộng quy mô hoạt động.

1.2. Đặc điểm và phân loại trái phiếu doanh nghiệp

Trái phiếu doanh nghiệp có nhiều loại, bao gồm trái phiếu có lãi suất cố định, lãi suất biến đổi và trái phiếu không có lãi suất. Mỗi loại trái phiếu có đặc điểm riêng, phù hợp với nhu cầu và mục tiêu của doanh nghiệp.

II. Thực trạng thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam hiện nay

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức. Mặc dù có sự tăng trưởng về số lượng doanh nghiệp phát hành, nhưng giá trị trái phiếu phát hành vẫn còn hạn chế. Các yếu tố như khung pháp lý chưa hoàn chỉnh và thiếu thông tin minh bạch đang cản trở sự phát triển của thị trường.

2.1. Những kết quả đạt được trong phát triển thị trường

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã ghi nhận sự gia tăng về số lượng phát hành và sự tham gia của các nhà đầu tư. Điều này cho thấy tiềm năng phát triển lớn của thị trường trong tương lai.

2.2. Những hạn chế và thách thức hiện tại

Mặc dù có sự phát triển, nhưng thị trường vẫn còn nhiều hạn chế như thiếu tính thanh khoản, khung pháp lý chưa hoàn thiện và sự thiếu hiểu biết của nhà đầu tư về trái phiếu doanh nghiệp.

III. Phương pháp phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp hiệu quả

Để phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Các giải pháp như cải thiện khung pháp lý, tăng cường thông tin minh bạch và phát triển hạ tầng thị trường là rất cần thiết. Những biện pháp này sẽ giúp thu hút thêm nhà đầu tư và nâng cao tính thanh khoản của thị trường.

3.1. Cải thiện khung pháp lý cho thị trường trái phiếu

Cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý để tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hành và giao dịch trái phiếu doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp tăng cường niềm tin của nhà đầu tư.

3.2. Tăng cường thông tin minh bạch và giáo dục nhà đầu tư

Việc cung cấp thông tin minh bạch và tổ chức các chương trình giáo dục cho nhà đầu tư sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về trái phiếu doanh nghiệp, từ đó thúc đẩy sự tham gia của họ vào thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thị trường trái phiếu doanh nghiệp

Nghiên cứu về thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã chỉ ra rằng việc phát triển thị trường này không chỉ mang lại lợi ích cho doanh nghiệp mà còn cho nền kinh tế. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng thị trường trái phiếu doanh nghiệp có thể giúp giảm thiểu rủi ro tài chính cho doanh nghiệp và tăng cường khả năng huy động vốn.

4.1. Lợi ích của trái phiếu doanh nghiệp đối với doanh nghiệp

Trái phiếu doanh nghiệp giúp doanh nghiệp huy động vốn một cách linh hoạt và hiệu quả, đồng thời giảm áp lực tài chính từ việc vay ngân hàng.

4.2. Tác động của thị trường trái phiếu đến nền kinh tế

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp góp phần tăng cường tính thanh khoản cho thị trường tài chính, từ đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp Việt Nam có tiềm năng phát triển lớn trong tương lai. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần có những chính sách và giải pháp đồng bộ nhằm khắc phục các hạn chế hiện tại. Việc phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế bền vững của Việt Nam.

5.1. Triển vọng phát triển thị trường trong tương lai

Với sự hỗ trợ từ chính phủ và các cơ quan chức năng, thị trường trái phiếu doanh nghiệp có thể phát triển mạnh mẽ, thu hút nhiều nhà đầu tư hơn.

5.2. Những khuyến nghị cho phát triển thị trường

Cần có các khuyến nghị cụ thể về chính sách và cơ chế để thúc đẩy sự phát triển của thị trường trái phiếu doanh nghiệp, từ đó nâng cao tính cạnh tranh và hiệu quả của thị trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cấu trúc của hệ thống tài chính hiện đại, thị trường trái phiếu giữ vai trò là kênh dẫn vốn trung và dài hạn quan trọng, bổ trợ cho thị trường cổ phiếu và hệ thống tín dụng ngân hàng. Việc phát triển thị trường trái phiếu cho phép huy động các nguồn vốn tạm thời nhàn rỗi trong nền kinh tế để phục vụ cho các dự án đầu tư phát triển dài hạn. Đặc biệt, huy động vốn qua phát hành trái phiếu giúp giảm thiểu sự phụ thuộc quá mức vào hệ thống ngân hàng thương mại, tạo sự cân xứng trong kỳ hạn huy động và cho vay, từ đó hạn chế hiện tượng "sai lệch kép" (kỳ hạn và tiền tệ) – nguyên nhân từng dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính châu Á giai đoạn 1997–1998.

Ở các nền kinh tế phát triển, phát hành trái phiếu là phương thức huy động vốn phổ biến của khối doanh nghiệp. Tuy nhiên, tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu, thị trường trái phiếu doanh nghiệp (TTTPDN) vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Hoạt động phát hành chủ yếu tập trung vào một số tập đoàn, tổng công ty nhà nước và tổ chức tín dụng quy mô lớn như Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam (PetroVietnam), Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV), Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank)... Phần lớn các doanh nghiệp còn lại, đặc biệt là khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, gặp nhiều rào cản khi tiếp cận kênh huy động vốn này do khung pháp lý chưa đồng bộ, cơ sở hạ tầng thị trường còn thiếu thốn, chưa có đường cong lãi suất chuẩn, thiếu vắng các tổ chức định mức tín nhiệm độc lập và nhận thức của công chúng đầu tư còn hạn chế.

Trước yêu cầu đa dạng hóa nguồn vốn đầu tư trung và dài hạn, giảm áp lực cung ứng vốn lên hệ thống ngân hàng và nâng cao mức độ an toàn cho hệ thống tài chính quốc gia, đề tài "Phát Triển Thị Trường Trái Phiếu Doanh Nghiệp Việt Nam" được tác giả Phạm Thị Thanh Loan (Lớp TCDN 21.35) lựa chọn thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ trọng tâm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về trái phiếu doanh nghiệp, cơ chế vận hành của thị trường sơ cấp, thứ cấp và các điều kiện phát triển thị trường.
2. Khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng hoạt động phát hành, niêm yết, giao dịch và khung khổ pháp lý điều chỉnh TTTPDN tại Việt Nam giai đoạn 2000–2011 (cập nhật đầu năm 2012).
3. Đánh giá những kết quả đạt được, chỉ rõ các điểm nghẽn, tồn tại của thị trường; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị nhằm thúc đẩy thị trường phát triển bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thị trường trái phiếu doanh nghiệp, bao gồm các chủ thể phát hành, nhà đầu tư, các tổ chức trung gian, hạ tầng giao dịch và cơ chế chính sách quản lý thị trường.
• Phạm vi không gian: Thị trường tài chính Việt Nam trong mối tương quan so sánh với một số thị trường trong khu vực Đông Á mới nổi (EEA) và Nhật Bản.
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào chuỗi dữ liệu thực tế từ năm 2000 đến năm 2011, cập nhật các biến động chính sách và đợt phát hành tiêu biểu đến đầu năm 2012 (thời điểm áp dụng Nghị định số 90/2011/NĐ-CP).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết tài chính doanh nghiệp và thị trường chứng khoán, làm rõ bản chất của các công cụ nợ và cơ chế vận hành thị trường:

• Khái niệm và đặc điểm công cụ: Trái phiếu doanh nghiệp là chứng khoán nợ xác nhận nghĩa vụ của doanh nghiệp phát hành phải hoàn trả nợ gốc và lãi định kỳ cho trái chủ theo các điều khoản cam kết. Khác với cổ đông, trái chủ không có quyền biểu quyết tham gia quản trị doanh nghiệp nhưng được ưu tiên thanh toán trước khi doanh nghiệp giải thể hoặc thanh lý.
• Phân loại công cụ TPDN: Phân loại theo hình thức sở hữu (ghi tên, vô danh); theo cơ chế trả lãi (lãi suất cố định, lãi suất thả nổi/biến đổi căn cứ lãi suất tham chiếu như LIBOR hoặc lãi suất tiền gửi ngân hàng, trái phiếu có lãi suất bằng không/zero-coupon); theo mức độ đảm bảo (trái phiếu có tài sản cầm cố, trái phiếu bảo đảm bằng chứng khoán ký quỹ, trái phiếu không bảo đảm); theo tính chất quyền kèm theo (trái phiếu chuyển đổi, trái phiếu kèm chứng quyền, trái phiếu có thể mua lại trước hạn).
• Cấu trúc thị trường và phương thức giao dịch: Phân định rõ thị trường sơ cấp (nơi huy động vốn mới thông qua bảo lãnh phát hành, đại lý phát hành, đấu thầu phát hành) và thị trường thứ cấp (nơi tạo thanh khoản qua hệ thống khớp lệnh định kỳ/liên tục hoặc thỏa thuận điện tử/thông thường tại các Sở Giao dịch Chứng khoán và thị trường OTC).
• Lý thuyết thông tin bất cân xứng: Áp dụng mô hình bất cân xứng thông tin để giải thích ba trở ngại lớn trên thị trường tài chính: Hiện tượng lựa chọn đối nghịch (Adverse Selection), rủi ro đạo đức (Moral Hazard) và vấn đề suy giảm thanh khoản do nhà đầu tư không phân biệt được chất lượng tín nhiệm của doanh nghiệp phát hành.
• Hệ thống tiêu chí đo lường phát triển thị trường: Bao gồm nhóm chỉ tiêu định lượng (Tỷ lệ dư nợ TPDN/GDP, tổng giá trị phát hành thành công hàng năm, tổng giá trị giao dịch thứ cấp) và nhóm chỉ tiêu định tính (sự hoàn thiện của khung pháp lý, sự đa dạng của sản phẩm, mức độ chuyên nghiệp của nhà đầu tư tổ chức, sự hiện diện của nhà tạo lập thị trường và tổ chức xếp hạng tín nhiệm).

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng phương pháp phân tích - tổng hợp lý luận; phương pháp thống kê mô tả nhằm xử lý số liệu chuỗi thời gian; phương pháp so sánh đối chiếu giữa quy mô thị trường trái phiếu với kênh tín dụng ngân hàng, giữa phát hành riêng lẻ với phát hành ra công chúng, và giữa Việt Nam với các quốc gia trong khu vực.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo chính thức của Bộ Tài chính (BTC), Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN), Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HOSE), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), hệ thống giám sát thị trường trái phiếu châu Á (AsianBondOnline, AsianBondMonitor thuộc ADB), và báo cáo từ Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA).

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận về công cụ trái phiếu và cơ chế hoạt động của TTTPDN:

• Cơ chế phát hành và giao dịch: Trình bày chi tiết hai phương thức phát hành cơ bản gồm phát hành riêng lẻ (chào bán trong phạm vi dưới 100 nhà đầu tư có tổ chức, điều kiện đơn giản) và phát hành ra công chúng (chào bán rộng rãi, yêu cầu công bố thông tin minh bạch, tạo tiền đề niêm yết trên thị trường thứ cấp). Làm rõ các kỹ thuật bảo lãnh phát hành như cam kết chắc chắn, cố gắng cao nhất, tất cả hoặc không, tối thiểu - tối đa, và bảo lãnh dự phòng.
• Chủ thể tham gia thị trường: Phân tích chức năng, nhiệm vụ của từng nhóm chủ thể: Tổ chức phát hành (chủ yếu là công ty cổ phần, doanh nghiệp nhà nước), nhà đầu tư (cá nhân và định chế đầu tư như quỹ hưu trí, quỹ tương hỗ, công ty bảo hiểm), nhà tạo lập thị trường (Market Maker / Primary Dealer), các tổ chức trung gian (đại lý phát hành, đại diện người sở hữu trái phiếu, tổ chức định mức tín nhiệm), cùng cơ quan điều hành thị trường (UBCKNN, SGDCK).
• Điều kiện phát triển thị trường: Phân tích tương quan giữa các điều kiện vĩ mô (khung khổ pháp lý, sự phát triển của hệ thống ngân hàng và thị trường vốn, quy mô nền kinh tế) và các điều kiện vi mô (chất lượng tổ chức phát hành, trình độ nhận thức của nhà đầu tư, tính minh bạch thông tin).
• Kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết bài học từ thị trường Nhật Bản (qua nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Nomura) và các nước Đông Á mới nổi. Nghiên cứu chỉ ra rằng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, việc phát hành trái phiếu độc lập luôn đối mặt với rào cản lớn về niềm tin của nhà đầu tư, đòi hỏi các mô hình liên kết phát hành hoặc sự bảo lãnh của chính quyền địa phương.

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM

Chương 2 tập trung phân tích sâu thực trạng TTTPDN Việt Nam trong bối cảnh kinh tế giai đoạn 2000–2011:

• Bối cảnh kinh tế vĩ mô: Năm 2010, GDP bình quân đầu người của Việt Nam đạt khoảng 1.160 USD; giải ngân FDI đạt 11 tỷ USD (chiếm 25,8% tổng vốn đầu tư toàn xã hội). Tuy nhiên, giai đoạn 2010–2011 nền kinh tế chịu sức ép lạm phát cao (khoảng 15%), thị trường tài chính đối mặt với chính sách thắt chặt tiền tệ, chỉ số VN-Index năm 2011 giảm 28%, thị trường bất động sản trầm lắng làm gia tăng nợ xấu ngân hàng.
• Thực trạng phát hành TPDN:
  • Chủ thể phát hành: Dư nợ TPDN tập trung lớn vào các doanh nghiệp đầu ngành, doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa và các ngân hàng thương mại. Nhóm sản xuất, thương mại và bất động sản chiếm 55% tổng khối lượng phát hành; nhóm ngân hàng thương mại chiếm 45%. 15 doanh nghiệp lớn nhất chiếm tới 93% tổng dư nợ TPDN lưu hành toàn thị trường.
  • Quy mô và doanh số phát hành: Giá trị phát hành có sự biến thiên lớn: Năm 2006 đạt 0,0082 tỷ USD; năm 2007 tăng vọt lên 0,3236 tỷ USD; năm 2008 đạt 0,2619 tỷ USD; năm 2009 đạt 0,6335 tỷ USD; và 6 tháng đầu năm 2011 đạt 0,0122 tỷ USD do thị trường trầm lắng. Trong giai đoạn 2006–2009, tổng vốn huy động qua 35 đợt phát hành của các tổng công ty lớn đạt gần 32.000 tỷ đồng, trong đó Vinashin chiếm 41% (10.871 tỷ đồng qua 13 đợt) và EVN chiếm 36% (10.200 tỷ đồng qua 10 đợt). Ngoài ra, Công ty Cổ phần Vincom ghi nhận các đợt phát hành quốc tế lớn như đợt phát hành 185 triệu USD trái phiếu chuyển đổi tại Singapore vào tháng 3/2012 với kỳ hạn 5 năm, lãi suất coupon 5%/năm.
  • Cấu trúc kỳ hạn và lãi suất: Đa số trái phiếu phát hành có kỳ hạn ngắn dưới 5 năm; các đợt phát hành 10–15 năm rất hiếm và không có kỳ hạn trên 15 năm. Khoảng 75% các đợt phát hành sử dụng cấu trúc lãi suất thả nổi (lãi suất tiền gửi bình quân của các NHTM lớn cộng biên độ từ 2,75% đến 5%/năm), trong khi lãi suất cố định chỉ chiếm 25%. Chênh lệch lãi suất phát hành TPDN so với TPCP cùng kỳ hạn dao động từ 2,5% đến 3%.
  • Phương thức phát hành: Hình thức phát hành riêng lẻ theo Nghị định số 52/2006/NĐ-CP chiếm ưu thế tuyệt đối. Số lượng doanh nghiệp chào bán ra công chúng chỉ đếm trên đầu ngón tay (như SHB, REE, Nhà Thủ Đức).
• Thực trạng niêm yết và giao dịch thứ cấp: Hoạt động niêm yết TPDN còn rất hạn chế. Tính đến cuối năm 2010, quy mô niêm yết toàn thị trường trái phiếu đạt 12% GDP (so với tổng dư nợ 15,1% GDP), nhưng TPCP chiếm tới 99,3% giá trị niêm yết. Đến tháng 8/2011, HOSE chỉ có 3 doanh nghiệp niêm yết TPDN (giá trị 9.982,1 triệu đồng) và HNX có 5 doanh nghiệp (giá trị 6.662 triệu đồng). Giao dịch thứ cấp chủ yếu diễn ra qua phương thức thỏa thuận với thanh khoản rất thấp (năm 2010, HNX chỉ thực hiện 6.410 giao dịch TPDN với giá trị 753,67 tỷ đồng).

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM

Trên cơ sở đánh giá các hạn chế nội tại và đón đầu xu thế điều hành kinh tế vĩ mô (chủ trương kiểm soát tăng trưởng tín dụng ngân hàng dưới 20%), Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện:

1. Hoàn thiện khung chính sách, pháp lý: Triển khai đồng bộ và hướng dẫn chi tiết Nghị định số 90/2011/NĐ-CP (ban hành ngày 14/10/2011 thay thế Nghị định 52/2006/NĐ-CP và Nghị định 53/2009/NĐ-CP), hoàn thiện các quy định về điều kiện phát hành, chuẩn hóa chế độ công bố thông tin và báo cáo tài chính kiểm toán.
2. Đa dạng hóa sản phẩm trái phiếu: Khuyến khích phát hành các cấu trúc trái phiếu mới như trái phiếu chuyển đổi, trái phiếu kèm chứng quyền, trái phiếu xanh, trái phiếu có bảo đảm bằng tài sản hoặc bảo lãnh thanh toán nhằm đáp ứng khẩu vị rủi ro đa dạng của nhà đầu tư.
3. Phát triển hạ tầng thị trường: Hiện đại hóa hệ thống đăng ký, lưu ký, thanh toán bù trừ tập trung; thiết lập đường cong lãi suất chuẩn từ thị trường trái phiếu chính phủ để làm cơ sở định giá TPDN.
4. Phát triển hệ thống nhà đầu tư tổ chức: Ban hành chính sách thu hút các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ hưu trí tự nguyện, công ty bảo hiểm và nhà đầu tư nước ngoài tham gia thị trường vốn nợ dài hạn.
5. Xây dựng hệ thống nhà tạo lập thị trường (Primary Dealers): Áp dụng thí điểm hệ thống nhà tạo lập thị trường cho thị trường trái phiếu chính phủ, tạo nền tảng lan tỏa cơ chế cung cấp thanh khoản sang thị trường TPDN.
6. Thành lập tổ chức định mức tín nhiệm trong nước: Xây dựng cơ chế cấp phép và vận hành các công ty xếp hạng tín nhiệm độc lập, có uy tín để giảm thiểu tình trạng bất cân xứng thông tin, hỗ trợ định giá rủi ro chính xác.
7. Nâng cao vai trò của hiệp hội nghề nghiệp: Phát huy vai trò của Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA) trong việc chuẩn hóa hợp đồng mẫu, quy chế giao dịch và cầu nối đối thoại chính sách giữa cơ quan quản lý và các thành viên thị trường.

---

Kết quả và đóng góp

Bảng số liệu tổng hợp các doanh nghiệp phát hành TPDN lớn nhất

Thực trạng phát hành TPDN tại Việt Nam giai đoạn khảo sát được phản ánh rõ qua cơ cấu dư nợ của 15 doanh nghiệp dẫn đầu:

STT	Tên Doanh nghiệp	Giá trị TPDN lưu hành (Tỷ đồng)	Tình trạng niêm yết	Ngành nghề kinh doanh
1	Công ty Cổ phần Vincom	5.000,00	Có	Bất động sản
2	Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam (Techcombank)	3.850,00	Không	Tài chính - Ngân hàng
3	Ngân hàng TMCP Á Châu (ACB)	3.599,93	Có	Tài chính - Ngân hàng
4	Ngân hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam (Vietcombank)	3.000,00	Có	Tài chính - Ngân hàng
5	Công ty Chứng khoán Agribank (Agriseco)	2.000,00	Có	Tài chính - Chứng khoán
6	Ngân hàng TMCP Sài Gòn (SCB)	2.000,00	Không	Tài chính - Ngân hàng
7	Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn (SSI)	2.000,00	Có	Tài chính - Chứng khoán
8	Công ty Cổ phần Vinpearl	1.000,00	Không	TTTM, Du lịch nghỉ dưỡng
9	Ngân hàng TMCP Hàng Hải Việt Nam (Maritime Bank)	1.000,00	Không	Tài chính - Ngân hàng
10	Ngân hàng TMCP Quân đội (MBBank)	1.000,00	Có	Tài chính - Ngân hàng
11	Công ty Cổ phần Cơ Điện Lạnh (REE)	810,42	Có	Công nghiệp
12	Tập đoàn Hòa Phát	800,00	Có	Công nghiệp
13	CTCP Phát triển Nhà Thủ Đức (Thuduc House)	600,00	Có	Bất động sản
14	Tổng Công ty Phát triển Đô thị Kinh Bắc	500,00	Có	Bất động sản
15	CTCP Xuất nhập khẩu và Đầu tư TP.HCM (Imexco)	450,00	Có	Thương mại
Tổng	15 Doanh nghiệp dẫn đầu	27.610,35	—	Chiếm 93% tổng dư nợ TPDN

Nguồn: Tổng hợp từ dữ liệu AsianBondMonitor và báo cáo nghiên cứu.

Đóng góp chính của công trình

• Về mặt học thuật: Cung cấp bức tranh tổng thể, có hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của TTTPDN Việt Nam từ giai đoạn triển khai Nghị định 120/CP, Nghị định 52/2006/NĐ-CP đến thời điểm ban hành Nghị định 90/2011/NĐ-CP.
• Về mặt thực tiễn: Chỉ rõ sự chênh lệch lớn giữa quy mô dư nợ TPDN (chỉ chiếm khoảng 2,5% GDP cuối năm 2011) so với kênh tín dụng ngân hàng (tăng trưởng bình quân 33,5% giai đoạn 2006–2010), từ đó làm rõ tính cấp bách của việc tái cấu trúc thị trường vốn nhằm giảm thiểu rủi ro cho hệ thống ngân hàng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của tài liệu:
  • Chuỗi số liệu phân tích tập trung chủ yếu vào giai đoạn 2000–2011; các số liệu giao dịch thứ cấp của thị trường phi tập trung (OTC) chưa được thống kê đầy đủ do tính chất giao dịch riêng lẻ, bảo mật của các định chế tài chính.
  • Tác giả chưa sử dụng các mô hình định lượng phức tạp để kiểm định mối quan hệ giữa biến động lãi suất điều hành và biên độ rủi ro tín dụng của TPDN.
• Hướng nghiên cứu mở rộng:
  • Đánh giá tác động thực tế của Nghị định số 90/2011/NĐ-CP đối với hoạt động phát hành trái phiếu riêng lẻ và chào bán quốc tế sau năm 2012.
  • Nghiên cứu mô hình thiết lập hệ thống đường cong lãi suất chuẩn và tác động của tổ chức định mức tín nhiệm nội địa đến chi phí vốn của doanh nghiệp vừa và nhỏ.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tư liệu có giá trị cho:

• Sinh viên và học viên: Thuộc các chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Tài chính Doanh nghiệp, Thị trường Chứng khoán cần tài liệu tham khảo về cấu trúc công cụ nợ, cơ chế bảo lãnh phát hành và thực tiễn phát hành trái phiếu doanh nghiệp tại Việt Nam giai đoạn 2000–2012.
• Chuyên viên phân tích và doanh nghiệp: Các tổ chức phát hành, công ty chứng khoán, ngân hàng thương mại có thể tham khảo cấu trúc các đợt phát hành thực tế (lãi suất thả nổi, điều khoản chuyển đổi, chi phí phát hành) của các tổ chức lớn như Vincom, EVN, Vinashin, Techcombank.
• Cơ quan quản lý chính sách: Tham khảo hệ thống đề xuất về việc hoàn thiện tổ chức định mức tín nhiệm, nhà tạo lập thị trường và vai trò của các hiệp hội nghề nghiệp trong quản lý thị trường tài chính.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại thời điểm nghiên cứu, tỷ trọng dư nợ TPDN của các doanh nghiệp lớn tập trung như thế nào?

Theo số liệu từ AsianBondMonitor trong văn bản, dư nợ trái phiếu của 15 doanh nghiệp lớn nhất chiếm tới 93% tổng dư nợ TPDN tại Việt Nam (với tổng giá trị 27.610,35 tỷ đồng). Về cơ cấu ngành nghề, nhóm doanh nghiệp sản xuất, thương mại và bất động sản chiếm 55%, trong khi nhóm ngân hàng thương mại chiếm 45% tổng khối lượng phát hành.

2. Vì sao phần lớn TPDN tại Việt Nam trong giai đoạn này sử dụng cấu trúc lãi suất thả nổi và kỳ hạn ngắn?

Khoảng 75% các đợt phát hành áp dụng cấu trúc lãi suất thả nổi (thường cố định năm đầu từ 13,5%, các năm sau tính bằng bình quân lãi suất tiền gửi tiết kiệm 12 tháng của 4 NHTM lớn cộng thêm biên độ từ 2,75% đến 5%/năm) và kỳ hạn chủ yếu dưới 5 năm. Nguyên nhân là do bối cảnh kinh tế vĩ mô có lạm phát cao (khoảng 15% năm 2011), rủi ro biến động lãi suất lớn và thiếu đường cong lãi suất chuẩn dài hạn, khiến nhà đầu tư e ngại rủi ro khi nắm giữ trái phiếu lãi suất cố định kỳ hạn dài.

3. Hai doanh nghiệp nhà nước nào phát hành trái phiếu với quy mô lớn nhất trong giai đoạn 2006–2009?

Trong giai đoạn 2006–2009, hai doanh nghiệp phát hành lớn nhất là Tập đoàn Công nghiệp Tàu thủy Việt Nam (Vinashin) với 13 đợt phát hành, huy động 10.871 tỷ đồng (chiếm 41% tổng vốn huy động của khối tổng công ty) và Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) với 10 đợt phát hành, huy động 10.200 tỷ đồng (chiếm 36%).

4. Văn bản quy phạm pháp luật nào được ban hành vào cuối năm 2011 để điều chỉnh hoạt động phát hành TPDN?

Đó là Nghị định số 90/2011/NĐ-CP được Chính phủ ban hành ngày 14/10/2011 về phát hành trái phiếu doanh nghiệp, có hiệu lực thay thế cho Nghị định số 52/2006/NĐ-CP và Nghị định số 53/2009/NĐ-CP nhằm chuẩn hóa lại các điều kiện phát hành riêng lẻ và phát hành ra thị trường quốc tế.

5. Thực trạng niêm yết và giao dịch TPDN trên hai Sở Giao dịch Chứng khoán (HOSE và HNX) giai đoạn 2010–2011 như thế nào?

Hoạt động niêm yết TPDN rất khiêm tốn khi TPCP chiếm tới 99,3% tổng giá trị niêm yết toàn thị trường. Tính đến tháng 8/2011, HOSE chỉ có 3 doanh nghiệp niêm yết TPDN (gồm BIDV, HFIC, Nhà Thủ Đức với quy mô 9.982,1 triệu đồng) và HNX có 5 doanh nghiệp (quy mô 6.662 triệu đồng). Giao dịch thứ cấp rất thấp và chủ yếu thực hiện qua phương thức thỏa thuận (năm 2010, HNX chỉ ghi nhận 6.410 trái phiếu doanh nghiệp giao dịch với giá trị 753,67 tỷ đồng).

---

Kết luận

Chuyên đề tốt nghiệp "Phát Triển Thị Trường Trái Phiếu Doanh Nghiệp Việt Nam" của tác giả Phạm Thị Thanh Loan đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về công cụ trái phiếu và cơ chế vận hành thị trường vốn nợ. Công trình phản ánh trung thực thực trạng phát triển của TTTPDN Việt Nam giai đoạn 2000–2011 với quy mô dư nợ còn nhỏ bé (khoảng 2,5% GDP), phụ thuộc lớn vào phương thức phát hành riêng lẻ của một số ít tập đoàn và ngân hàng lớn. Hệ thống 8 nhóm giải pháp đề xuất tập trung vào hoàn thiện chính sách (Nghị định 90/2011/NĐ-CP), thành lập tổ chức định mức tín nhiệm nội địa và phát triển hệ thống nhà đầu tư tổ chức là cơ sở tham khảo có giá trị cho công tác quản lý và nghiên cứu thị trường tài chính.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG TRÁI PHIẾU DOANH NGHIỆP 1.1 Tổng quan về trái phiếu doanh nghiệp: 1.1 Khái niệm về trái phiếu và trái phiếu doanh nghiệp: a) Khái niệm trái phiếu: Trái phiếu (TP) là chứng chỉ hoặc bút toán ghi sổ, xác nhận các quyền lợi hợp pháp của người sở hữu (trái chủ) đối với một phần vốn nợ của tổ chức phát hành, gồm Chính phủ, Chính quyền địa phương và doanh nghiệp b) Khái niệm trái phiếu doanh nghiệp: TPDN là một loại chứng khoán nợ do DN phát hành nhằm huy động vốn trung và dài hạn trên thị trường, quy định nghĩa vụ của người phát hành (DN) phải trả cho người nắm giữ TP (nhà đầu tư) một khoản tiền xác định, thường là trong khoảng thời gian cụ thể, và phải hoàn trả khoản cho vay ban đầu khi nó đáo hạn.2 Đặc điểm và phân loại trái phiếu doanh nghiệp: 1.1 Đặc điểm TPDN: Ngoài những đặc điểm của một chứng khoán nợ nói chung, TPDN còn có những đặc trưng sau:  Trái chủ được trả lãi định kỳ và trả gốc khi đáo hạn, song không được tham dự vào các quyết định của DN. Nhưng cũng có loại TP không được trả lãi định kỳ, người mua được mua dưới mệnh giá và khi đáo hạn được nhận lại mệnh giá.  Khi DN giải thể hoặc thanh lý, TP được ưu tiên thanh toán trước các CP. Có những điều kiện cụ thể kèm theo, hoặc nhiều hình thức đảm bảo cho khoản vay.

 TPDN rất đa dạng và phong phú về chủng loại đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của các nhà đầu tư, là nguồn vốn vay chủ yếu cho các doanh nghiệp ở các nước phát triển 1.2 Phân loại TPDN: Một trong những vấn đề cần xem xét trước khi phát hành trái phiếu là lựa chọn loại trái phiếu nào phù hợp nhất với điều kiện cụ thể của doanh nghiệp và tình hình 3 SVTH: Phạm Thị Thanh Loan Lớp: TCDN 21.35 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp trên thị trường tài chính. Việc lựa chọn trái phiếu thích hợp là rất quan trọng vì có liên quan đến chi phi trả lãi, cách thức trả lãi, khả năng lưu hành và tính hấp dẫn của trái phiếu. Trước khi quyết định phát hành, doanh nghiệp cần hiểu rõ, ưu và nhược điểm của mỗi loại trái phiếu. Trái phiếu doanh nghiệp có nhiều loại, thông thường có thể phân biệt các loại trái phiếu theo các tiêu thức chủ yếu sau: a.

Dựa vào hình thức trái phiếu - Trái phiếu ghi tên (trái phiếu hữu danh): là loại trái phiếu có ghi danh vào trong sổ sách của người phát hành - Trái phiếu không ghi tên (trái phiếu vô danh): là loại trái phiếu không ghi tên của người mua vào trong sổ sách của người phát hành. Trái chủ là người được hưởng quyền lợi b. Dựa vào lợi tức trái phiếu - Trái phiếu có lãi suất cố định: là loại trái phiếu mà lợi tức được xác định theo tỷ lệ phần trăm (%) cố định tính theo mệnh giá. Đây là loại trái phiếu truyền thống được phát hành phổ biến ở tất cả các TTCK trên thế giới.

Với đặc điểm trả lãi suất cố định và định kỳ thường 6 tháng hay 1 năm một lần, nó ràng buộc doanh nghiệp nghĩa vụ phải trả lãi trong suốt thời gian lưu hành trái phiếu. - Trái phiếu có lãi suất biến đổi (lãi suất thả nổi): Là loại trái phiếu mà lãi suất của nó được điều chỉnh theo sự thay đổi của một lãi suất tham chiếu. Trong từng thị trường và tùy vào từng giai đoạn, lãi suất tham chiếu được sử dụng có thể là lãi suất LIBOR, lãi suất cơ bản của Ngân hàng trung ương được công bố trong từng thời kỳ hoặc lãi suất tiền gửi ngắn hạn của các ngân hàng lớn.Đặc điểm này đã đảm bảo được quyền lợi của NĐT cũng như của doanh nghiệp khi thị trường tài chính tiền tệ không ổn định. - Trái phiếu có lãi suất bằng không: là loại trái phiếu mà người mua không nhận được lãi, nhưng được mua với giá thấp hơn mệnh giá (mua chiết khấu) và được hoàn trả bằng mệnh giá khi trái phiếu đáo hạn.

Doanh nghiệp phát hành loại trái phiếu này có một số lợi thế nhất định 4 SVTH: Phạm Thị Thanh Loan Lớp: TCDN 21.35 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp + Luồng tiền ra của doanh nghiệp dưới dạng thanh toán lãi hàng năm không xuất hiện + Vì nhu cầu của NĐT tương đối lớn đối với loại trái phiếu này nên giá cả có xu hướng tăng và tỷ lệ lợi tức của NĐT có xu hướng giảm. Do đó doanh nghiệp có thể phát hành trái phiếu chiết khấu ở khoảng thấp hơn một nửa so với trái phiếu coupon truyền thống. + Doanh nghiệp có thể tính giảm trừ khoản thanh toán trả dần hàng năm của khoản chiết khấu từ thu nhập chịu thuế. Điều này mang lại luồng tiền dương hàng năm cho doanh nghiệp Tuy nhiên cũng có một số bất lợi đối với doanh nghiệp phát hành: + Doanh nghiệp phải đối mặt với luồng tiền ra rất lớn khi trái phiếu đến thời điểm đáo hạn, lớn hơn nhiều luồng tiền nhận được khi phát hành.

+ Những trái phiếu chiết khấu không thể thu hồi lại và chỉ có thể được thanh toán khi đáo hạn. Vì vậy khi lãi suất giảm, doanh nghiệp không thể kiếm lợi bằng việc yêu cầu những NĐT bán trái phiếu của họ cho doanh nghiệp. Dựa vào mức độ đảm bảo thanh toán của người phát hành - Trái phiếu bảo đảm: Là loại trái phiếu mà người phát hành dùng một tài sản có giá trị làm vật đảm bảo cho việc phát hành. Khi nhà phát hành mất khả năng thanh toán, thì trái chủ có quyền thu và bán tài sản đó để thu hồi lại số tiền người phát hành còn nợ.

Trái phiếu bảo đảm thường bao gồm một số loại chủ yếu sau + Trái phiếu có tài sản cầm cố: Là loại trái phiếu bảo đảm bằng việc người phát hành cầm cố một bất động sản để bảo đảm thanh toán cho trái chủ. Thường giá trị tài sản cầm cố lớn hơn tổng mệnh giá của các trái phiếu phát hành để đảm bảo quyền lợi cho trái chủ. Điều này cung cấp cho người nắm giữ trái phiếu cầm cố một mức độ an toàn trong trường hợp giá trị thị trường của tài sản đảm bảo bị suy giảm. Trong trường hợp bị tịch biên tài sản, đơn vị được ủy thác có quyền bán tài sản đảm bảo và sử dụng khoản thu này để trả cho trái chủ.

Trong trường hợp khoản thu này không đủ, trái chủ trở thành chủ nợ chung, giống như người nắm giữ giấy nhận nợ đối với phần nợ chưa trả 5 SVTH: Phạm Thị Thanh Loan Lớp: TCDN 21.35 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp + Trái phiếu bảo đảm bằng chứng khoán ký quỹ: Là loại trái phiếu được bảo đảm bằng việc người phát hành thường là đem ký quỹ số chứng khoán dễ chuyển nhượng mà mình sở hữu để làm tài sản bảo đảm. - Trái phiếu không bảo đảm: Một số các công ty lớn có tiếng tăm và uy tín trên thị trường trong nước và quốc tế có thể phát hành trái phiếu mà không cần bảo đảm. Bởi vì chính uy tín của công ty ấy đã là một đảm bảo có giá trị. Nếu công ty bị phá sản người cầm trái phiếu này sẽ được trả nợ sau các trái chủ có bảo đảm bằng tài sản thế chấp, nhưng trước các cổ đông.

Dựa vào tính chất của trái phiếu - Trái phiếu có thể chuyển đổi: Là loại trái phiếu có thể chuyển đổi thành cổ phiếu thường của doanh nghiệp với giá của cổ phiếu được ấn định trước gọi là giá chuyển đổi. Đây là loại trái phiếu rất được ưa chuộng bởi vì khi giá cổ phiếu tăng cao trên thị trường người nắm giữ trái phiếu này sẽ thực hiện việc chuyển đổi và thu được những món lợi nhuận do chênh lệch giá. Doanh nghiệp phát hành trái phiếu chuyển đổi vì các lý do thuận lợi sau + Trái phiếu chuyển đổi có thể bán ra với lãi suất thấp hơn lãi suất của trái phiếu, cổ phiếu thường + Doanh nghiệp có thể loại bỏ lãi suất cố định khi có sự chuyển đổi vì thế có thể giảm được số nợ + Số cổ phiếu trong thị trường hiếm khi gia tăng nhanh vì sự chuyển đổi xảy ra trong khoảng thời gian dài (do đó ít gây ra sự loãng giá các cổ phiếu) + Doanh nghiệp tránh được sự loãng giá trị tức thời số lợi nhuận cơ bản của cổ phiếu Tuy nhiên nhà phát hành cũng gặp phải những bất lợi sau + Cổ phiếu của doanh nghiệp bị pha loãng vào thời điểm chuyển đổi + Sự chuyển đổi nhiều sẽ làm thay đổi khả năng kiểm soát của công ty (khi đó khả năng bỏ phiếu tăng lên vì cổ phiếu thường tăng, do đó ảnh hưởng đến quyền kiểm soát công ty) 6 SVTH: Phạm Thị Thanh Loan Lớp: TCDN 21.35 Chuyên đề thực tập tốt nghiệp + Số nợ của công ty giảm có nghĩa là công ty mất đòn bẩy tài chính vì lúc đó nợ đã trở thành vốn cổ đông sau thời điểm chuyển đổi + Công ty phải đóng nhiều thuế hơn khi có chuyển đổi + Cơ cấu vốn của công ty không được ổn định như trước + Đến hạn chuyển đổi, nếu giá cổ phiếu trên thị trường thấp, nhà đầu tư sẽ không thực hiện chuyển đổi thành cổ phiếu. Như vậy doanh nghiệp phải có nghĩa vụ thanh toán tiền gốc và lãi cho người mua.

Điều này sẽ tạo áp lực về tiền mặt rất lớn cho doanh nghiệp phát hành. - Trái phiếu có quyền mua cổ phiếu: Là loại trái phiếu có kèm theo chứng quyền cho phép trái chủ được quyền mua một số lượng nhất định cổ phiếu nhất định của doanh nghiệp với giá xác định và tại những thời điểm nhất định. Chứng quyền mang lại quyền được mua cổ phiếu với một mức giá quy định nhưng không được hưởng quyền nhận lợi tức cổ phần trả cho chủ sở hữu cổ phiếu. Vì vậy việc sử dụng trái phiếu có quyền mua cổ phiếu giúp công ty vừa đáp ứng nhu cầu tăng vốn kinh doanh dài hạn nhưng vẫn bảo vệ lợi ích cho các cổ đông.

Tuy vậy việc sử dụng trái phiếu này có thể dẫn tới việc giảm thu nhập trên một cổ phần. Nếu tổng lợi nhuận sau thuế của công ty không tăng khi chứng quyền được thực hiện thì lợi nhuận sẽ bị phân tán và thu nhập trên mỗi cổ phần sẽ giảm xuống. - Trái phiếu có thể mua lại: Là loại trái phiếu cho phép nhà phát hành được quyền mua lại một phần hay toàn bộ trước khi trái phiếu đến hạn thanh toán. Giá mua lại thường cao hơn mệnh giá.