Khóa luận quyền và nghĩa vụ người sử dụng đất khi thu hồi - Phạm Hồng Đức

Khóa luận nghiên cứu pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất vì quốc phòng an ninh, phát triển kinh tế xã hội.

• Tác giả: Phạm Hồng Đức
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Nga
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Đất Đai
• Đề tài: Pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng cho mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan pháp luật về quyền và nghĩa vụ khi thu hồi đất

Nhà nước thu hồi đất là biện pháp hành chính nhằm phục vụ các mục tiêu chiến lược quốc gia. Hoạt động này tác động trực tiếp đến quyền sử dụng đất của người dân và doanh nghiệp. Pháp luật đất đai xác lập khung pháp lý bảo vệ lợi ích hợp pháp của người bị thu hồi đất. Các quy định bảo đảm tính công bằng, minh bạch và dân chủ trong toàn bộ quy trình. Người sử dụng đất được hưởng các quyền về bồi thường thiệt hại, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và bố trí tái định cư. Đồng thời, đối tượng bị thu hồi đất có nghĩa vụ chấp hành nghiêm túc quyết định hành chính, bàn giao mặt bằng đúng thời hạn. Mối quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ mang tính chất đối lưu chặt chẽ theo nguyên tắc hiến định. Luật Đất đai năm 2024 đã hoàn thiện nhiều điểm mới quan trọng. Cơ chế bồi thường đa dạng hóa giúp người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống. Việc phân định rõ ràng quyền và nghĩa vụ hạn chế tối đa nguy cơ khiếu nại, khiếu kiện phức tạp phát sinh.

1.1. Khái niệm và bản chất của hoạt động thu hồi đất

Thu hồi đất là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người sử dụng đất. Biện pháp này chỉ áp dụng cho các mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Hoạt động thu hồi mang tính quyền lực nhà nước đơn phương. Bản chất của quá trình này là sự chuyển giao quyền sử dụng đất từ chủ thể cá nhân, tổ chức sang nhà nước để phục vụ mục tiêu chung. Việc thu hồi phải tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt.

1.2. Mối quan hệ đối lưu giữa quyền và nghĩa vụ pháp lý

Quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất tồn tại trong mối quan hệ gắn kết biện chứng. Người có đất thu hồi được pháp luật bảo đảm các quyền năng kinh tế thông qua bồi thường, hỗ trợ sinh kế và tái định cư thỏa đáng. Đổi lại, chủ thể này có nghĩa vụ phối hợp đo đạc, kiểm đếm và bàn giao đất theo đúng tiến độ giải phóng mặt bằng. Khi các quyền lợi chính đáng được đáp ứng kịp thời, người dân sẽ tự giác thực hiện nghĩa vụ. Sự cân bằng giữa lợi ích nhà nước, nhà đầu tư và người dân là yếu tố quyết định hiệu quả thi hành pháp luật.

II. Thực trạng quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất

Thực tiễn thi hành pháp luật đất đai tại các địa phương ghi nhận nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn còn hạn chế. Công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đã bám sát thực tế hơn. Người dân được cung cấp thông tin dự án, tham gia ý kiến trong quá trình lập phương án giải phóng mặt bằng. Quyền khiếu nại, tố cáo được thực hiện đúng trình tự pháp luật. Tuy nhiên, bất cập lớn nhất vẫn nằm ở công tác xác định giá đất bồi thường. Khoảng cách giữa giá bồi thường của nhà nước và giá chuyển nhượng thực tế trên thị trường còn chênh lệch. Việc bố trí tái định cư tại một số dự án chưa đáp ứng hạ tầng kỹ thuật và xã hội đồng bộ. Một bộ phận người sử dụng đất chậm bàn giao mặt bằng do chưa đồng thuận về mức giá bồi thường. Tranh chấp, khiếu kiện kéo dài làm chậm tiến độ thi công nhiều công trình trọng điểm quốc gia.

2.1. Thực tiễn bảo đảm quyền bồi thường và tái định cư

Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng tại các địa phương đã đạt nhiều kết quả quan trọng. Người sử dụng đất được bồi thường bằng đất, bằng tiền hoặc nhà ở tái định cư theo quy định mới. Tuy vậy, việc định giá đất cụ thể còn gặp nhiều vướng mắc do thiếu phương pháp thẩm định chuẩn xác. Khu vực tái định cư ở một số nơi thiếu tiện ích thiết yếu như trường học, chợ và trạm y tế. Điều này gây khó khăn cho người dân trong việc thích nghi và duy trì sinh kế bền vững sau khi chuyển đến nơi ở mới.

2.2. Vấn đề chấp hành nghĩa vụ bàn giao mặt bằng dự án

Đa số người dân có ý thức chấp hành tốt chủ trương thu hồi đất của Nhà nước. Dù vậy, tình trạng cản trở đo đạc, kiểm đếm và không bàn giao mặt bằng vẫn diễn ra tại nhiều địa phương. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tâm lý so sánh mức giá bồi thường giữa các dự án lân cận. Thiếu sự đối thoại trực tiếp giữa chính quyền và người dân làm gia tăng căng thẳng. Một số trường hợp buộc cơ quan chức năng phải áp dụng biện pháp cưỡng chế thu hồi đất, gây tốn kém ngân sách và tiềm ẩn bất ổn an ninh trật tự.

III. Giải pháp hoàn thiện quyền và nghĩa vụ khi Nhà nước thu hồi đất

Hoàn thiện hệ thống pháp luật là yêu cầu cấp thiết nhằm dung hòa lợi ích của các bên liên quan. Cần triển khai đồng bộ các quy định tiến bộ của Luật Đất đai năm 2024 vào thực tiễn đời sống. Trọng tâm hàng đầu là xây dựng phương pháp xác định giá đất chuẩn xác, tiệm cận giá trị thị trường. Nhà nước cần thành lập các tổ chức định giá đất độc lập để nâng cao tính khách quan. Việc đa dạng hóa hình thức bồi thường bằng đất khác mục đích hoặc nhà ở xã hội cần được mở rộng. Bên cạnh đó, chính quyền cần chú trọng xây dựng hạ tầng khu tái định cư trước khi ban hành quyết định thu hồi đất. Công tác đào tạo nghề, tạo việc làm và hỗ trợ tín dụng cho người bị thu hồi đất nông nghiệp phải được thực hiện bài bản. Quy trình đối thoại công khai, minh bạch hóa thông tin dự án sẽ giúp nâng cao tính tự giác chấp hành pháp luật của công dân.

3.1. Đổi mới cơ chế định giá đất và bồi thường thỏa đáng

Chính sách bồi thường cần bám sát nguyên tắc giá thị trường để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sử dụng đất. Việc bãi bỏ khung giá đất cũ và xây dựng bảng giá đất hàng năm giúp phản ánh chính xác biến động giá trị tài sản. Hội đồng định giá đất cần có sự tham gia của các chuyên gia thẩm định giá độc lập. Khu tái định cư phải hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội trước khi di dời người dân. Phương án này bảo đảm nguyên tắc chỗ ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

3.2. Nâng cao hiệu quả đối thoại và cưỡng chế thu hồi đất

Cơ quan quản lý cần tăng cường tổ chức đối thoại trực tiếp với người dân trong vùng dự án. Việc giải thích cặn kẽ chính sách bồi thường, hỗ trợ giúp giải tỏa tâm lý bức xúc, hoài nghi. Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp cần phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội độc lập. Biện pháp cưỡng chế chỉ nên áp dụng như giải pháp cuối cùng sau khi đã nỗ lực tuyên truyền, vận động. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật từ cả phía cơ quan thực thi và người sử dụng đất.

IV. Ý nghĩa nghiên cứu và ứng dụng pháp luật về thu hồi đất

Nghiên cứu về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc. Đề tài làm sáng tỏ các cơ sở khoa học giúp hoàn thiện hệ thống thể chế quản lý đất đai. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ hữu ích cho các nhà lập pháp, cơ quan tư pháp và chính quyền địa phương. Trong thực tiễn, các đề xuất góp phần giải quyết hài hòa xung đột lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân. Việc tôn trọng quyền tài sản và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế bền vững giúp thúc đẩy tiến độ các dự án hạ tầng quốc gia. Nền kinh tế được hưởng lợi từ việc giải phóng nguồn lực đất đai hiệu quả, an toàn và đúng pháp luật. Nâng cao nhận thức pháp lý của người dân còn củng cố niềm tin vào đường lối phát triển của đất nước.

4.1. Giá trị học thuật cho khóa luận tốt nghiệp luật học

Khóa luận tốt nghiệp hệ thống hóa toàn diện các lý luận pháp luật chuyên ngành về thu hồi đất và giải phóng mặt bằng. Đề tài phân tích sâu sắc các quy định mới nhất của Luật Đất đai năm 2024, tạo tài liệu tham khảo giá trị cho sinh viên luật và học viên cao học. Công trình rèn luyện kỹ năng phân tích văn bản quy phạm pháp luật, đánh giá thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp lập pháp. Đây là nền tảng nghiên cứu vững chắc cho các công trình khoa học pháp lý chuyên sâu.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong công tác quản lý nhà nước

Các giải pháp trong nghiên cứu có khả năng ứng dụng trực tiếp tại các cơ quan quản lý tài nguyên môi trường địa phương. Cán bộ thực thi có thể áp dụng các quy trình đối thoại, kiểm đếm và lập phương án bồi thường một cách minh bạch. Người dân có căn cứ pháp lý rõ ràng để tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân. Việc vận dụng đúng đắn quy định pháp luật giúp hạn chế tranh chấp, tạo môi trường thuận lợi để thu hút đầu tư phát triển kinh tế địa phương.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đất đai là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý (theo Điều 53 Hiến pháp năm 2013). Đất đai vừa là tư liệu sản xuất đặc biệt, vừa là nền tảng để phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội và củng cố quốc phòng, an ninh. Nhằm phục vụ các mục tiêu phát triển chung, Nhà nước thực hiện quyền thu hồi đất trong các trường hợp luật định không do lỗi của người sử dụng đất. Tuy nhiên, hoạt động này tác động trực tiếp đến quyền tài sản, sinh kế, nơi ở và tâm lý của người dân, tiềm ẩn nguy cơ xung đột lợi ích và phát sinh khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.

Nhằm tháo gỡ các vướng mắc từ thực tiễn thi hành Luật Đất đai năm 2013, Quốc hội đã thông qua Luật Đất đai số 31/2024/QH15 (được điều chỉnh thời điểm hiệu lực từ ngày 01/08/2024 theo Luật số 43/2024/QH15), mang lại nhiều sửa đổi quan trọng liên quan đến quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi bị thu hồi đất. Đề tài tập trung nghiên cứu vấn đề này trong giai đoạn chuyển giao giữa hai đạo luật.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định thông qua ba nội dung chính:

1. Làm rõ cơ sở lý luận và tính tất yếu khách quan của hoạt động thu hồi đất, cũng như bản chất quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
2. Phân tích, so sánh các quy định của Luật Đất đai năm 2024 với Luật Đất đai năm 2013 về cơ chế bảo đảm quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất.
3. Đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật trên địa bàn cụ thể, nhận diện các khó khăn, vướng mắc phát sinh và đề xuất giải pháp hoàn thiện quy phạm pháp luật cùng các biện pháp nâng cao hiệu quả thực thi.

Đối tượng nghiên cứu là hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất cho mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn như sau:

• Phạm vi nội dung: Chỉ nghiên cứu trường hợp thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Đề tài không nghiên cứu trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật hoặc do chấm dứt việc sử dụng đất theo quy định.
• Phạm vi thời gian: Khảo cứu thực tiễn trong hai giai đoạn: từ năm 2021 đến trước ngày 01/08/2024 (áp dụng Luật Đất đai năm 2013) và sau ngày 01/08/2024 (khi Luật Đất đai năm 2024 có hiệu lực thi hành).
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu các quy định pháp luật áp dụng trên phạm vi cả nước; thực tiễn thi hành được khảo sát cụ thể tại địa bàn thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc.

Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận dựa trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; các quan điểm chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất; Kết luận số 127-KL/TW ngày 28/02/2025 về sắp xếp tổ chức bộ máy hệ thống chính trị.

Về mặt văn bản quy phạm pháp luật, công trình sử dụng các nguồn văn bản chủ yếu:

• Hiến pháp năm 2013 (Điều 15, Điều 53);
• Bộ luật Dân sự năm 2015 (Điều 105 về quyền tài sản);
• Luật Đất đai năm 2013 (Luật số 45/2013/QH13);
• Luật Đất đai năm 2024 (Luật số 31/2024/QH15) và Luật sửa đổi, bổ sung hiệu lực một số điều của Luật Đất đai (Luật số 43/2024/QH15);
• Các văn bản quy định chi tiết thi hành: Nghị định số 47/2014/NĐ-CP, Nghị định số 01/2017/NĐ-CP, Nghị định số 88/2024/NĐ-CP (quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất), Nghị định số 71/2024/NĐ-CP (quy định về giá đất);
• Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai bao gồm:

• Phương pháp thu thập và tổng hợp thông tin từ các tài liệu khoa học, báo cáo hành chính và văn bản quy phạm;
• Phương pháp phân tích và tổng hợp quy phạm để làm rõ cấu trúc quyền và nghĩa vụ pháp lý;
• Phương pháp so sánh, đối chiếu luật học giữa các quy định của Luật Đất đai năm 2013 và Luật Đất đai năm 2024;
• Phương pháp thống kê, đánh giá số liệu thực tế về công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại địa bàn thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất

Chương 1 hệ thống hóa các vấn đề lý luận nền tảng về hoạt động thu hồi đất và địa vị pháp lý của người sử dụng đất:

• Khái niệm và đặc điểm: Thu hồi đất được xác định là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định hành chính để thu lại đất và quyền sử dụng đất đang có người sử dụng theo quy định của pháp luật. Thu hồi đất mang các đặc trưng: là phương thức quản lý nhà nước về đất đai; phải thể hiện bằng quyết định hành chính; tuân thủ trình tự, thủ tục luật định nghiêm ngặt; mang tính quyền lực - mệnh lệnh hành chính; và trực tiếp làm chấm dứt quyền sử dụng đất, phát sinh trách nhiệm bồi thường, bồi hoàn của Nhà nước.
• Tính tất yếu khách quan: Phân tích sự cần thiết của việc thu hồi đất phục vụ mục tiêu quốc phòng, an ninh (bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, bố trí thế trận phòng thủ, căn cứ huấn luyện, cơ sở hậu cần quân đội) và phát triển kinh tế - xã hội (thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa; điều tiết, phân bổ lại tài nguyên đất đai hiệu quả; xử lý các dự án treo, quy hoạch treo lãng phí).
• Tác động đa chiều đến người bị thu hồi đất: Hoạt động thu hồi đất tác động sâu sắc đến 4 phương diện: (1) Đời sống kinh tế (mất tư liệu sản xuất cơ bản, thay đổi nghề nghiệp); (2) Đời sống sinh hoạt (mất chỗ ở quen thuộc, phát sinh chi phí xây dựng nơi ở mới); (3) Tâm lý xã hội (tâm lý xáo trộn do rời bỏ cộng đồng dân cư gắn bó); (4) Xung đột lợi ích (nguy cơ bất bình đẳng khi giá trị đất sau thu hồi tăng vọt nhưng mức bồi thường nhận được chưa tương xứng).
• Cấu trúc pháp luật: Hệ thống quy phạm điều chỉnh bao gồm 2 nhóm chính: Nhóm quyền của người sử dụng đất (quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia ý kiến và dân chủ, quyền được bồi thường về đất và tài sản, quyền được nhận các khoản hỗ trợ, quyền được bố trí tái định cư, quyền khiếu nại, khởi kiện) và Nhóm nghĩa vụ của người sử dụng đất (chấp hành quyết định thu hồi, phối hợp điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm tài sản, nghĩa vụ tài chính và bàn giao mặt bằng đúng thời hạn).

Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thi hành pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất tại thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc

Chương này tập trung mổ xẻ nội dung các quy định của Luật Đất đai năm 2024, làm rõ những điểm mới so với Luật Đất đai năm 2013 và đối chiếu với thực tiễn áp dụng tại thành phố Vĩnh Yên:

Tiêu chí so sánh	Luật Đất đai năm 2013	Luật Đất đai năm 2024
Xử lý tiền bồi thường khi người dân chưa nhận hoặc có tranh chấp	Gửi vào tài khoản tạm giữ của Kho bạc Nhà nước, không phát sinh lãi suất (khoản 3 Điều 93).	Gửi vào tài khoản tiền gửi tại Ngân hàng thương mại do Nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối theo lãi suất không kỳ hạn; tiền lãi được trả cho người có đất/tài sản (Điều 94).
Danh mục các khoản hỗ trợ khi thu hồi đất	Gồm 04 khoản chính: Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề; Hỗ trợ tái định cư; Hỗ trợ khác (Điều 83).	Tăng lên 06 khoản cụ thể: Tách riêng Hỗ trợ ổn định đời sống và Hỗ trợ ổn định sản xuất kinh doanh; Hỗ trợ di dời vật nuôi; Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề; Hỗ trợ tái định cư; Hỗ trợ tháo dỡ, phá dỡ công trình (Điều 108).
Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề	Ràng buộc điều kiện đối với cá nhân "trong độ tuổi lao động" trực tiếp sản xuất nông nghiệp.	Bỏ điều kiện "trong độ tuổi lao động"; bổ sung ưu tiên hỗ trợ bằng tiền cho nhóm yếu thế (bảo trợ xã hội, trợ cấp hằng tháng, thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ) tại Điều 109.
Hỗ trợ công trình xây dựng hết hạn giấy phép	Không quy định khoản hỗ trợ tháo dỡ đối với công trình xây dựng theo giấy phép có thời hạn đã hết hạn.	Bổ sung quy định hỗ trợ chi phí tháo dỡ, phá dỡ, di dời tài sản gắn liền với đất theo giấy phép xây dựng có thời hạn đã hết hạn (khoản 3 Điều 105).
Tiêu chuẩn và điều kiện khu tái định cư	Quy định chung chung: đảm bảo hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội đồng bộ, phù hợp quy chuẩn (Điều 85).	Quy định chi tiết các tiêu chuẩn cụ thể: Đạt chuẩn nông thôn mới (khu vực nông thôn) hoặc tiêu chuẩn đô thị (khu vực đô thị); quy định thứ tự ưu tiên lựa chọn địa điểm tái định cư (Điều 110).
Thời điểm bố trí tái định cư	Chỉ yêu cầu hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc hạ tầng khu tái định cư trước khi thu hồi đất (khoản 3 Điều 85).	Quy định bắt buộc: Phê duyệt phương án và hoàn thành việc bố trí tái định cư trước khi ban hành quyết định thu hồi đất (khoản 6 Điều 91).

Bên cạnh các điểm tiến bộ, tác giả chỉ ra các vướng mắc kỹ thuật lập pháp trong các văn bản quy định chi tiết thi hành:

• Khoản 1 Điều 19 Nghị định số 88/2024/NĐ-CP chưa làm rõ cơ chế xác định "nhân khẩu" được hưởng hỗ trợ ổn định đời sống khi hộ cha mẹ được giao đất nông nghiệp theo Nghị định số 64/CP nhưng thực tế để các con canh tác (đã lập gia đình, tách khẩu riêng nhưng chưa hoàn tất thủ tục thừa kế/tặng cho).
• Khoản 1 Điều 109 Luật Đất đai năm 2024 chưa có hướng dẫn rõ ràng đối với trường hợp Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà vừa bồi thường bằng đất, vừa bồi thường bằng tiền thì phần diện tích nhận bồi thường bằng tiền có được nhận hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề hay không.
• Bối cảnh sáp nhập đơn vị hành chính và thực hiện mô hình địa phương 2 cấp theo Kết luận số 127-KL/TW ngày 28/02/2025 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 đặt ra yêu cầu phải rà soát, điều chỉnh thẩm quyền thu hồi đất cấp huyện.

Chương 3: Một số đề xuất về giải pháp tiếp tục hoàn thiện pháp luật và các biện pháp nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất

Chương 3 xây dựng các định hướng, giải pháp lập pháp và biện pháp tổ chức thi hành:

• Định hướng hoàn thiện pháp luật: Bám sát quan điểm của Nghị quyết số 18-NQ/TW về nguyên tắc "bảo đảm cuộc sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ", hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người sử dụng đất và nhà đầu tư; đồng thời thích ứng với quá trình sắp xếp bộ máy chính quyền địa phương.
• Giải pháp lập pháp cụ thể:
  • Sửa đổi, bổ sung Nghị định số 88/2024/NĐ-CP nhằm quy định chi tiết cách tính nhân khẩu được hỗ trợ ổn định đời sống đối với các hộ gia đình sản xuất nông nghiệp nhiều thế hệ.
  • Ban hành văn bản hướng dẫn cụ thể về cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp đối với phần diện tích đất nông nghiệp được bồi thường bằng tiền trong trường hợp bồi thường kết hợp (vừa đất vừa tiền).
  • Rà soát quy định về thẩm quyền quyết định thu hồi đất, phê duyệt phương án bồi thường để phù hợp với lộ trình cải cách tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.
• Biện pháp nâng cao hiệu quả thực thi:
  • Nâng cao chất lượng công tác điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm và công khai, minh bạch thông tin dự án thu hồi đất ngay từ giai đoạn thông báo;
  • Tăng cường vai trò đối thoại, hòa giải của cơ quan quản lý và Mặt trận Tổ quốc trong quá trình lấy ý kiến phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư;
  • Đảm bảo nguồn vốn và giải ngân kịp thời kinh phí bồi thường; chú trọng đầu tư đồng bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội tại các khu tái định cư trước khi di chuyển dân cư.

Kết quả và đóng góp của khóa luận

Khóa luận đã tổng kết các kết quả và số liệu thực tiễn sau:

• Làm rõ tính ưu việt của Luật Đất đai năm 2024 trong việc bảo vệ quyền tài sản của người dân, đặc biệt là quy định gửi tiền bồi thường chưa nhận vào tài khoản ngân hàng thương mại nhà nước để sinh lãi không kỳ hạn chi trả cho chủ sở hữu đất, tài sản.
• Khái quát thực trạng hệ thống hạ tầng tái định cư bất cập ở các đô thị lớn được dẫn chứng trong văn bản: dẫn liệu thực trạng hơn 18.000 căn hộ tái định cư bị bỏ hoang (trong đó Hà Nội có hơn 4.000 căn, TP. Hồ Chí Minh có hơn 14.000 căn) do thiếu hạ tầng kết nối, trường học, bệnh viện, dịch vụ trước khi Luật Đất đai năm 2024 chuẩn hóa tiêu chuẩn xây dựng tại Điều 110.
• Phát hiện các "khoảng trống" pháp lý mới phát sinh trong các văn bản hướng dẫn thi hành (như vấn đề nhân khẩu theo Điều 19 Nghị định số 88/2024/NĐ-CP).

Đóng góp khoa học của khóa luận thể hiện ở việc:

• Hệ thống hóa toàn diện các quy định về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất trong giai đoạn chuyển giao thi hành Luật Đất đai năm 2024;
• Nhận diện sớm các bất cập nảy sinh giữa quy định của Luật Đất đai với các đạo luật và chủ trương tổ chức bộ máy mới ban hành đầu năm 2025 (Kết luận số 127-KL/TW và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025);
• Cung cấp luận cứ thực tiễn và giải pháp điều chỉnh chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư tại địa bàn thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ tập trung nghiên cứu hai trường hợp thu hồi đất (quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng), chưa bao quát các trường hợp thu hồi đất do vi phạm pháp luật đất đai hoặc do chấm dứt sử dụng đất tự nguyện, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người.

Về hướng phát triển tiếp theo, đề tài mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về:

• Đánh giá toàn diện tác động kinh tế - xã hội của bảng giá đất và phương pháp định giá đất cụ thể theo Nghị định số 71/2024/NĐ-CP đến tổng mức kinh phí bồi thường giải phóng mặt bằng;
• Cơ chế chuyển giao thẩm quyền quản lý đất đai và thu hồi đất khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật Đất đai, Luật Kinh tế, Quản lý đất đai trong việc tiếp cận các điểm mới của Luật Đất đai năm 2024 và hệ thống văn bản hướng dẫn;
• Cán bộ làm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại các Trung tâm Phát triển quỹ đất và cơ quan quản lý tài nguyên môi trường cấp tỉnh, huyện;
• Các nghiên cứu chuyên sâu về quyền tài sản của công dân và cơ chế bảo đảm an sinh xã hội trong hoạt động thu hồi đất.

Phần phân tích so sánh đối chiếu quy định Luật Đất đai năm 2013 và Luật Đất đai năm 2024 (Chương 2) cùng các luận điểm về tiêu chuẩn khu tái định cư, các khoản hỗ trợ mới là nội dung có giá trị tham khảo chuyên môn cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Khoản tiền bồi thường mà người sử dụng đất chưa nhận hoặc đất đang có tranh chấp được xử lý như thế nào theo Luật Đất đai năm 2024? Theo quy định mới tại Luật Đất đai năm 2024 (thay thế khoản 3 Điều 93 Luật Đất đai năm 2013), số tiền bồi thường, hỗ trợ sẽ được gửi vào tài khoản tiền gửi của đơn vị thực hiện bồi thường mở tại Ngân hàng thương mại do Nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối theo mức lãi suất không kỳ hạn. Phần tiền lãi phát sinh từ khoản tiền này sẽ được trả cho người có quyền sử dụng đất hoặc chủ sở hữu tài sản khi hoàn tất thủ tục nhận tiền.

2. Luật Đất đai năm 2024 đã bổ sung những khoản hỗ trợ nào cho người có đất bị thu hồi so với trước đây? Luật Đất đai năm 2024 nâng tổng số khoản hỗ trợ từ 04 lên 06 khoản, trong đó bổ sung các khoản mới: Hỗ trợ di dời vật nuôi (điểm c khoản 1 Điều 108); Hỗ trợ tháo dỡ, phá dỡ, di dời tài sản gắn liền với đất đối với công trình xây dựng theo giấy phép có thời hạn nhưng đã hết hạn tại thời điểm thu hồi đất (khoản 3 Điều 105); đồng thời tách bạch rõ ràng giữa hỗ trợ ổn định đời sống và hỗ trợ ổn định sản xuất, kinh doanh.

3. Nguyên tắc thời điểm bố trí tái định cư theo Luật Đất đai năm 2024 có điểm gì khác biệt so với Luật Đất đai năm 2013? Luật Đất đai năm 2013 chỉ yêu cầu hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc hạ tầng khu tái định cư trước khi thu hồi đất. Ngược lại, khoản 6 Điều 91 Luật Đất đai năm 2024 quy định bắt buộc việc phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và việc bố trí tái định cư phải được hoàn thành trước khi cơ quan có thẩm quyền ban hành quyết định thu hồi đất.

4. Vướng mắc pháp lý về xác định nhân khẩu hỗ trợ ổn định đời sống theo Nghị định số 88/2024/NĐ-CP là gì? Khoản 1 Điều 19 Nghị định số 88/2024/NĐ-CP quy định hộ gia đình, cá nhân đủ điều kiện bồi thường được hỗ trợ ổn định đời sống nhưng chưa làm rõ việc tính số nhân khẩu đối với trường hợp bố mẹ được giao đất nông nghiệp theo Nghị định số 64/CP nhưng thực tế để các con (đã kết hôn và tách hộ khẩu riêng) canh tác mà chưa phân chia thừa kế hoặc chuyển quyền.

5. Thứ tự ưu tiên lựa chọn địa điểm tái định cư được Luật Đất đai năm 2024 quy định ra sao? Theo Điều 110 Luật Đất đai năm 2024, thứ tự ưu tiên gồm: (1) Tại địa bàn đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất thu hồi; (2) Tại địa bàn đơn vị hành chính cấp huyện nơi có đất thu hồi nếu cấp xã không còn quỹ đất; (3) Tại địa bàn khác có điều kiện tương đương nếu cấp huyện không còn quỹ đất; đồng thời ưu tiên chọn khu đất có vị trí thuận lợi.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Phạm Hồng Đức đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực trạng pháp lý về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu chỉ ra những điểm tiến bộ vượt bậc của Luật Đất đai năm 2024 trong việc mở rộng các khoản hỗ trợ, chuẩn hóa điều kiện tái định cư và bảo đảm lãi suất tiền bồi thường gửi ngân hàng. Đồng thời, công trình kịp thời nhận diện các bất cập kỹ thuật lập pháp tại các văn bản hướng dẫn và đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế phù hợp với định hướng sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA NGƯỜI SỬ DỤNG ĐẤT KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Lý luận về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm và đặc điểm của thu hồi đất Theo định nghĩa của từ điển Tiếng Việt, thu hồi được hiểu là “thu về lại, lấy lại cái trước đó đã đưa ra, đã cấp phát hoặc bị mất vào tay người khác” 3. Cụ thể hơn, từ điển giải thích thuật ngữ Luật học đưa ra định nghĩa: “THĐ là việc CQNN có thẩm quyền thu hồi QSDĐ của người vi phạm quy định về sử dụng đất để NN giao cho người khác sử dụng hoặc trả lại cho chủ sử dụng đất hợp pháp bị lấn chiếm.

Trong trường hợp thật cần thiết, NN thu hồi đất đang sử dụng của người sử dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng”4. Ở Việt Nam, chế định THĐ lần đầu tiên được đề cập trong Quyết định 201/CP ngày 01/07/1980 của Hội đồng chính phủ về thống nhất quản lý ruộng đất và tăng cường quản lý ruộng đất trong cả nước (điểm 2 mục I). Đặc biệt, từ khi nước ta bắt đầu chuyển mình sang nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN, THĐ được xem như là một “khâu” quan trọng trong quá trình điều phối đất đai, điều này được thể hiện rõ trong các quy định của Luật Đất đai 1987 (khoản 4 Điều 9 và Điều 14), Luật Đất đai 1993 (khoản 4 Điều 13 và Điều 26). Tuy nhiên, nhìn chung các quy định về THĐ của Luật Đất đai năm 1987 và Luật Đất đai năm 1993 chủ yếu mang tính chất liệt kê mà chưa làm rõ được nội hàm khái niệm THĐ.

Điều chỉnh một cách hợp lý về phạm vi chủ thể, làm rõ nội hàm khái niệm THĐ, khoản 11 Điều 3 Luật Đất đai 2013 đưa ra định nghĩa: “Thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai”. Định nghĩa này sau đó tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện tại khoản 35 Điều 3 Luật Đất đai 2024: “Nhà nước thu hồi đất là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người sử dụng đất hoặc thu lại đất của người đang sử dụng đất hoặc thu lại đất đang được Nhà nước giao quản lý”. 3 Hoàng Phê (chủ biên) (2003), “Từ điển Tiếng Việt”, Nxb Đà Nẵng, tr958. 4 Trường Đại học Luật Hà Nội (1999), “Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học (Luật Đất đai, Luật Lao động, Tư pháp quốc tế)”, Nxb Công an Nhân dân, tr.

7 Tựu chung lại, thông qua quá trình hình thành và phát triển của chế định THĐ ở Việt Nam, có thể kết luận: “Thu hồi đất là việc các CQNN có thẩm quyền ra quyết định hành chính để thu lại đất và quyền sử dụng đất đang có người sử dụng trong một số những trường hợp nhất định theo quy định của pháp luật đất đai”. Hiện nay, NN tiến hành hoạt động thu hồi đất trong 04 trường hợp, bao gồm: (i) thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; (ii) thu hồi đất để phát triển kinh tế, xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; (iii) thu hồi đất do vi phạm pháp luật về đất đai; (iv) thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe doạ tính mạng con người, không còn khả năng tiếp tục sử dụng.