Khóa luận chấm dứt hôn nhân do bị tuyên bố đã chết - ĐH Luật Hà Nội

Khóa luận tốt nghiệp luật học phân tích quy định chấm dứt hôn nhân khi vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố đã chết theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

• Tác giả: Nhâm Ho Khánh Linh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Chấm dứt hôn nhân khi một bên vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố là đã chết theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan chấm dứt hôn nhân khi vợ chồng bị tòa tuyên bố đã chết

Chấm dứt hôn nhân do một bên bị Tòa án tuyên bố đã chết là chế định quan trọng trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam. Căn cứ xác lập dựa trên quyết định tuyên bố một người đã chết của Tòa án theo quy định của Bộ luật Dân sự. Sự kiện pháp lý này tạo ra hậu quả tương đương cái chết sinh học tự nhiên. Quan hệ hôn nhân chấm dứt kể từ ngày quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Quy định này giải quyết tình trạng bế tắc pháp lý khi một bên vợ hoặc chồng biệt tích lâu ngày. Quyền và nghĩa vụ nhân thân giữa hai bên lập tức chấm dứt. Khối tài sản chung của vợ chồng được chia theo thỏa thuận hoặc theo pháp luật về thừa kế. Con chung chưa thành niên được giao cho bên còn sống trực tiếp nuôi dưỡng. Cơ chế này bảo vệ trật tự gia đình, quyền tự do kết hôn và quyền sở hữu tài sản của công dân. Khóa luận tốt nghiệp luật học tập trung làm sáng tỏ các giá trị lý luận và thực tiễn của quy định này.

1.1. Căn cứ và điều kiện tuyên bố vợ hoặc chồng đã chết

Tòa án tuyên bố một người đã chết dựa trên các căn cứ chặt chẽ tại Điều 71 Bộ luật Dân sự năm 2015. Trường hợp thứ nhất xảy ra sau 03 năm kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực mà không có tin tức xác thực. Trường hợp thứ hai xuất hiện khi người đó biệt tích trong chiến tranh sau 05 năm kể từ ngày chiến tranh kết thúc. Trường hợp thứ ba áp dụng sau 02 năm kể từ ngày tai nạn, thảm họa hoặc thiên tai kết thúc. Trường hợp cuối cùng là người đó biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức còn sống. Người có quyền, lợi ích liên quan nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết. Thời hạn tìm kiếm thông báo công khai được thực hiện nghiêm ngặt.

1.2. Thời điểm chấm dứt hôn nhân và tư cách pháp lý

Hôn nhân chính thức chấm dứt vào ngày Tòa án xác định người vợ hoặc chồng chết trong bản án hoặc quyết định. Trường hợp quyết định không nêu rõ ngày chết, ngày chấm dứt hôn nhân là ngày quyết định có hiệu lực. Từ thời điểm này, tư cách vợ chồng giữa hai bên hoàn toàn biến mất. Người còn sống có toàn quyền xác lập quan hệ hôn nhân mới với người khác. Quyền kết hôn này được pháp luật công nhận tuyệt đối mà không bị ràng buộc bởi quan hệ cũ. Tình trạng hôn nhân của người còn sống được xác định là góa vợ hoặc góa chồng. Đây là ranh giới pháp lý xác định quyền nhân thân và tài sản.

II. Bất cập chấm dứt hôn nhân khi vợ chồng bị tòa tuyên bố đã chết

Thực tiễn áp dụng quy định chấm dứt hôn nhân khi vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố đã chết bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Bất cập đầu tiên nằm ở việc xác định chính xác ngày chết của người biệt tích. Các Tòa án địa phương thường lúng túng khi chọn ngày quyết định có hiệu lực hay ngày xảy ra sự kiện mất tích. Việc này gây xáo trộn thời điểm mở thừa kế và phân chia tài sản chung. Bất cập thứ hai liên quan đến đối tượng đang bị truy nã bỏ trốn. Pháp luật hiện hành chưa quy định cụ thể việc loại trừ người trốn truy nã khỏi diện bị tuyên bố chết. Tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp lý để hợp thức hóa tài sản và trốn tránh trách nhiệm hình sự vẫn tiềm ẩn rủi ro. Bên cạnh đó, thủ tục hủy bỏ quyết định tuyên bố chết khi người đó trở về còn nhiều khoảng trống. Quyền lợi của bên thứ ba ngay tình khi giao dịch tài sản với vợ hoặc chồng còn sống chưa được bảo đảm toàn diện.

2.1. Xung đột trong xác định ngày chết và chia tài sản

Việc xác định không chuẩn xác ngày chết dẫn đến tranh chấp gay gắt về phân chia di sản thừa kế. Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định tài sản chung được chia theo luật dân sự. Tuy nhiên, khối tài sản hình thành trong thời gian biệt tích rất khó phân loại là tài sản riêng hay tài sản chung. Nếu Tòa án lấy ngày quyết định có hiệu lực làm ngày chết, các tài sản người còn sống tạo lập trước đó vẫn bị tính vào tài sản chung. Điều này xâm phạm nghiêm trọng đến quyền lợi hợp pháp và công sức đóng góp của bên còn sống.

2.2. Tranh chấp khi người bị tuyên bố chết trở về

Hệ quả pháp lý khi người bị tuyên bố chết trở về là vấn đề phức tạp nhất. Theo Điều 67 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, nếu người còn sống chưa kết hôn thì hôn nhân tự động phục hồi. Nếu người còn sống đã kết hôn hợp pháp với người khác thì hôn nhân mới giữ nguyên hiệu lực. Quy định này bảo vệ cuộc hôn nhân thứ hai nhưng dễ gây tổn thương nhân thân cho người trở về. Ngoài ra, việc đòi lại tài sản đã chia thừa kế gặp muôn vàn cản trở nếu tài sản đã được chuyển nhượng cho bên thứ ba.

III. Giải pháp luật chấm dứt hôn nhân khi vợ chồng bị tuyên bố đã chết

Để hoàn thiện cơ chế chấm dứt hôn nhân khi một bên bị tuyên bố đã chết, hệ thống pháp luật cần bổ sung các quy định cụ thể. Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn thống nhất việc xác định ngày chết trong từng trường hợp biệt tích. Hướng dẫn phải quy định rõ cách xử lý đối với trường hợp người đang bị truy nã bỏ trốn. Cần đình chỉ yêu cầu tuyên bố chết nếu phát hiện đương sự đang trốn tránh trách nhiệm hình sự. Pháp luật cũng cần làm rõ cơ chế phục hồi hôn nhân theo ý chí tự nguyện của các bên. Nếu người trở về và người còn sống đều muốn tái hợp, thủ tục đăng ký phải được đơn giản hóa. Quy định về hoàn trả tài sản sau khi hủy bỏ quyết định tuyên bố chết cần chi tiết hơn. Cơ chế bồi thường hoặc thanh toán giá trị tài sản phải được áp dụng khi tài sản gốc không còn. Những giải pháp này nâng cao tính khả thi của pháp luật hôn nhân gia đình.

3.1. Hoàn thiện quy định về đối tượng trốn truy nã

Cần bổ sung điều khoản loại trừ người đang có lệnh truy nã khỏi quyền yêu cầu tuyên bố chết của thân nhân. Tòa án thụ lý đơn cần phối hợp xác minh với cơ quan công an điều tra. Khi phát hiện người biệt tích đang có quyết định truy nã, Tòa án phải đình chỉ xét đơn yêu cầu. Biện pháp này ngăn chặn hành vi tẩu tán tài sản bất hợp pháp thông qua con đường phân chia di sản thừa kế. Đồng thời, quy định này bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật hình sự và trật tự quản lý hành chính nhà nước.

3.2. Chuẩn hóa quy trình khôi phục quan hệ tài sản

Hệ thống pháp luật cần thiết lập quy trình minh bạch nhằm giải quyết tài sản khi hủy quyết định tuyên bố chết. Luật cần quy định rõ nghĩa vụ hoàn trả hiện vật hoặc giá trị tài sản tương đương của người nhận thừa kế. Trường hợp tài sản đã chuyển nhượng cho bên thứ ba ngay tình, giao dịch đó phải được bảo vệ hiệu lực. Người nhận thừa kế có nghĩa vụ thanh toán phần giá trị tài sản đã nhận cho người trở về. Cơ chế giải quyết rõ ràng sẽ giảm thiểu tranh chấp dân sự kéo dài giữa các thành viên trong gia đình.

IV. Ý nghĩa pháp lý chấm dứt hôn nhân khi vợ chồng bị tuyên bố đã chết

Chế định chấm dứt hôn nhân khi một bên bị Tòa án tuyên bố đã chết thể hiện tính nhân văn sâu sắc của pháp luật Việt Nam. Quy định này giải phóng người còn sống khỏi sự ràng buộc pháp lý với một cuộc hôn nhân trên thực tế đã tan vỡ. Quyền nhân thân, quyền tự do kết hôn và quyền định đoạt tài sản của công dân được bảo đảm toàn diện. Kết quả nghiên cứu trong khóa luận tốt nghiệp ngành luật học mang lại giá trị tham khảo thực tiễn sâu sắc. Sinh viên, nghiên cứu sinh và các chuyên gia tư vấn pháp lý có thể ứng dụng các luận điểm này trong tố tụng. Việc nắm vững các căn cứ pháp lý giúp bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong các vụ án hôn nhân gia đình. Đồng thời, công trình nghiên cứu đóng góp cơ sở lý luận vững chắc cho các nhà lập pháp tiếp tục sửa đổi, bổ sung Luật Hôn nhân và Gia đình trong giai đoạn phát triển mới.

4.1. Ứng dụng trong thực tiễn xét xử của Tòa án

Các phân tích trong đề tài cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trong quá trình xét xử. Việc áp dụng đúng các căn cứ tuyên bố chết giúp hạn chế sai sót tố tụng và khiếu kiện kéo dài. Tòa án cần thẩm tra kỹ lưỡng các điều kiện biệt tích, thời hạn tìm kiếm theo đúng quy định trước khi ban hành phán quyết. Việc xác định chuẩn xác thời điểm mở thừa kế và giải quyết tài sản chung sẽ bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho đương sự, bảo đảm sự công bằng và tính nghiêm minh của nền tư pháp.

4.2. Định hướng nghiên cứu và hoàn thiện pháp luật

Khóa luận mở ra hướng tiếp cận toàn diện hơn về quyền nhân thân và quyền tài sản trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Các nhà nghiên cứu pháp lý có thể mở rộng khảo cứu kinh nghiệm lập pháp của các quốc gia phát triển về chế định tuyên bố người vắng mặt hoặc đã chết. Công trình khẳng định sự cần thiết phải đồng bộ hóa các quy định giữa Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Hôn nhân và Gia đình. Điều này tạo nền tảng vững chắc để xây dựng khung pháp lý hiện đại và bảo vệ con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE CHAM DUT HON NHÂN KHI MOT BEN VQ HOẶC CHONG BI TOA ÁN TUYEN BO LA ĐÃ CHET 1. Khái niệm cham dứt hôn nhân va khái niệm cham dứt hôn nhân khi một bên vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bo là đã chết 1. Khái niệm chấm dứt hôn nhân Hôn nhân là một trạng thái pháp lý được thiết lập dựa trên ý chí tự nguyện của cá nhân thông qua các hành vi pháp ly và sự công nhận của cơ quan có thẩm quyền. Khi xác lập quan hệ hôn nhân, các bên luôn mong muốn hướng đến sự 6n định, hạnh phúc và lâu đài.

Tuy nhiên, hôn nhân không phải là trạng thái vĩnh cửu. Thực tế cho thấy, quan hệ hôn nhân chỉ duy trì trong một khoảng thời gian nhất định và có thể chấm đứt vì nhiều lí do khác nhau, bao gồm nguyên nhân chủ quan và khách quan. Khi một hoặc cả hai bên có mong muốn thay đổi trạng thái này, quan hệ hôn nhân sẽ chấm đứt theo quyết định của Tòa án. Ngoài ra, hôn nhân có cũng có thể chấm dứt không đo ý chí của hai bên vợ chồng.

Việc chấm dứt hôn nhân không chỉ mang tính chất cá nhân mà còn chịu sự điều chỉnh của các quy phạm pháp luật nhằm đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của các bên. Theo từ điển tiếng Việt, cham đứt là “/am cho một quá trình, một sự việc không còn tiếp tục nữa.” Luật HN&GD năm 2014 không định nghĩa cụ thể về “cham dứt hôn nhân”, mà chỉ định nghĩa về “hôn nhân”. Theo đó, hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi kết hôn”, tức là là trạng thái thé hiện quan hệ vợ chồng đang tồn tại. Do vậy, chấm đứt hôn nhân là sự kết thúc, làm cho quan hệ ay không còn nữa về mặt thực tế và pháp lý.

Khi cham dứt quan hệ hôn nhân, giữa hai bên vợ chồng không còn tồn tại các quyền, nghĩa vụ về nhân thân và tài sản của vợ chông đôi với nhau. ! Viên ngôn ngữ học (2003), 7? điển tiếng Việt, Nxb. Từ dién Bách khoa, tr.140 ? Khoản 1 Điều 3 Luật HN&GD năm 2014 Chấm dứt hôn nhân có thể do ý chí của vợ chồng, đo vợ, chồng yêu cầu ly hôn và được Tòa án giải quyết cho ly hôn khi có căn cứ ly hôn. Cham đứt hôn nhân có thé không phụ thuộc vào ý chí của vợ chồng, do những sự kiện xảy ra ngoài ý chí, ngoài mong muốn của vợ chồng như do một bên vợ hoặc chồng chết trước hoặc do bị Tòa án tuyên bó là đã chết đối với một bên vợ hoặc chồng.

Đây là những sự kiện pháp lý nằm ngoài ý chí của vợ, chồng làm cho hôn nhân không thể tiếp tục tồn tại do một bên đã chết. Tóm lại, chấm đứt hôn nhân được hiểu là việc cham đứt quan hệ vợ chồng theo pháp luật do một bên vợ hoặc chồng chết hoặc bị Tòa án tuyên bố là đã chết hoặc do ly hôn khi vợ, chồng hay cả hai vợ chồng có yêu cầu và được Tòa án giải quyết cho ly hôn. Đây là một sự kiện pháp lý có thé xảy ra đo nguyên nhân khách quan hoặc chủ quan theo hình thức tự nhiên hoặc quyết định của co quan có thẩm quyền. Bên cạnh đó, cần phân biệt rõ khái niệm “chấm dứt hôn nhân” với “ly thân” và “hủy kết hôn trái pháp luật”, cu thé: “Ly thân” mô tả quan hệ giữa vợ và chồng đã không còn chung sống với nhau nhưng vẫn chưa ly hôn.

Hai người thường tự thỏa thuận với nhau để sống ly thân mà không cần sự công nhận của Tòa án, và trên pháp lý thì họ vẫn là vợ chồng. Ly thân không làm chấm dứt mối quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng nên trong thời gian sống ly thân, các bên vẫn có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ đối với con chung và tải sản. “Hủy kết hôn trái pháp luật” là việc tuyên bố việc kết hôn giữa nam, nữ đã thực hiện đăng ký tại co quan nha nước có thẩm quyên bị vô hiệu đo một bên hoặc cả hai bên vi phạm các điều kiện kết hôn theo quy định của pháp luật.” Đây là biện pháp chế tài được áp dụng đối với trường hợp kết hôn trái pháp luật, thê hiện thái độ của Nhà nước về việc không thừa nhận giá trị pháp lý của quan hệ hôn nhân. Khi hủy kết hôn trái pháp luật, giữa hai bên được coi là chưa 3 Khoản 6 Điều 3 Luật HN&GD năm 2014 9 từng tồn tại quan hệ vợ chồng về mặt pháp ly, trong khi cham dứt hôn nhân là sự kết thúc của một quan hệ hôn nhân hợp pháp.

Như vậy, cham đứt hôn nhân là sự kết thúc quan hệ vợ chồng theo quy định pháp luật, có thể đo ý chí của các bên hoặc bởi những sự kiện khách quan. Nghiên cứu khái niệm này không chỉ giúp làm sáng tỏ bản chất pháp lý của quan hệ hôn nhân thông qua việc phân biệt các khái niệm liên quan đến van dé chấm dứt hôn nhân như ly thân và hủy kết hôn trái pháp luật giúp xác định rõ hậu quả pháp lý của từng trường hợp, làm cơ sở cho việc giải quyết tranh chấp hôn nhân — gia đình một cách phù hợp; mà còn góp phần hoàn thiện quy định pháp luật về hôn nhân và gia đình, đáp ứng nhu cầu điều chỉnh các quan hệ xã hội trong thực tiễn. Khái niệm chấm dứt hôn nhân khi một bên vợ hoặc chồng bị Tòa án tuyên bố là đã chết Quyết định của Tòa án tuyên bố một người là đã chết không chỉ là xác định một cá nhân đã ngừng ton tại về mặt sinh học mà còn 1a việc đánh dấu sự kiện pháp lý làm chấm dứt tư cách chủ thé của người đó trong các quan hệ pháp lý, trong đó có quan hệ hôn nhân. Chấm đứt hôn nhân trong trường hợp này không phụ thuộc vào ý chí, mong muốn của vợ chồng, mà được xác định dựa trên các điều kiện theo luật định được Tòa án áp dụng.

Vậy cơ sở nào để xác định một người là đã chết? Trước hết, cần làm rõ khái niệm “chết” và thé nào được coi là “đã chết”. Theo đó, cái chết của một người được xác định theo hai hướng: chết thực tế về mặt sinh học và và chết giả định về phương diện pháp lý. Thứ nhất, chết thực té về mặt sinh học được định nghĩa tương đối rộng, được hiểu theo nhiều quan niệm khác nhau của các lĩnh vực trong xã hội. Dưới góc độ y học, chết “/a sự chdm ditt mọi hoạt động sống như hô hấp trao đổi phân chia các tế bào."^ Trước đây, khi khoa học chưa phát triển, một * https://suckhoedoisong.

vn/su-that-khoanh-khac-cai-chet-duoi-goc-nhin-khoa-hoc-hien-dai-169150163.htm, truy cap ngay 18/01/2025 10 người được xem là đã chết khi họ không còn thở, tim ngừng đập và mắt tri giác. Với sự phát triển của y học hiện đại, các tiêu chí xác định cái chết trở nên phức tạp hơn, được chia làm hai loại: chết lâm sàng và chết thật. Bên cạnh các dấu hiệu truyền thống, y học hiện đại còn sử dụng khái niệm “chết não” để xác định tình trạng chết của một người. Theo đó, dù tim của một cá nhân có thể đập nhờ vào sự hỗ trợ của máy móc, nhưng nếu não bộ mat chức năng hoàn toàn, họ vẫn được coi là đã chết.

Dưới góc độ ngôn ngữ học, chết “la mat khả năng sống, không còn biểu hiện của sự sống.”° Định nghĩa này phản ánh cách hiểu phố biến về cái chết trong đời sống hàng ngày, khi một người không còn thở, tim ngừng đập và cơ thé bắt đầu phân hủy. Dưới góc độ pháp lý, thuật ngữ “chết” mang một ý nghĩa chặt chẽ hơn, là sự kiện pháp lý nhằm làm chấm dứt tư cách chủ thé của cá nhân, theo quy định của pháp luật thì phải “khai tử” theo quy định “Cá nhân chết phải được khai a. Khai tử là một thủ tục hành chính được thực hiện nhằm xác nhận cái chết của một cá nhân và giúp Nhà nước quản lý biến động dân số. Khi một cá nhân chết, thân nhân của họ có trách nhiệm đăng ký khai tử tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú cuối cùng của họ.

Trường hợp không xác định được nơi cư trú, việc đăng ký khai tử có thé được thực hiện tại noi người đó chết hoặc nơi phát hiện thi thể người chết. Người có trách nhiệm đi đăng ký khai tử nộp tờ khai theo mẫu quy định và giấy báo tử hoặc giấy tờ khác thay giấy báo tử cho cơ quan đăng ký hộ tịch”. Do vậy, khi một người qua đời thực tế, giấy chứng tử là bằng chứng xác nhận sự kiện này. Như vậy, chết thực tế về mặt sinh học không cần sự can thiệp của Tòa án, vì pháp luật công nhận đây là sự chấm đứt sự sống, tư cách chủ thể cá nhân theo tự nhiên va do đó, cũng dan đến việc chấm dứt các quan hệ pháp lý, trong 3 Viện ngôn ngữ học (2003), 7 điển tiếng Việt, Nxb.

Từ điển Bách khoa, tr.151 5 Khoản 2 Điều 30 BLDS năm 2015 7 Khoản 1 Điều 34 Luật Hộ tịch năm 2014 II đó có quan hệ hôn nhân. Vợ hoặc chồng của người đã chết có quyền thực hiện các thú tục như chia tài sản thừa kế và kết hôn với người mới sau khi đã hoàn tất thủ tục khai tử tại cơ quan nhà nước có thâm quyên. Thứ hai, chết giả định về mặt pháp lý là việc “suy đoán pháp lý” về sự cham dứt tư cách chủ thé của cá nhân, dựa trên các điều kiện nhất định do pháp luật quy định. Bao gồm những giả định pháp lý khi có bằng chứng xác thực về sự tồn tại hay không tồn tại của cá nhân đó như thời gian mắt tích và các tình huống liên quan.

Suy đoán pháp lý là một nguyên tắc quan trọng trong pháp luật, theo đó một sự kiện có thể được suy đoán là có thật dựa trên những thông tin đã nắm bắt được với các bằng chứng gián tiếp hoặc hoan cảnh cụ thé. Đây là một phương pháp cần thiết dé dam bảo quyên và lợi ích hợp pháp của các cá nhân và tô chức liên quan khi một người bị nghi ngờ có thê đã chết trong một hoàn cảnh nhất định, nhưng không xác định được chính xác họ còn sống hay đã chết, giúp giải quyết các quan hệ pháp lý đang tồn tại giữa người đó với những người khác.