Khóa luận tốt nghiệp: Quyền chuyển đổi giới tính theo pháp luật dân sự Việt Nam - ĐH Luật Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp luật học phân tích toàn diện quyền chuyển đổi giới tính theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành và thực tiễn.

• Tác giả: Phan Diệu Linh
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Huy Hoàng Nam
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Pháp luật Dân sự
• Đề tài: Quyền chuyển đổi giới tính theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan quyền chuyển đổi giới tính theo pháp luật dân sự

Quyền chuyển đổi giới tính là một nhánh quyền nhân thân cơ bản gắn liền với bản dạng giới của mỗi cá nhân. Tại Việt Nam, Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 đã chính thức ghi nhận việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền đăng ký thay đổi hộ tịch. Họ đồng thời được hưởng các quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi. Khóa luận tốt nghiệp luật học làm rõ các khái niệm cốt lõi giữa giới tính sinh học và bản dạng giới. Nghiên cứu xác định quyền chuyển đổi giới tính mang tính chất tự quyết của con người. Việc công nhận quyền này thể hiện sự tiến bộ trong tư duy lập pháp và bảo vệ quyền con người. Sự can thiệp y tế giúp cá nhân sống đúng với xu hướng tính dục và tâm lý bản thân. Bên cạnh đó, việc hoàn thiện khung pháp lý về chuyển đổi giới tính mang ý nghĩa văn hóa, đạo đức và xã hội sâu sắc. Khóa luận hệ thống hóa cơ sở lý luận từ các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Đây là nền tảng quan trọng giúp cơ quan lập pháp tiếp tục xây dựng các văn bản hướng dẫn chi tiết.

1.1. Khái niệm và đặc điểm pháp lý về quyền chuyển đổi giới tính

Chuyển đổi giới tính là quá trình can thiệp y học để điều chỉnh đặc điểm sinh học phù hợp với bản dạng giới. Về mặt pháp lý, quyền chuyển đổi giới tính mang bản chất của quyền nhân thân phi tài sản gắn liền với mỗi cá thể. Quyền này không thể chuyển giao hay tước đoạt tùy tiện. Sau khi can thiệp y học, chủ thể được pháp luật công nhận tư cách pháp lý mới tương ứng. Việc công nhận này phát sinh hàng loạt thay đổi về nhân thân và hộ tịch. Khóa luận chỉ ra rằng quyền chuyển giới phản ánh sự tôn trọng quyền tự quyết của con người đối với thân thể và đời sống tâm lý cá nhân.

1.2. Kinh nghiệm quốc tế về công nhận quyền chuyển giới của cá nhân

Nhiều quốc gia trên thế giới đã ban hành luật chuyên biệt để bảo vệ quyền của người chuyển giới. Một số nước châu Âu áp dụng mô hình tự xác định giới tính mà không bắt buộc phẫu thuật triệt để. Ngược lại, một số quốc gia châu Á vẫn yêu cầu chứng nhận y tế can thiệp ngoại khoa trước khi đổi hộ tịch. Việc nghiên cứu các mô hình quốc tế cung cấp cơ sở đối chiếu toàn diện cho pháp luật Việt Nam. Nghiên cứu kinh nghiệm lập pháp nước ngoài giúp các nhà làm luật lựa chọn lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa và xã hội trong nước.

II. Thực trạng pháp luật dân sự về quyền chuyển đổi giới tính

Bộ luật Dân sự năm 2015 đã đặt nền móng pháp lý quan trọng tại Điều 37 về quyền chuyển đổi giới tính. Tuy nhiên, quy định này vẫn mang tính tuyên ngôn do chưa có Luật Chuyển đổi giới tính hướng dẫn thi hành. Thực tiễn áp dụng pháp luật phát sinh nhiều khoảng trống và rào cản hành chính đáng kể. Người chuyển giới gặp khó khăn lớn khi đăng ký hộ tịch và cấp đổi căn cước công dân. Hậu quả pháp lý kéo theo hàng loạt vướng mắc trong các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình, lao động và sở hữu. Trong quan hệ tài sản, thông tin chủ sở hữu nhà đất không trùng khớp với diện mạo thực tế sau phẫu thuật. Điều này tạo ra rủi ro pháp lý khi thực hiện các giao dịch mua bán, tặng cho hay thế chấp. Đối với lĩnh vực thừa kế, việc xác định tư cách người hưởng di sản theo di chúc gặp tranh chấp phức tạp khi giới tính và tên gọi đã thay đổi. Ngoài ra, Bộ luật Hình sự và Luật Bình đẳng giới hiện hành vẫn thiếu vắng các chế tài cụ thể bảo vệ người chuyển giới. Tình trạng khoảng trống pháp lý khiến nhóm người yếu thế này dễ bị tổn thương và phân biệt đối xử trong xã hội.

2.1. Rào cản pháp lý trong đăng ký hộ tịch và quan hệ tài sản

Sau khi thực hiện phẫu thuật, cá nhân không thể tự động thay đổi thông tin hộ tịch nếu thiếu văn bản xác nhận y tế hợp chuẩn. Việc chậm trễ cấp đổi giấy tờ tùy thân ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sở hữu tài sản. Các tài sản lớn như quyền sử dụng đất, nhà ở hay tài khoản ngân hàng đều ghi nhận thông tin nhân thân cũ. Thủ tục hành chính hiện tại chưa có cơ chế chuyển tiếp đồng bộ cho giấy tờ sở hữu. Người chuyển đổi giới tính phải đối mặt với sự nghi ngờ và thẩm tra phức tạp khi tham gia giao dịch kinh tế, gây cản trở quyền tài sản chính đáng.

2.2. Vướng mắc trong pháp luật hình sự lao động và thừa kế

Bộ luật Hình sự năm 2015 chưa quy định rõ tư cách chủ thể đặc định của người chuyển giới trong các tội xâm phạm tình dục. Cơ quan tiến hành tố tụng lúng túng trong việc định tội danh khi giới tính pháp lý khác với giới tính sinh học. Trong quan hệ lao động, các chế độ thai sản, nghỉ ngơi và bảo hiểm thiếu hướng dẫn cụ thể cho lao động chuyển giới. Về thừa kế, người để lại di sản ghi tên cũ của người nhận khiến việc phân chia di sản bị tranh chấp kéo dài giữa các đồng thừa kế.

III. Giải pháp hoàn thiện quyền chuyển đổi giới tính theo luật dân sự

Để khắc phục khoảng trống pháp lý, việc sớm thông qua Luật Chuyển đổi giới tính là yêu cầu cấp thiết nhất hiện nay. Văn bản này cần quy định chi tiết điều kiện can thiệp y học, độ tuổi và quy trình công nhận bản dạng giới. Pháp luật cần xây dựng quy trình hành chính liên thông một cửa. Nhờ đó, người chuyển giới có thể đồng thời cấp đổi giấy khai sinh, căn cước công dân và hộ chiếu một cách nhanh chóng. Bên cạnh đó, các cơ quan chức năng cần ban hành văn bản hướng dẫn điều chỉnh thông tin quyền sở hữu tài sản. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất cần được cập nhật mã số định danh mà không làm gián đoạn quyền sở hữu. Ngoài ra, hệ thống pháp luật cần bổ sung quy định liên ngành giữa luật dân sự, hình sự và lao động. Bộ luật Lao động cần bổ sung nguyên tắc cấm phân biệt đối xử dựa trên xu hướng tính dục và bản dạng giới. Bộ luật Hình sự cần xác định rõ yếu tố giới tính sinh học và giới tính pháp lý trong các cấu thành tội phạm đặc thù nhằm bảo vệ trật tự an toàn xã hội.

3.1. Xây dựng và ban hành Luật Chuyển đổi giới tính đồng bộ

Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính cần xác lập rõ tiêu chuẩn cơ sở y tế được phép thực hiện phẫu thuật và can thiệp hormone. Luật nên quy định linh hoạt việc công nhận giới tính đối với cả trường hợp đã phẫu thuật hoặc chỉ điều trị nội tiết tố. Điều kiện về độ tuổi cần ấn định từ đủ 18 tuổi nhằm đảm bảo năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Cơ chế xác nhận y tế phải tinh gọn, khách quan và minh bạch nhằm tạo điều kiện tối đa cho người có nhu cầu chính đáng.

3.2. Đồng bộ hóa thủ tục đính chính giấy tờ và tài sản dân sự

Cơ quan đăng ký đất đai và hệ thống ngân hàng cần tích hợp cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để tự động cập nhật thông tin chủ tài sản. Khi mã định danh cá nhân được giữ nguyên, việc thay đổi họ tên và giới tính pháp lý không làm mất đi quyền sở hữu tài sản hợp pháp đã xác lập trước đó. Pháp luật cần miễn giảm lệ phí hành chính cho người chuyển giới khi thực hiện thủ tục đính chính biến động tài sản. Quy định rõ ràng này sẽ hạn chế tối đa các tranh chấp hợp đồng dân sự và bảo đảm quyền lợi tài sản chính đáng của công dân.

IV. Ý nghĩa ứng dụng khóa luận quyền chuyển đổi giới tính dân sự

Khóa luận tốt nghiệp luật học về quyền chuyển đổi giới tính đóng góp giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc cho khoa học pháp lý. Đề tài làm sáng tỏ quyền con người và quyền công dân trong bối cảnh nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ quá trình soạn thảo và hoàn thiện các dự án luật tại Quốc hội. Về mặt xã hội, công trình nghiên cứu thúc đẩy nhận thức tích cực của cộng đồng đối với người chuyển giới. Nghiên cứu khẳng định chuyển đổi giới tính là nhu cầu sinh học và tâm lý chính đáng cần được luật pháp thừa nhận và bảo vệ. Sự bình đẳng trước pháp luật giúp người chuyển giới tự tin hòa nhập và cống hiến năng lực cho xã hội. Ngoài ra, khóa luận là tài liệu tham khảo giá trị cho sinh viên luật, giảng viên và các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc áp dụng đúng đắn các kiến giải từ khóa luận sẽ giúp giải quyết thỏa đáng các tranh chấp dân sự, hôn nhân và thừa kế nảy sinh trong đời sống thường nhật.

4.1. Đóng góp khoa học cho công tác lập pháp và đào tạo luật

Đề tài khóa luận làm phong phú nguồn học liệu chuyên khảo về quyền nhân thân trong hệ thống giáo trình Luật Dân sự Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu cung cấp góc nhìn đa chiều từ lý luận khoa học đến thực tiễn xét xử cho sinh viên, học viên cao học và giới nghiên cứu luật học. Các đề xuất lập pháp cụ thể trong khóa luận là tư liệu tham khảo hữu ích cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong quá trình thẩm tra Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính. Qua đó, công trình góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học pháp lý ứng dụng.

4.2. Thúc đẩy bình đẳng giới và bảo đảm an sinh xã hội thực tế

Việc hiện thực hóa quyền chuyển đổi giới tính trong thực tiễn góp phần giảm thiểu nạn kỳ thị và bạo lực trên cơ sở giới. Người chuyển giới có tư cách pháp lý rõ ràng sẽ thuận lợi hơn khi xin việc làm, tiếp cận dịch vụ y tế và bảo hiểm xã hội. Đây là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng một xã hội văn minh, bao trùm và tôn trọng sự đa dạng con người. Các giải pháp trong khóa luận mở ra định hướng thực thi chính sách an sinh công bằng cho mọi công dân.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Diệu Linh (Khoa Pháp luật Dân sự, Trường Đại học Luật Hà Nội, năm 2024) tập trung vào vấn đề pháp lý về quyền chuyển đổi giới tính tại Việt Nam.

• Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn: Quyền con người là giá trị phổ quát được khẳng định mạnh mẽ trong Hiến pháp năm 2013 (đặc biệt tại Điều 14 và Điều 16 về bảo đảm quyền bình đẳng, không phân biệt đối xử). Trên bình diện quốc tế, cộng đồng LGBT đã được nhiều công ước và pháp luật quốc gia ghi nhận quyền chuyển đổi giới tính. Tại Việt Nam, ngày 24/11/2015, Quốc hội khóa XIII đã thông qua Bộ luật Dân sự năm 2015, trong đó lần đầu tiên ghi nhận quyền chuyển đổi giới tính tại Điều 37. Tuy nhiên, đến nay các cơ quan có thẩm quyền vẫn chưa ban hành văn bản luật chuyên ngành hoặc văn bản hướng dẫn chi tiết để thi hành, dẫn đến tình trạng khoảng trống pháp lý, khiến người chuyển đổi giới tính gặp nhiều rào cản và khó khăn trong việc thực hiện quyền nhân thân, giao dịch dân sự, đăng ký hộ tịch và hòa nhập xã hội. Do đó, việc nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật để đề xuất giải pháp hoàn thiện là yêu cầu cấp thiết.
• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản về chuyển đổi giới tính, quyền chuyển đổi giới tính và hệ quả pháp lý của quyền này.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng quy định của pháp luật dân sự và các văn bản luật liên quan của Việt Nam, kết hợp khảo sát kinh nghiệm pháp luật quốc tế.
  3. Đề xuất các quan điểm, định hướng và kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật (trọng tâm là Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính) và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính ở Việt Nam.
• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật, quan điểm khoa học, học thuyết pháp lý và thực tiễn thi hành liên quan đến quyền chuyển đổi giới tính trong pháp luật dân sự Việt Nam; các văn bản pháp luật quốc tế và pháp luật của một số quốc gia tiêu biểu (Anh, Đức, Mỹ, Thái Lan, Iran); các điều kiện, biện pháp y khoa, thủ tục hộ tịch và hệ quả pháp lý phát sinh sau khi chuyển đổi giới tính.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào các khía cạnh lý luận, quy định pháp lý và thực trạng thi hành quyền chuyển đổi giới tính trong hệ thống pháp luật Việt Nam, không mở rộng sang các nhóm đối tượng xã hội khác.
  • Phạm vi không gian: Pháp luật Việt Nam, có sự đối chiếu, so sánh với pháp luật quốc tế và một số quốc gia.
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát thực tiễn pháp lý tại Việt Nam trong khoảng 05 đến 10 năm trở lại đây, trọng tâm từ thời điểm Bộ luật Dân sự năm 2015 chính thức có hiệu lực đến năm 2024.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

• Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng:
  • Giới tính (Sex): Đặc điểm sinh học của nam và nữ theo Điều 5 Luật Bình đẳng giới năm 2006 và Điều 3 Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính (các yếu tố giải phẫu, nhiễm sắc thể, nội tiết tố, cơ quan sinh sản).
  • Giới (Gender): Vai trò, hành vi, vị trí xã hội của nam và nữ do các yếu tố văn hóa, lịch sử, kinh tế, xã hội quy định và kỳ vọng.
  • Bản dạng giới (Gender identity): Cảm nhận chủ quan sâu sắc của cá nhân về giới của mình, có thể không trùng khớp với giới tính sinh học khi sinh ra; tham chiếu học thuyết tâm lý học của Lawrence Kohlberg về sự hình thành nhận dạng giới từ 3 tuổi.
  • Thể hiện giới (Gender expression): Cách thức cá nhân biểu hiện giới ra bên ngoài qua hành vi, trang phục, giọng nói, giao tiếp.
  • Quyền chuyển đổi giới tính: Quyền nhân thân phi tài sản gắn liền với mỗi cá nhân, mang bản chất quyền con người, cho phép cá nhân thay đổi giới tính sinh học để phù hợp với bản dạng giới thông qua can thiệp y tế và được pháp luật công nhận.
  • Văn bản pháp luật nền tảng: Hiến pháp năm 2013 (Điều 14, 16, 20, 33, 34, 36, 38); Bộ luật Dân sự năm 2015 (Điều 37 và các điều khoản liên quan); Nghị định số 88/2008/NĐ-CP; Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính; Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014; Luật Hộ tịch năm 2014; Luật Căn cước năm 2023; Bộ luật Lao động năm 2019; Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017); Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015; Luật Nuôi con nuôi năm 2010; Luật Bình đẳng giới năm 2006.
• Phương pháp nghiên cứu:
  • Phương pháp luận: Vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin; các chủ trương, đường lối, nghị quyết của Đảng về bảo vệ sức khỏe và quyền con người (Nghị quyết số 20-NQ/TW, Nghị quyết số 21-NQ/TW, Nghị quyết số 24-NQ/TW).
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Nghiên cứu, mổ xẻ các văn bản quy phạm pháp luật, công trình nghiên cứu trong và ngoài nước (Nguyễn Văn Hợi, Nguyễn Văn Cừ, Lương Thế Huy, Phạm Quỳnh Phương, Trần Hà Phương Thảo, Nguyễn Minh Tuấn...) để khái quát hóa hệ thống lý luận.
  • Phương pháp so sánh pháp luật: Đối chiếu mô hình quản lý, điều kiện công nhận chuyển đổi giới tính của Việt Nam với các nước (Vương quốc Anh với Luật Công nhận Giới tính 2004, Đức, Mỹ, Iran, Thái Lan).
  • Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp kiến thức luật học với y học (can thiệp hormone, phẫu thuật, hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới WHO, Công văn số 4132/BYT-PC của Bộ Y tế) và xã hội học (định kiến, kỳ thị, rào cản việc làm).
• Nguồn dữ liệu: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam; các ấn phẩm, kỷ yếu hội thảo khoa học của Viện iSEE, Trường Đại học Luật Hà Nội, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh; dữ liệu thống kê dân số và báo cáo của Bộ Y tế; cơ sở dữ liệu pháp luật quốc tế.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyền chuyển đổi giới tính

Chương 1 xây dựng hệ thống khái niệm, bản chất pháp lý và kinh nghiệm quốc tế về quyền chuyển đổi giới tính:

• Phân định các khái niệm cơ bản: Tác giả làm rõ sự khác biệt giữa "giới tính" (yếu tố sinh học bẩm sinh), "giới" (vai trò xã hội), "liên giới tính" (intersex), "bản dạng giới" và "thể hiện giới".
• Ba quan điểm về can thiệp y học trong chuyển đổi giới tính:
  1. Quan điểm 1: Bắt buộc phải can thiệp y khoa toàn diện (bao gồm phẫu thuật bộ phận sinh dục và sử dụng liệu pháp hormone thay thế).
  2. Quan điểm 2: Chuyển đổi giới tính là sự thay đổi bản dạng giới, không nhất thiết phải trải qua phẫu thuật hay can thiệp y tế.
  3. Quan điểm 3 (quan điểm tác giả ủng hộ): Cho phép can thiệp linh hoạt (thực hiện một hoặc nhiều biện pháp can thiệp y tế như hormone, phẫu thuật ngực hoặc phẫu thuật bộ phận sinh dục tùy thuộc vào nhu cầu và thể trạng cá nhân).

Tiêu chí	Giới tính (Sex)	Giới (Gender)	Quyền chuyển đổi giới tính
Bản chất	Yếu tố sinh học, di truyền, giải phẫu (nam/nữ/liên giới tính).	Thuộc tính xã hội, vai trò, hành vi, chuẩn mực văn hóa.	Quyền nhân thân gắn liền với cá nhân, mang bản chất quyền con người.
Tính biến đổi	Bẩm sinh, ổn định (trừ khi có can thiệp y khoa).	Linh hoạt, thay đổi theo thời gian, không gian, văn hóa.	Được xác lập thông qua quá trình can thiệp y học và thủ tục pháp lý.
Căn cứ pháp lý	Điều 5 Luật Bình đẳng giới 2006; Điều 3 Dự thảo Luật.	Luật Bình đẳng giới 2006; các chính sách xã hội.	Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015; Hiến pháp 2013.

• Bốn đặc điểm của quyền chuyển đổi giới tính:
  1. Là quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao, thừa kế hay bị tước đoạt trái luật.
  2. Là một quyền độc lập nhưng tác động trực tiếp đến nhiều nhóm quyền và nghĩa vụ pháp lý khác (kết hôn, hộ tịch, việc làm, thừa kế).
  3. Thể hiện nghĩa vụ của Nhà nước trong việc công nhận và bảo đảm quyền con người, bình đẳng giới và hội nhập quốc tế.
  4. Là quyền thúc đẩy sự công bằng xã hội, xóa bỏ kỳ thị và tạo môi trường bao dung.
• Ý nghĩa của việc công nhận quyền chuyển đổi giới tính: Phân tích trên các khía cạnh tự nhiên (giảm thiểu đau khổ tâm lý, nguy cơ trầm cảm và tự tử), xã hội (người chuyển giới chiếm 0,3% - 0,5% dân số, tương đương khoảng 304.102 đến 506.836 người tại Việt Nam; giảm thiểu định kiến và tội phạm) và pháp lý (xác lập quy tắc xử sự chuẩn mực, bảo vệ quyền của nhóm yếu thế; tham chiếu Công văn số 4132/BYT-PC và hướng dẫn của WHO khẳng định chuyển giới không phải là bệnh).
• Hệ quả pháp lý đa chiều:
  • Quan hệ hợp đồng: Chuyển đổi giới tính không mặc nhiên chấm dứt hợp đồng (Điều 422 BLDS 2015) và không được xem là sự thay đổi hoàn cảnh cơ bản theo Điều 420 BLDS 2015; bên chuyển đổi giới tính có nghĩa vụ thông báo và thực hiện đúng cam kết nếu giới tính là điều kiện hợp đồng.
  • Quan hệ sở hữu và thừa kế: Không làm mất quyền sở hữu tài sản đã xác lập; cần thủ tục cải chính giấy tờ tài sản (Điều 158 BLDS 2015); quyền thừa kế theo di chúc hoặc pháp luật vẫn được bảo lưu, tránh tranh chấp tài sản nhà đất do sai lệch thông tin hộ tịch.
  • Quan hệ lao động: Phát sinh vấn đề về tuổi nghỉ hưu, vị trí công việc, quyền lợi thai sản theo Chương X Bộ luật Lao động năm 2019 (đặc biệt đối với người chuyển giới từ nữ sang nam chưa cắt bỏ buồng trứng/tử cung hoặc nam sang nữ không thể mang thai).
  • Nghĩa vụ quân sự và quản lý tư pháp: Tác động đến diện gọi nhập ngũ theo Điều 12 Luật Nghĩa vụ quân sự năm 2015 (cần quy định nam công dân hoàn thành nghĩa vụ quân sự trước khi chuyển giới để tránh trốn tránh); khó khăn trong bố trí buồng giam giữ phạm nhân chuyển giới và xác định tội danh xâm phạm tình dục trong Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Kinh nghiệm quốc tế: Khảo sát số liệu thế giới (tính đến tháng 1/2023 có 104 quốc gia/vùng lãnh thổ công nhận quyền chuyển đổi giới tính; 45/72 quốc gia cho phép chuyển đổi không bắt buộc phẫu thuật bộ phận sinh dục; Iran công nhận từ năm 1987 và tài trợ 50% chi phí phẫu thuật; Anh có Luật Công nhận Giới tính 2004). Rút ra 4 bài học cho Việt Nam: xây dựng thủ tục linh hoạt; bổ sung chế tài chống phân biệt đối xử; thiết lập quy trình thay đổi hộ tịch thuận tiện; tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân mà không bắt buộc có sự đồng ý của gia đình (khi đủ tuổi).

---

Chương 2: Thực trạng pháp luật dân sự và thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 rà soát toàn diện các quy định thực định và chỉ ra những điểm nghẽn pháp lý:

• Quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước: Thể hiện qua các Nghị quyết Trung ương (Nghị quyết số 21-NQ/TW về dân số, Nghị quyết số 20-NQ/TW về chăm sóc sức khỏe nhân dân, Nghị quyết số 24-NQ/TW), khẳng định mục tiêu bảo đảm quyền tiếp cận y tế, bình đẳng công dân và an sinh xã hội cho các nhóm yếu thế.
• Quy định tại Bộ luật Dân sự năm 2015: Điều 37 đánh dấu bước tiến pháp lý quan trọng khi xác định cá nhân có quyền chuyển đổi giới tính theo quy định của luật và được đăng ký thay đổi hộ tịch, hưởng quyền nhân thân theo giới tính mới. Tuy nhiên, Điều 37 chỉ mang tính nguyên tắc dẫn chiếu ("theo quy định của luật"), tạo ra sự đình trệ thực thi suốt nhiều năm do thiếu luật chuyên ngành.
• Thực trạng xây dựng Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính: Dự thảo gồm 7 chương, 33 điều, quy định 15 nhóm quyền (quyền được công nhận giới tính mới, quyền lựa chọn phương pháp can thiệp y tế, quyền được tư vấn tâm lý, quy chuẩn cơ sở y tế tại Điều 12). Độ tuổi đề xuất là từ đủ 16 tuổi (có sự đồng ý của cha mẹ/người giám hộ) hoặc từ đủ 18 tuổi. Tuy nhiên, tiến độ trình dự thảo bị tạm hoãn tại Kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XV để phục vụ công tác tinh gọn bộ máy; đồng thời Dự thảo còn 2 bất cập lớn: (1) chỉ quy định định nghĩa người chuyển đổi giới tính sau khi được công nhận mà chưa khẳng định dứt khoát "chuyển đổi giới tính là một quyền", (2) chưa phân định rõ chủ thể có thẩm quyền xác nhận điều kiện tâm lý trước can thiệp y khoa.
• Xung đột và bất cập trong các luật chuyên ngành:
  • Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014: Khoản 2 Điều 8 không thừa nhận hôn nhân cùng giới; Điều 56 không quy định việc chuyển giới là căn cứ đơn phương ly hôn. Phát sinh tình trạng pháp lý nan giải khi một bên trong hôn nhân chuyển đổi giới tính (hôn nhân trở thành cùng giới tính trên giấy tờ) và vấn đề có bắt buộc triệt sản hay không.
  • Luật Hộ tịch năm 2014 và Nghị định số 123/2015/NĐ-CP: Điều 26, 28 chỉ quy định cải chính họ, tên, chữ đệm, hoàn toàn vắng bóng quy trình và thẩm quyền thay đổi mục "giới tính" trên giấy khai sinh cho người chuyển giới.
  • Luật Căn cước năm 2023: Điểm c khoản 1 Điều 24 đã có điểm sáng khi cho phép cấp đổi căn cước khi chuyển đổi giới tính, nhưng thiếu sự đồng bộ từ dữ liệu hộ tịch gốc.
  • Luật Nuôi con nuôi năm 2010: Khoản 3 Điều 8 quy định một người chỉ được nhận con nuôi bởi người độc thân hoặc cặp vợ chồng, gây khó khăn cho người chuyển giới chung sống thực tế.
  • Bộ luật Lao động năm 2019 và Luật Bình đẳng giới năm 2006: Thiếu cơ chế bảo vệ chuyên biệt chống phân biệt đối xử tại nơi làm việc và chưa bao quát hết các tình huống chế độ thai sản/nghỉ ngơi đối với người chuyển giới.
  • Bộ luật Hình sự năm 2015: Gây lúng túng trong xác định chủ thể tội phạm xâm phạm tình dục (ví dụ: người chuyển giới nữ sang nam nhưng mặt sinh học vẫn là nữ thực hiện hành vi cưỡng dâm/hiếp dâm).

---

Chương 3: Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế và tổ chức thực thi:

• Định hướng hoàn thiện: Đảm bảo phù hợp tuyệt đối với Hiến pháp năm 2013 và các điều ước quốc tế về nhân quyền mà Việt Nam tham gia; đón đầu và bắt kịp thực tiễn đời sống xã hội của cộng đồng chuyển giới.
• Nhóm kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật:
  1. Đẩy nhanh tiến độ thẩm tra và thông qua Luật Chuyển đổi giới tính; bổ sung điều khoản khẳng định trực tiếp quyền chuyển đổi giới tính là quyền nhân thân đương nhiên của cá nhân.
  2. Sửa đổi, bổ sung Luật Hộ tịch năm 2014: ban hành quy trình chuẩn hóa về việc đăng ký cải chính thông tin giới tính và tên gọi trên giấy khai sinh và Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
  3. Hoàn thiện Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014: quy định rõ ràng về hệ quả hôn nhân khi một bên chuyển đổi giới tính (bảo vệ quyền sở hữu tài sản, quyền nuôi con) và xử lý linh hoạt điều kiện tình trạng hôn nhân trong Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính.
  4. Sửa đổi Luật Bình đẳng giới, Bộ luật Lao động, Bộ luật Hình sự nhằm bổ sung các chế tài chống kỳ thị, bảo đảm quyền lợi thai sản theo thực tế thể chất và xử lý tội phạm phù hợp với nhân thân người chuyển giới.
• Nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành:
  1. Ban hành quy chuẩn y tế nghiêm ngặt cho các bệnh viện được phép can thiệp y khoa (như Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, Bệnh viện Từ Dũ), tránh tình trạng cơ sở phẫu thuật "chui".
  2. Thành lập Hội đồng tư vấn và xác định tâm lý chuyên môn trước khi cho phép can thiệp y tế.
  3. Đẩy mạnh công tác truyền thông, giáo dục cộng đồng thông qua các cơ quan báo chí (VTV, VOV, Tuổi Trẻ, Thanh Niên) phối hợp cùng các tổ chức xã hội (iSEE, SCDI) nhằm xóa bỏ định kiến xã hội.

---

Kết quả và đóng góp

• Kết quả nghiên cứu chính kèm dữ liệu văn bản:
  • Hệ thống hóa toàn diện các căn cứ lý luận và thực tiễn về quyền chuyển đổi giới tính; đưa ra con số ước đoán tại Việt Nam có khoảng 304.102 đến 506.836 người chuyển giới (dựa trên tỷ lệ 0,3% - 0,5% của dân số ~101.374.000 người).
  • Khẳng định vị trí của Việt Nam là quốc gia thứ 62 trên thế giới và thứ 11 tại Châu Á ghi nhận nguyên tắc quyền chuyển đổi giới tính tại Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015.
  • Phân tích chi tiết cấu trúc Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính (gồm 7 chương, 33 điều, 15 nhóm quyền) và làm rõ nguyên nhân tạm hoãn thông qua tại Kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa XV.
  • Vạch rõ 6 điểm nghẽn pháp lý liên ngành giữa Bộ luật Dân sự với Luật Hôn nhân & Gia đình, Luật Hộ tịch, Luật Căn cước, Luật Nuôi con nuôi, Bộ luật Lao động và Bộ luật Hình sự.
• Giải pháp và kiến nghị đề xuất:
  • Đề xuất mô hình công nhận chuyển đổi giới tính linh hoạt, không bắt buộc phẫu thuật triệt để toàn bộ cơ quan sinh dục.
  • Đề xuất lộ trình sửa đổi đồng bộ Luật Hộ tịch và các luật chuyên ngành để kích hoạt hiệu lực thực tế của Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015.
  • Đề xuất thiết lập cơ chế tư vấn tâm lý, chuẩn hóa cơ sở y tế đủ thẩm quyền và ban hành chính sách chống phân biệt đối xử tại nơi làm việc, trường học.
• Đóng góp khoa học của khóa luận:
  • Bổ sung nguồn tài liệu nghiên cứu chuyên sâu, có tính hệ thống cao trong chuyên ngành Luật Dân sự về quyền của nhóm người yếu thế.
  • Kết hợp phân tích so sánh pháp luật quốc tế (104 quốc gia, kinh nghiệm Anh, Đức, Iran, Thái Lan) với thực tiễn lập pháp tại Việt Nam để cung cấp luận cứ cho việc hoàn thiện Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của khóa luận:
  • Phạm vi nghiên cứu chủ yếu tập trung dưới lăng kính pháp luật dân sự và hệ thống pháp luật thực định Việt Nam trong khung thời gian 5-10 năm gần đây.
  • Các số liệu xã hội học và khảo sát thực tế về người chuyển giới được trích xuất từ các báo cáo thứ cấp (Bộ Y tế, Viện iSEE, SCDI) do tác giả chưa thực hiện điều tra xã hội học diện rộng độc lập.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn khi Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính chính thức được Quốc hội thông qua và ban hành.
  • Mở rộng nghiên cứu sâu các khía cạnh chuyên biệt như: cơ chế chi trả bảo hiểm y tế cho các danh mục can thiệp y khoa chuyển giới; hoàn thiện quy trình tố tụng hình sự và thi hành án phạt tù đối với người chuyển đổi giới tính.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học ngành Luật: Nguồn tài liệu tham khảo cho các môn học Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình, Quyền con người.
  • Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Ban soạn thảo Dự án Luật Chuyển đổi giới tính (Bộ Y tế), Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Tư pháp trong việc rà soát sự đồng bộ của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.
  • Các tổ chức xã hội và cộng đồng LGBT: Cung cấp cơ sở lập luận pháp lý phục vụ các hoạt động vận động chính sách, hỗ trợ pháp lý và truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Nội dung đáng tham khảo nhất:
  • Phân tích chi tiết 4 hệ quả pháp lý dân sự phát sinh (hợp đồng, sở hữu, thừa kế, lao động) tại Chương 1.
  • Ma trận rà soát xung đột pháp lý giữa Điều 37 Bộ luật Dân sự 2015 với các luật chuyên ngành tại Chương 2.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định như thế nào về quyền chuyển đổi giới tính và vì sao điều này chưa đi vào thực tế?
Điều 37 quy định: "Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch...; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi...". Quy định này chưa thể thực thi trọn vẹn vì phụ thuộc vào một văn bản luật chuyên ngành (Luật Chuyển đổi giới tính) nhưng đến nay văn bản này vẫn đang ở dạng dự thảo và chưa được Quốc hội thông qua.

2. Quy mô người chuyển đổi giới tính tại Việt Nam được ước tính trong khóa luận là bao nhiêu?
Dựa trên các nghiên cứu quốc tế với tỷ lệ người chuyển giới chiếm từ 0,3% đến 0,5% dân số, khóa luận ước tính Việt Nam có khoảng từ 304.102 đến 506.836 người chuyển đổi giới tính (trên quy mô dân số 101.374.000 người).

3. Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính của Việt Nam gồm bao nhiêu điều khoản và có những điểm nổi bật nào?
Dự thảo Luật Chuyển đổi giới tính gồm 7 chương, 33 điều, quy định 15 nhóm quyền cơ bản của người chuyển giới. Dự thảo đề xuất độ tuổi thực hiện từ đủ 16 tuổi (có sự đồng ý của cha mẹ/người giám hộ) hoặc từ đủ 18 tuổi, đồng thời quy định điều kiện cấp phép cho cơ sở y tế thực hiện can thiệp và thẩm quyền cấp giấy xác nhận giới tính mới.

4. Khóa luận phân tích vướng mắc lớn nhất của người chuyển giới trong quan hệ Hôn nhân và Gia đình hiện nay là gì?
Khoản 2 Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới tính. Nếu một người chuyển giới sau khi đã kết hôn hợp pháp, quan hệ hôn nhân sẽ chuyển thành hai người có cùng giới tính pháp lý, trong khi luật không quy định chuyển giới là lý do tự động hủy hôn hay là căn cứ trực tiếp để đơn phương ly hôn theo Điều 56. Ngoài ra, việc người chuyển giới nam chưa cắt buồng trứng vẫn có thể sinh con gây ra các tình huống pháp lý phức tạp về quyền làm cha/mẹ và đăng ký khai sinh.

5. Vì sao việc chuyển giới gây ra khó khăn trong áp dụng Bộ luật Hình sự năm 2015?
Bộ luật Hình sự năm 2015 chưa có quy định điều chỉnh đối với người chuyển giới. Điều này gây khó khăn cho cơ quan tiến hành tố tụng trong việc định tội danh và xác định tư cách chủ thể đối với các tội phạm xâm phạm tình dục (như cưỡng dâm, hiếp dâm khi một người trên giấy tờ là nam nhưng thực tế sinh học là nữ), cũng như phân loại buồng giam giữ, tạm giam để tránh nguy cơ bị xâm hại.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Diệu Linh đã luận giải toàn diện cơ sở lý luận, ý nghĩa nhân văn và bản chất pháp lý của quyền chuyển đổi giới tính như một quyền con người cơ bản. Công trình đã chỉ rõ những bất cập, xung đột pháp luật thực định giữa Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015 với các luật chuyên ngành trong việc bảo đảm quyền lợi cho người chuyển giới tại Việt Nam. Trên cơ sở đối chiếu kinh nghiệm lập pháp quốc tế, khóa luận đã cung cấp hệ thống kiến nghị khoa học và khả thi nhằm đẩy nhanh việc hoàn thiện, ban hành Luật Chuyển đổi giới tính và các văn bản hướng dẫn thi hành đồng bộ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số van dé lý luận về quyền chuyên đổi giới tính. Chương 2: Thực trạng pháp luật dân sự và thực tiễn thực hiện pháp luật về quyền chuyền đổi giới tính ở việt nam hiện nay. Chương 3: Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và giải pháp nâng cao hiệu qua thực hiện pháp luật về quyền chuyển đổi giới tính ở việt nam hiện nay. CHUONG 1: MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE QUYEN CHUYEN DOI GIOI TINH 1.

Khái niệm va đặc điểm của chuyển đỗi giới tính 1. Giới tính, giới và các khai niệm liên quan Khi nghiên cứu về van dé chuyển đổi giới tính, có những thuật ngữ chuyên ngành có liên quan có thé gây nhằm lẫn và chồng chéo về mặt ngữ nghĩa. Vì vậy, dé nam bắt, tìm hiểu va phân tích chính xác về chuyển đổi giới tinh, cần hiểu rõ và phân biệt các khái niệm về giới, giới tính, chuyển đổi giới tính, các thuật ngữ có liên quan (bản dạng giới, thé hiện giới. Khái niệm và đặc điểm của “Giới tinh” Có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm của giới tính, có quan điểm cho rằng giới tính là một tập hợp những đặc điểm riêng biệt, tạo nên sự khác nhau giữa nam và nữ, ví dụ: “đàn ông: to khoẻ, bộc trực, cứng rắn; phụ nữ: nhỏ yếu, kín đáo, dịu đàng”!.

Quan điểm khác cho rang giới tính không phải là nhị phân (chi bao gồm ] 32 nam giới và nữ giới) bởi mọi người không thể được nhóm thành hai nhóm riêng biệt, không chồng chéo mà là một phổ các đặc điểm sinh học, tinh thần và cảm xúc ton tại theo một cách liên tục. Các nhà sinh học đã từng mô phỏng giới tính giống như một giải quang phổ từ đỏ đến tim, trong đó có các dai màu khác nhau thay d6i liên tục và giới tính cũng được coi là đa dạng và có nhiều phân loại như vậy. Ví dụ ý tướng về giới tính như một phố quang được thao luận trong bài báo xuất bản năm 1993 của học viện khoa học New York.? Tuy nhiên, đây không phải đặc trưng của giới tính bởi theo các quan điểm này thì sự phân biệt giới tính giữa nam và nữ hầu như được xác định dựa trên tập hợp các yếu tế riêng biệt về thái độ, cảm xúc và biểu hiện cơ thể bên ngoài. Khi xác định giới tính của trẻ ở Việt Nam hiện nay, nếu không có bất cứ bất thường nào ở bộ phận sinh dục thì giới tính của trẻ thường chỉ được xác định dựa vào bộ phận sinh dục.

Ngược lại néu bộ phận sinh duc có các bất thường như khuyết tật, không là căn cứ dé xác định giới tính của trẻ được thì cần trải qua thủ tục xác định lại giới tính. Trong đó giới tính khi sinh ra được xác định bằng cách quan sát, giải phẫu : Nguyễn Văn Cừ và Trần Thị Huệ, “Bình luận khoa học Bộ luật dân sự năm 2015 nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ”, năm 2017, Nxb Công An Nhân Dân, Hà Nội, tr. 2 “Phân biệt giữ giới tỉnh & giới (sex & gender)”, Viện tâm lý Việt Pháp, 15/02/2023, https://tamlyvietphap.vn/, truy cập ngày 05/02/2024. ban đầu về cơ quan sinh dục bên ngoài của trẻ và có thê thay đổi.

Do đó, khái niệm về giới tính khi sinh ra được đề cập là giới tính được gán cho một đứa trẻ ở thời điểm sinh ra, được ghi trong giấy chứng sinh do cơ sở y té/cha mẹ tự quyết định.” Theo tác giả, giới tính trong bài viết này được hiểu dưới góc độ pháp lý theo quy định tại Điều 5 Luật Bình đắng giới năm 2006: “Giới tinh chỉ các đặc điểm sinh học của nam, nữ” và quy định tại Điều 3 dự thao Luật Chuyển đổi giới tính: “Giới tính là những đặc điểm sinh học và thé chất khác nhau như bộ phận sinh duc ngoài, cơ quan sinh sản, nhiễm sắc thể giới tinh, nội tiết tổ, được sử dụng để xác định người mang giới tinh nam hay nữ”. Gidi tinh sinh học (biological sex) là những các phân loại sinh học được sử dụng dựa trên các yếu tố sinh ly về sinh sản, giải phẫu và di truyền như bộ phận sinh dục bên trong và bên ngoài, NST, hormone, gen. để xác định giới tính của một người khi sinh ra. Một số trường hợp, dù đã dựa vào các đặc điểm sinh học nhưng vẫn không phù hợp với các đặc điểm của ca hai giới tính, hay còn gọi là Liên giới tính (intersex).

Ví dụ bé gái với bộ phận sinh dục nữ nhưng có NST Y hoặc bé trai có bộ phận sinh dục nam nhưng có ba NST X. Theo đó, giới tính sinh học có thể hiểu theo cách giản lược như sau: nữ giới có âm đạo, buồng trứng, hai NST X, estrogen chiếm ưu thế và khả năng có em bé ở vùng bụng; nam giới có tinh hoàn, đương vật, NST XY, testosterone chiếm ưu thế và khả năng làm phụ nữ có thai; liên giới tính có thể là sự kết hợp bất kỳ giữa những gì vừa mô tả trước đó của nam và nữ. Về cơ bản, khái niệm “giới tính” chi rõ hơn đến những biểu hiện sinh học đặc trưng của một người mang tính chất bam sinh từ khi sinh ra đến khi chết đi, không thay đổi theo thời gian, môi trường, xã hội (trừ khi có sự can thiệp của y học) và đặc điểm chung của giới tính là tinh bam sinh, sự thống nhất (người mang giới tính nam và giới tính nữ trên toàn thế giới có những đặc điểm sinh học giống nhau). Khái niệm và đặc điểm của “Giới” So với “Giới tính”, khái niệm về “Giới” mang tính phức tạp và đa chiều hơn bởi “Giới” không đơn thuần chỉ dựa trên phân loại sinh học giữa nam và nữ mà dựa trên những đặc điêm, vi trí, vai trò xã hội của nam va nữ do yêu to kinh tê, văn hoá, xã 3 Viện ngôn ngữ học (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Trung tâm Từ điển học, Hà Nội ~ Đà Nẵng 4 Dự thao Luật Chuyển đổi giới tinh, du kiến đầu tháng 5/2024 sẽ được xin ý kiến của Chính phủ và trình Quốc hội.

hội chỉ phối”. Các vai trò, tính cách này phụ thuộc vào từng nền văn hoá, giáo dục của từng khoảng không gian, thời gian, chủ thê mà họ tiếp xúc hoặc theo vai trò, hành vi ứng xử và những kỳ vọng mà xã hội tạo nên. Ví dụ, phụ nữ có thể dịu dàng, tình cảm, quán xuyến công việc gia đình; đàn ông có thê quyết đoán, mạnh mẽ, đóng vai trò là trụ cột gia đình. Những điều này không phải sinh ra đã có mà chủ yếu xuất phát bởi ý chí chủ quan, sự kỳ vọng đối với một người từ phía gia đình và xã hội.

Giới của mỗi người sẽ là riêng biệt, mang tính cá thể, có thé thay đổi theo thời gian và không gian, phan ánh cách mà người đó thé hiện bản thân trong các bối cảnh xã hội khác nhau. Vi dụ theo thời gian, đứa trẻ nam sau khi lớn lên bi thu hút bởi ban nam khác, thích việc nhẹ nhàng dù đã được nuôi dạy phải ăn là trụ cột gia đình, ăn to nói lớn. Giới cũng thay đổi từ nền văn hoá này sang nền văn hoá khác trong bối cảnh cụ thé của xã hội, do các yếu tô xã hội, lịch sử, tôn giáo, kinh tế quyết định." Ví dụ: chuẩn mực vai trò, địa vị xã hội của phụ nữ tại phương Đông, phương Tây, phụ nữ Hồi giáo, phụ nữ ở nông thôn, phụ nữ ở thành thị. cũng sẽ có sự khác nhau.

Có thé ké đến các giới: nam, nữ, giới tính linh hoạt (gender fluid) — người có cả hai bản dạng giới hoặc có thể thay đổi theo thời gian, vô tinh (asexual), di tính, đồng tính, song tính và toàn tính,. Trong đó, người sinh ra có giới trùng với giới tính sinh học được gọi là hợp giới. Ngược lại, người sinh ra có giới tính sinh học không trùng khớp với giới của mình thì được gọi là người chuyển giới. Hiểu biết về giới là nền táng nhằm xây dựng chính sách và pháp luật về công nhận, bảo vệ và bảo đảm quyền lợi của tất cả các cá nhân.

Như vậy, khái niệm về giới là sự thể hiện các yếu tố không chỉ tự nhiên mà cả yếu tố xã hội, trong đó nhấn mạnh và coi trọng, bao gồm vai trò xã hội, hành vi xã hội, địa vi xã hội của nam giới và nữ giới trong các bối cảnh xã hội khác nhau. Các khải niệm liên quan Ban dạng giới, thuật ngữ nay là một khái niệm liên quan mật thiết đến giới tính, nói đến cảm nhận hoặc trải nghiệm mang tính chủ quan của cá nhân đó về giới tính của bản thân mình mà không phụ thuộc vào giới tính. Nghĩa là một người mang giới tính nữ nhưng họ có thể cảm nhận mình là nam, nữ hoặc giới tính khác. Theo 5 Nguyễn Văn Hợi Chủ biên (2020), “Hoàn thiện pháp luật về chuyển đổi giới tinh ở Việt Nam”, Nxb Công an nhân dân, tr.10 5 “Giới và giới tính”, People and Nature Reconciliation, tài liệu tham khảo 2.com/url?, truy cập ngày 6/12/2024.

Kohlberg nhà tâm lý học người Mỹ: “Nhận dang giới không thể hình thành cho đến khi ba tuổi ”.” Điều này có thê xuất phát từ các yếu tố khách quan do việc nuôi day từ nhỏ, môi trường sống xung quanh, gen, mức độ nội tiết t6 trước khi mang thai. hoặc từ chính yếu tô chủ quan của cá nhân đó bằng trải nghiệm cuộc sống trước khi trưởng thành và xu hướng tinh dục (sự hap dẫn lâu dai về thé chat, lãng man và cảm xúc đối với người khác giới hoặc cùng giới). Khi bản dạng giới không đồng nhất với giới tính sẽ là nguyên nhân của việc bức bối giới tính hay rối loạn giới tính. Trong đó rối loạn giới tính dé cập đến sự đau khổ tâm lý, trải qua chứng khó chịu ở các cường độ khác nhau bắt nguồn từ sự không phù hợp giữa giới tính của một người được chỉ định khi sinh và ban dang giới của một người.Š Và nhu cầu mong muôn thực hiện chuyển đồi giới tính trùng khớp với bản dạng giới của chính cá nhân đó cảng tăng.

Nếu bản dang giới là cảm nhận của một con người và khi người đó đã xác định được giới của mình, họ sẽ có nhu cầu thể hiện ra ngoài. Những nhu cầu mong muốn được khang định giới tính của mình là nam hay nữ của mỗi cá nhân được gọi là thé hiện giới. Đó là cách một cá nhân có thé thé hiện giới tính bên ngoài thông qua hành vi, cách ăn mặc quần áo, giong nói hoặc các đặc điểm nhận thức khác.