Khóa luận: Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng

Nghiên cứu quy định pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, phân tích thực tiễn áp dụng và đề xuất giải pháp.

• Tác giả: Nguyễn Trường Huy
• Người hướng dẫn: ThS. Hoàng Ngọc Hưng
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự - Tố tụng Dân sự
• Đề tài: Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng

Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự (TNDS) do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng là những điều kiện pháp lý cho phép bên vi phạm được miễn giảm nghĩa vụ bồi thường thiệt hại khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ hợp đồng. Những căn cứ này xuất phát từ nguyên tắc lỗi trong trách nhiệm dân sự, theo đó, trách nhiệm chỉ phát sinh khi có lỗi cố ý hoặc vô ý của bên vi phạm. Pháp luật Việt Nam ghi nhận các căn cứ loại trừ TNDS tại Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015, bao gồm sự kiện bất khả kháng, tình trạng cấp thiết, lỗi của bên bị vi phạm và các trường hợp khác do pháp luật quy định. Việc xác định căn cứ loại trừ không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn góp phần bảo đảm sự công bằng trong giải quyết tranh chấp hợp đồng. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào phân tích khái niệm trách nhiệm dân sự mà chưa đi sâu vào cơ chế loại trừ, dẫn đến thiếu sót trong lý luận và thực tiễn áp dụng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự

Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự là những tình tiết pháp lý được pháp luật thừa nhận hoặc các bên thỏa thuận, nhằm loại bỏ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm bồi thường khi có vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Đặc điểm quan trọng nhất là những căn cứ này phải có tính khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của bên vi phạm. Ví dụ, sự kiện bất khả kháng (thiên tai, địch họa) là căn cứ loại trừ trách nhiệm vì sự kiện này nằm ngoài tầm kiểm soát của con người. Ngoài ra, căn cứ loại trừ còn phải được xác định trước hoặc tại thời điểm giao kết hợp đồng, thể hiện qua các điều khoản thỏa thuận hoặc quy định pháp luật. Sự khác biệt giữa căn cứ loại trừ và các điều kiện miễn trách nhiệm khác (như miễn trừ trách nhiệm do lỗi của bên bị vi phạm) nằm ở tính bắt buộc và phạm vi áp dụng.

1.2. Vai trò của căn cứ loại trừ trong pháp luật hợp đồng

Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng lợi ích giữa các bên trong hợp đồng, ngăn ngừa rủi ro bất hợp lý và thúc đẩy sự hợp tác hiệu quả. Thông qua các căn cứ này, pháp luật tạo điều kiện cho các bên tự do thỏa thuận về phân bổ rủi ro, phù hợp với khả năng chịu đựng của mỗi bên. Chẳng hạn, các bên có thể thỏa thuận về giới hạn trách nhiệm trong trường hợp xảy ra sự kiện bất khả kháng. Bên cạnh đó, căn cứ loại trừ còn góp phần giảm tải gánh nặng pháp lý cho tòa án trong việc xác định lỗi, bởi lẽ trách nhiệm chỉ phát sinh khi có lỗi trừ trường hợp pháp luật quy định miễn trừ. Điều này thể hiện sự tiến bộ trong tư duy pháp lý, chuyển từ chế độ trách nhiệm tuyệt đối sang trách nhiệm có lỗi.

II. Phân tích các căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự theo pháp luật Việt Nam

Pháp luật Việt Nam quy định bốn nhóm căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng tại Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015: sự kiện bất khả kháng, tình trạng cấp thiết, lỗi của bên bị vi phạm và các trường hợp khác do pháp luật quy định. Sự kiện bất khả kháng là sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước hoặc ngăn chặn được, như thiên tai, chiến tranh. Tình trạng cấp thiết là tình huống nguy hiểm đòi hỏi hành động tức thời để tránh thiệt hại lớn hơn, mặc dù hành động đó có thể vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Lỗi của bên bị vi phạm xảy ra khi bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng hoặc cản trở bên vi phạm thực hiện nghĩa vụ. Ngoài ra, pháp luật còn cho phép các bên thỏa thuận về căn cứ loại trừ trong hợp đồng, miễn là không trái với đạo đức xã hội. Thực tiễn áp dụng cho thấy tòa án thường dựa vào các căn cứ này để xác định trách nhiệm bồi thường, nhưng vẫn còn tồn tại những bất cập trong việc xác định mức độ lỗi giữa các bên.

2.1. Sự kiện bất khả kháng và tình trạng cấp thiết

Sự kiện bất khả kháng là căn cứ loại trừ trách nhiệm phổ biến nhất, được pháp luật quy định tại khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015. Để được công nhận, sự kiện phải đáp ứng ba điều kiện: xảy ra khách quan, không thể lường trước và không thể ngăn chặn được. Ví dụ, lũ lụt lớn phá hủy nhà máy khiến doanh nghiệp không thể giao hàng đúng hạn. Tình trạng cấp thiết, quy định tại khoản 2 Điều 156, là tình huống nguy hiểm đòi hỏi hành động tức thời, chẳng hạn như cứu người khỏi đám cháy. Cả hai căn cứ này đều có đặc điểm chung là không phụ thuộc vào ý chí của bên vi phạm, nhưng khác nhau ở mức độ nguy hiểm và tính tức thời. Pháp luật cho phép các bên thỏa thuận về phạm vi áp dụng của căn cứ này trong hợp đồng, nhưng không được loại trừ hoàn toàn trách nhiệm.

2.2. Lỗi của bên bị vi phạm và thỏa thuận loại trừ

Lỗi của bên bị vi phạm xảy ra khi bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng hoặc cản trở bên vi phạm thực hiện nghĩa vụ, dẫn đến vi phạm nghĩa vụ. Ví dụ, bên mua không cung cấp nguyên liệu khiến bên bán không thể giao hàng. Trường hợp này, bên vi phạm có thể được loại trừ trách nhiệm nếu chứng minh được lỗi thuộc về bên bị vi phạm. Ngoài ra, pháp luật cho phép các bên thỏa thuận về căn cứ loại trừ trong hợp đồng, miễn là không trái với đạo đức xã hội và trật tự công cộng. Thỏa thuận này thể hiện nguyên tắc tự do ý chí trong hợp đồng, nhưng cần được lập thành văn bản rõ ràng. Thực tiễn cho thấy, tòa án thường ưu tiên các thỏa thuận đã được ghi nhận trong hợp đồng khi giải quyết tranh chấp.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự

Việc hoàn thiện pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự cần tập trung vào hai khía cạnh: thống nhất quy định pháp luật và nâng cao nhận thức pháp lý cho các bên tham gia hợp đồng. Hiện nay, pháp luật Việt Nam còn thiếu các hướng dẫn cụ thể về việc xác định mức độ lỗi giữa các bên, dẫn đến sự không nhất quán trong thực tiễn xét xử. Để khắc phục, cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết về tiêu chí xác định sự kiện bất khả kháng, tình trạng cấp thiết và lỗi của bên bị vi phạm. Ngoài ra, các bên tham gia hợp đồng nên được tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm, nhằm tránh những tranh chấp không đáng có. Các doanh nghiệp cũng cần xây dựng các điều khoản hợp đồng rõ ràng về phân bổ rủi ro, bao gồm cả căn cứ loại trừ trách nhiệm. Việc này không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn góp phần thúc đẩy môi trường kinh doanh lành mạnh.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về căn cứ loại trừ

Để hoàn thiện quy định pháp luật, cần sửa đổi, bổ sung Điều 360 Bộ luật Dân sự 2015 nhằm làm rõ tiêu chí xác định sự kiện bất khả kháng, tình trạng cấp thiết và lỗi của bên bị vi phạm. Cụ thể, cần quy định rõ ràng về phạm vi áp dụng của từng căn cứ, điều kiện chứng minh và hậu quả pháp lý tương ứng. Ngoài ra, nên xây dựng các án lệ hướng dẫn về việc xác định mức độ lỗi giữa các bên trong hợp đồng, nhằm tạo sự thống nhất trong thực tiễn xét xử. Việc này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan lập pháp, tòa án và các chuyên gia pháp lý. Bên cạnh đó, cần tăng cường giám sát việc áp dụng pháp luật, đảm bảo các quy định được thực thi nghiêm minh.

3.2. Nâng cao nhận thức pháp lý cho các bên tham gia hợp đồng

Nâng cao nhận thức pháp lý cho các bên tham gia hợp đồng là giải pháp quan trọng nhằm giảm thiểu tranh chấp liên quan đến căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự. Các cơ quan chức năng nên tổ chức các chương trình tuyên truyền, tập huấn về pháp luật hợp đồng, đặc biệt là về căn cứ loại trừ trách nhiệm. Các doanh nghiệp cần được hướng dẫn xây dựng các điều khoản hợp đồng rõ ràng, bao gồm cả các căn cứ loại trừ trách nhiệm và phân bổ rủi ro. Ngoài ra, các trường đại học, viện nghiên cứu nên đẩy mạnh nghiên cứu về lĩnh vực này, nhằm cung cấp cơ sở lý luận vững chắc cho việc hoàn thiện pháp luật. Việc nâng cao nhận thức pháp lý không chỉ giúp các bên tham gia hợp đồng bảo vệ quyền lợi của mình mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.

IV. Kết luận và đề xuất áp dụng căn cứ loại trừ trong thực tiễn

Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng là công cụ pháp lý quan trọng giúp bảo vệ quyền lợi của các bên và thúc đẩy sự hợp tác hiệu quả. Việc xác định và áp dụng căn cứ loại trừ không chỉ dựa trên quy định pháp luật mà còn phụ thuộc vào sự thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Thực tiễn cho thấy, pháp luật Việt Nam còn tồn tại những bất cập trong việc xác định mức độ lỗi giữa các bên, dẫn đến sự không nhất quán trong xét xử. Để khắc phục, cần hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường tuyên truyền pháp luật và xây dựng các điều khoản hợp đồng rõ ràng. Các doanh nghiệp nên chủ động tìm hiểu và áp dụng căn cứ loại trừ trách nhiệm trong hợp đồng, nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý và bảo vệ quyền lợi của mình. Việc này không chỉ góp phần thúc đẩy môi trường kinh doanh lành mạnh mà còn nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp hợp đồng.

4.1. Tầm quan trọng của căn cứ loại trừ trong bảo vệ quyền lợi hợp pháp

Căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia hợp đồng. Thông qua các căn cứ này, pháp luật tạo điều kiện cho các bên tự do thỏa thuận về phân bổ rủi ro, phù hợp với khả năng chịu đựng của mỗi bên. Chẳng hạn, các bên có thể thỏa thuận về giới hạn trách nhiệm trong trường hợp xảy ra sự kiện bất khả kháng. Bên cạnh đó, căn cứ loại trừ còn góp phần giảm tải gánh nặng pháp lý cho tòa án trong việc xác định lỗi, bởi lẽ trách nhiệm chỉ phát sinh khi có lỗi trừ trường hợp pháp luật quy định miễn trừ. Điều này thể hiện sự tiến bộ trong tư duy pháp lý, chuyển từ chế độ trách nhiệm tuyệt đối sang trách nhiệm có lỗi.

4.2. Khuyến nghị áp dụng căn cứ loại trừ trong hợp đồng

Để áp dụng hiệu quả căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự, các doanh nghiệp nên xây dựng các điều khoản hợp đồng rõ ràng, bao gồm cả các căn cứ loại trừ trách nhiệm và phân bổ rủi ro. Các điều khoản này cần được lập thành văn bản rõ ràng, phù hợp với quy định pháp luật và không trái với đạo đức xã hội. Ngoài ra, các bên nên chủ động tìm hiểu và cập nhật kiến thức pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm, nhằm tránh những tranh chấp không đáng có. Các cơ quan chức năng nên tổ chức các chương trình tuyên truyền, tập huấn về pháp luật hợp đồng, đặc biệt là về căn cứ loại trừ trách nhiệm. Việc này không chỉ giúp các bên tham gia hợp đồng bảo vệ quyền lợi của mình mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong nền kinh tế thị trường, hợp đồng là phương thức pháp lý phổ biến được các cá nhân và tổ chức sử dụng nhằm thiết lập, thực hiện và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp. Pháp luật dân sự không chỉ quy định các biện pháp chế tài nhằm xử lý hành vi vi phạm cam kết mà còn dự liệu các trường hợp bên vi phạm không phải gánh chịu hậu quả bất lợi, tức các căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự (TNDS). Chế định này có ý nghĩa cân bằng lợi ích và phân chia rủi ro khi có sự cố phát sinh ngoài ý muốn chủ quan của các bên.

Đặc biệt, trong bối cảnh đại dịch COVID-19 bùng phát, các biện pháp giãn cách xã hội và phong tỏa y tế đã tác động sâu sắc đến việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, làm gia tăng đột biến các vụ việc tranh chấp. Tuy nhiên, các quy định điều chỉnh căn cứ loại trừ TNDS trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay vẫn còn phân tán, nằm rải rác trong Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015, Luật Thương mại (LTM) năm 2005 và các luật chuyên ngành. Một số quy định còn mang tính khái quát, thiếu sự tương thích và chưa dự liệu hết các tình huống thực tiễn, gây khó khăn cho các bên tham gia giao dịch cũng như các cơ quan tài phán trong quá trình xét xử.

Khóa luận xác định mục tiêu nghiên cứu cụ thể gồm ba nhiệm vụ:

1. Phân tích, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về căn cứ loại trừ TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng (khái niệm, đặc điểm, bản chất pháp lý, phân loại).
2. Phân tích, đánh giá thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành về các căn cứ loại trừ TNDS do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.
3. Đề xuất các kiến nghị, giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng chế định này trong thực tiễn xét xử.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống quy định pháp luật dân sự Việt Nam về căn cứ loại trừ TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng và thực tiễn áp dụng thông qua các bản án cụ thể.
• Phạm vi nội dung: Quy định pháp luật dân sự hiện hành về loại trừ TNDS và thực tiễn xét xử các tranh chấp hợp đồng.
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát các quy định pháp luật và thực tiễn từ năm 2005 đến năm 2025.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng hệ thống cơ sở lý thuyết pháp lý đa chiều, đối chiếu các định nghĩa học thuật quốc tế và trong nước:

• Khái niệm học thuật: Khảo cứu định nghĩa TNDS từ Từ điển thuật ngữ pháp lý của NXB Dalloz, Vocabulaire juridique của Gérard Cornu, Black's Law Dictionary, Từ điển Tiếng Việt (NXB Hồng Đức), và Từ điển Luật học (Bộ Tư pháp - Viện Khoa học Pháp lý, 2006).
• Văn bản quy phạm pháp luật: BLDS năm 2015, BLDS năm 2005, LTM năm 2005, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa năm 2007; đối chiếu Công ước Viên năm 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG).
• Các công trình nghiên cứu tiền bối: Kế thừa kết quả nghiên cứu của Bùi Thị Thanh Hằng (2017, 2018), Nguyễn Mạnh Linh (2018), Trần Thị Huệ và Nguyễn Văn Cử (2019), Trần Thị Huệ (2020), Nguyễn Văn Hợi và Nguyễn Tống Bảo Minh (2023), Nguyễn Huy Hoàng Nam (2024), Phạm Diệu Hương (2022).

Khóa luận sử dụng 5 phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

1. Phương pháp lịch sử: Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và kế thừa của chế định TNDS qua các thời kỳ lập pháp dân sự Việt Nam.
2. Phương pháp so sánh: Đối chiếu các quy định giữa BLDS năm 2015 với BLDS năm 2005, LTM năm 2005 và các chuẩn mực quốc tế (CISG).
3. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Khảo sát, đánh giá việc áp dụng pháp luật thông qua các bản án tranh chấp hợp đồng cụ thể của Tòa án nhân dân các cấp.
4. Phương pháp phân tích và bình luận: Mổ xẻ các điều khoản luật định, đánh giá ưu điểm, hạn chế và chỉ ra bất cập trong thực tiễn áp dụng.
5. Phương pháp tổng hợp: Đúc kết các nhận định khoa học, xây dựng hệ thống luận cứ và giải pháp hoàn thiện.

Nguồn dữ liệu của đề tài bao gồm các báo cáo kinh tế - xã hội của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO), báo cáo số liệu tranh chấp của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cùng các bản án thực tế được công bố công khai.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Một số vấn đề lý luận về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng

Chương 1 xây dựng nền tảng lý luận toàn diện về TNDS và cơ chế loại trừ TNDS:

• Khái niệm và đặc điểm TNDS trong hợp đồng: TNDS do vi phạm nghĩa vụ là trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản phát sinh khi một bên không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết. TNDS trong hợp đồng có 5 đặc điểm chính: (i) chỉ phát sinh khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ; (ii) luôn là nghĩa vụ mang tính vật chất; (iii) có thể phát sinh mà không cần hậu quả thực tế (đối với trách nhiệm tiếp tục thực hiện); (iv) được bảo đảm bằng cưỡng chế nhà nước; (v) mức độ gánh chịu phụ thuộc vào sự thỏa thuận hoặc luật định.
• Các hình thức TNDS: Bao gồm trách nhiệm tiếp tục thực hiện nghĩa vụ (giao vật - Điều 356 BLDS 2015, trả tiền - Điều 357 BLDS 2015, thực hiện công việc - Điều 358 BLDS 2015); trách nhiệm bồi thường thiệt hại (đòi hỏi đủ 3 yếu tố: hành vi vi phạm, thiệt hại thực tế, mối quan hệ nhân quả); và phạt vi phạm hợp đồng (áp dụng khi có thỏa thuận trước; BLDS 2015 không giới hạn mức phạt tối đa theo Điều 418, trong khi LTM 2005 giới hạn không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm hoặc tối đa 10 lần thù lao đối với dịch vụ giám định theo Điều 300, 301).
• Khái niệm và bản chất loại trừ TNDS: Loại trừ TNDS là việc không áp dụng các chế tài TNDS đối với bên vi phạm do có căn cứ luật định hoặc thỏa thuận. Khóa luận chỉ rõ sự khác biệt bản chất giữa "loại trừ trách nhiệm" (xác định trách nhiệm pháp lý không hình thành ngay từ đầu do không có yếu tố lỗi hoặc do điều kiện khách quan) và "miễn trách nhiệm" (từ bỏ quyền yêu cầu sau khi trách nhiệm đã phát sinh).
• Phân loại căn cứ loại trừ TNDS: Khóa luận phân chia căn cứ loại trừ thành 2 nhóm: (1) Nhóm căn cứ theo thỏa thuận hợp pháp giữa các bên; (2) Nhóm căn cứ do pháp luật ghi nhận (sự kiện bất khả kháng, thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, và lỗi hoàn toàn thuộc về bên có quyền).

Chương 2. Thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng

Chương 2 đi sâu phân tích 4 nhóm căn cứ loại trừ TNDS theo pháp luật thực định Việt Nam:

1. Loại trừ TNDS khi có sự kiện bất khả kháng: Theo Khoản 1 Điều 156 và Khoản 2 Điều 351 BLDS năm 2015, sự kiện bất khả kháng phải đáp ứng đủ 3 yếu tố cấu thành: diễn ra khách quan, không thể lường trước được, và không thể khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép. Bất cập được chỉ ra là định nghĩa này chỉ nằm ở phần "Thời hiệu" của BLDS năm 2015 mà không được quy định cụ thể tại phần chế định hợp đồng; luật thiếu tiêu chí định lượng về "khả năng lường trước" và chưa quy định rõ nghĩa vụ thông báo như Điều 295 LTM năm 2005 hay Điều 79 CISG.
2. Loại trừ TNDS do thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền: Căn cứ này được ghi nhận tại Điểm b Khoản 1 Điều 294 LTM năm 2005 nhưng bị bỏ sót trong BLDS năm 2015, gây khoảng trống pháp lý khi giải quyết các hợp đồng dân sự thuần túy.
3. Loại trừ TNDS khi thiệt hại do lỗi của bên có quyền: Căn cứ theo Khoản 3 Điều 351 BLDS năm 2015 và Điều 294 LTM năm 2005. Điểm hạn chế là luật chỉ quy định trường hợp vi phạm "hoàn toàn do lỗi của bên có quyền", chưa có điều khoản điều chỉnh trường hợp "lỗi hỗn hợp" (cả hai bên cùng có lỗi) trong vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.
4. Loại trừ TNDS do các bên có sự thỏa thuận: Thể hiện quyền tự do giao kết theo Điều 385 BLDS năm 2015 và Điểm a Khoản 1 Điều 294 LTM năm 2005 thông qua điều khoản miễn trách nhiệm (exculpatory clause). Bất cập tồn tại là luật chưa có cơ chế kiểm soát đối với trường hợp một bên cố ý vi phạm hợp đồng để lợi dụng điều khoản loại trừ trách nhiệm.

Tiêu chí so sánh	Bộ luật Dân sự năm 2015	Luật Thương mại năm 2005
Thuật ngữ sử dụng	"Không phải chịu trách nhiệm dân sự" (Điều 351)	"Miễn trách nhiệm đối với hành vi vi phạm" (Điều 294)
Sự kiện bất khả kháng	Khoản 2 Điều 351 (dẫn chiếu Khoản 1 Điều 156)	Điểm c Khoản 1 Điều 294
Quyết định của cơ quan nhà nước	Không quy định cụ thể	Điểm b Khoản 1 Điều 294
Lỗi của bên bị vi phạm	Khoản 3 Điều 351 (lỗi hoàn toàn của bên có quyền)	Điểm d Khoản 1 Điều 294
Thỏa thuận của các bên	Tôn trọng thỏa thuận (Điều 385, 418)	Điểm a Khoản 1 Điều 294
Quy định về nghĩa vụ thông báo	Chỉ quy định chung khi chậm thực hiện (Điều 353)	Quy định bắt buộc kèm thời hạn hợp lý (Điều 295, 296)

Chương 3. Thực tiễn thực hiện pháp luật và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam và nâng cao hiệu quả áp dụng quy định pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng

Chương 3 kết hợp phân tích bối cảnh kinh tế vĩ mô và các bản án thực tế:

• Tác động thực tiễn của đại dịch COVID-19: Năm 2020, thương mại toàn cầu giảm 5,3% (theo WTO); GDP Việt Nam tăng 2,91% (năm 2020) và 5,05% (năm 2023). Năm 2021, có gần 55 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn (tăng 18%), 48,1 nghìn doanh nghiệp chờ giải thể (tăng 27,8%), 16,7 nghìn doanh nghiệp hoàn tất giải thể. Số vụ tranh chấp tại VIAC tăng từ 292 vụ (năm 2020) lên mức kỷ lục 425 vụ (năm 2023).
• Phân tích thực tiễn xét xử qua các bản án:
  • Sự kiện bất khả kháng: Bản án phúc thẩm số 79/2023/DS-PT (sửa Bản án sơ thẩm số 309/2022/DS-ST của TAND Quận P, TP.HCM) công nhận dịch COVID-19 là sự kiện bất khả kháng, loại trừ khoản tiền phạt vi phạm 30% giá mua hợp đồng cho Công ty Cổ phần G đối với ông Nguyễn Lê V và bà Đào Thúy V1. Ngược lại, tại Bản án số 32/2023/DS-ST, Tòa án bác bỏ yêu cầu của Công ty F do vi phạm nghĩa vụ thông báo 5 ngày theo thỏa thuận và thời hạn bàn giao căn hộ (30/12/2019) xảy ra trước khi có Chỉ thị 15/CT-TTg và Chỉ thị 16/CT-TTg.
  • Thực hiện quyết định cơ quan nhà nước: Bản án số 1618/2023/KDTMST (TAND Quận Bình Thạnh) công nhận Chỉ thị 16/CT-TTg là quyết định hành chính bắt buộc, cấu thành bất khả kháng giải phóng nghĩa vụ cho Công ty A. Bản án số 143/2019/KDTM-PT (TAND TP. Hà Nội) khẳng định Thông báo 684 và Quyết định 296 của HNX là văn bản cá biệt, không phải là "sự thay đổi của quy định pháp luật" để làm căn cứ miễn trừ nghĩa vụ chuyển nhượng cổ phần của bà H.
  • Lỗi của bên có quyền và lỗi hỗn hợp: Bản án số 46/2020/DS-PT (TAND tỉnh Bình Dương) giải quyết tranh chấp giữa Công ty C và bà D; Tòa án xác định cả hai bên cùng có lỗi một phần, vận dụng Điều 420 BLDS 2015 để phân định trách nhiệm tài sản tương ứng với mức độ lỗi.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

• Hệ thống hóa toàn diện các luận cứ lý luận và thực tiễn liên quan đến căn cứ loại trừ TNDS trong hợp đồng, phân biệt rõ cấu trúc giữa các chế tài dân sự (tiếp tục thực hiện, bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm) và cơ chế loại trừ.
• Chứng minh tính không đồng nhất giữa quy định của BLDS năm 2015 và LTM năm 2005 qua bảng so sánh và các vụ án thực tế, chỉ rõ sự lúng túng của Tòa án khi phải xem quyết định của cơ quan nhà nước là "sự kiện bất khả kháng" do BLDS thiếu quy định trực tiếp.
• Làm rõ vai trò then chốt của thủ tục thông báo và chứng minh mối quan hệ nhân quả; nếu không kịp thời thông báo hoặc không chứng minh được nỗ lực khắc phục thì bên vi phạm không được hưởng quyền loại trừ trách nhiệm.

Hệ thống giải pháp, kiến nghị của tác giả

1. Hoàn thiện BLDS năm 2015: Bổ sung quy định loại trừ TNDS do "thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết tại thời điểm giao kết" tương tự LTM năm 2005.
2. Bổ sung chế định lỗi hỗn hợp: Quy định cụ thể trường hợp giảm trừ một phần TNDS tương ứng với tỷ lệ lỗi khi cả hai bên cùng có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng.
3. Quy định điều kiện hiệu lực của thỏa thuận miễn trừ: Bổ sung điều khoản vô hiệu đối với các thỏa thuận loại trừ TNDS trong trường hợp một bên cố ý vi phạm nghĩa vụ.
4. Cụ thể hóa tiêu chí bất khả kháng và nghĩa vụ thông báo: Hướng dẫn tiêu chí xác định tính chất "không thể lường trước", đồng thời luật hóa nghĩa vụ thông báo kịp thời về sự kiện trở ngại trong BLDS.

Đóng góp khoa học tự nêu

So với các nghiên cứu trước đây (vốn chỉ tập trung vào một trường hợp đơn lẻ như bất khả kháng hoặc bồi thường thiệt hại), khóa luận đã cung cấp một nghiên cứu tổng thể, cơ bản và có hệ thống về toàn bộ các khía cạnh pháp lý xoay quanh căn cứ loại trừ TNDS do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng theo pháp luật Việt Nam.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tập trung nghiên cứu trong phạm vi pháp luật thực định Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2025 và giải quyết quan hệ nghĩa vụ hợp đồng nói chung trên bình diện lãnh thổ Việt Nam. Do giới hạn nguồn tư liệu án lệ công bố, đề tài chưa mở rộng phân tích sâu các tranh chấp hợp đồng trong các lĩnh vực chuyên ngành hẹp có yếu tố quốc tế phức tạp (như hàng hải quốc tế, chuyển giao công nghệ cao). Hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai có thể tập trung vào việc nội luật hóa sâu hơn các quy tắc loại trừ trách nhiệm của CISG và Nguyên tắc UNIDROIT vào pháp luật hợp đồng Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên ngành Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, Luật Kinh tế: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu chế định nghĩa vụ và hợp đồng dân sự.
• Thẩm phán, Trọng tài viên, Luật sư: Cung cấp nguồn phân tích án lệ thực tế và phương pháp luận xác định yếu tố bất khả kháng, lỗi của bên có quyền và tính hợp pháp của điều khoản miễn trách nhiệm.
• Cộng đồng doanh nghiệp và cán bộ pháp chế: Cung cấp cơ sở định hướng cho việc soạn thảo, đàm phán các điều khoản bất khả kháng và điều khoản loại trừ trách nhiệm trong giao kết hợp đồng kinh doanh, thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất pháp lý của việc loại trừ trách nhiệm dân sự khác với miễn trách nhiệm dân sự như thế nào?
Loại trừ TNDS là việc xác định trách nhiệm pháp lý không hình thành ngay từ đầu do hành vi vi phạm thiếu yếu tố lỗi hoặc do các trở ngại khách quan được luật/thỏa thuận công nhận. Ngược lại, miễn trách nhiệm dân sự là hành động bên bị vi phạm từ bỏ quyền yêu cầu xử lý sau khi trách nhiệm pháp lý đã thực tế phát sinh.

2. Đại dịch COVID-19 có mặc nhiên được Tòa án công nhận là sự kiện bất khả kháng để loại trừ trách nhiệm không?
Không. Tòa án chỉ công nhận COVID-19 là sự kiện bất khả kháng khi bên vi phạm chứng minh được sự kiện thỏa mãn đủ 3 điều kiện (khách quan, không lường trước tại thời điểm ký kết, không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp) và phải thực hiện nghĩa vụ thông báo kịp thời cho bên kia (như Bản án số 79/2023/DS-PT chấp nhận; trong khi Bản án số 32/2023/DS-ST bị bác do không thông báo và vi phạm trước khi có lệnh giãn cách).

3. Tại sao tác giả kiến nghị bổ sung căn cứ "thực hiện quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền" vào BLDS năm 2015?
Hiện nay căn cứ này chỉ được quy định tại Điểm b Khoản 1 Điều 294 LTM năm 2005 mà vắng mặt trong BLDS năm 2015. Khi xét xử các vụ án dân sự thuần túy, Tòa án buộc phải gượng ép xem quyết định hành chính là "sự kiện bất khả kháng", tạo ra sự thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật.

4. Thỏa thuận loại trừ trách nhiệm do các bên tự nguyện xác lập có luôn có hiệu lực pháp lý không?
Thỏa thuận loại trừ trách nhiệm chỉ có hiệu lực nếu không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Theo lý luận pháp lý được khóa luận phân tích, điều khoản này không được áp dụng đối với các hành vi cố ý vi phạm hợp đồng nhằm trục lợi.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Trường Huy đã làm sáng tỏ hệ thống lý luận và thực trạng pháp luật Việt Nam về căn cứ loại trừ TNDS do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng. Thông qua việc phân tích thực tiễn xét xử cùng các số liệu kinh tế - xã hội giai đoạn 2020-2023, công trình chỉ rõ những bất cập giữa BLDS năm 2015 và LTM năm 2005 trong việc xử lý sự kiện bất khả kháng, quyết định của cơ quan nhà nước và lỗi hỗn hợp. Hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp luật được đề xuất trong khóa luận mang giá trị khoa học và đóng góp thiết thực cho quá trình hoàn thiện thể chế pháp lý hợp đồng tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số van dé lý luận về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng Chương 2: Thực trạng quy định của pháp luật Việt Nam về căn cứ loại trừ trách nhiệm dan sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng Chương 3: Thực tiễn thực hiện pháp luật và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam nâng cao hiệu quả áp dụng quy định pháp luật về căn cứ loại trừ trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng. MOT SO VAN DE LY LUAN VE CAN CU LOAI TRU TRACH NHIEM DAN SU DO VI PHAM NGHĨA VỤ TRONG HỢP DONG 1. Khái niệm trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng 1. Định nghĩa trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ trong hợp đồng Trong lĩnh vực pháp lý, thuật ngữ "trách nhiệm dân su" không chỉ được sử dụng rộng rãi trong các văn bản quy phạm pháp luật mà còn xuất hiện phô biến trong thực tiễn giao kết hợp đồng, tranh chấp dân sự và các hoạt động tổ tụng có liên quan đến quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ pháp luật dân sự.

Theo “Từ điển thuật ngữ pháp lý” của nhà xuất bản Dalloz và “Từ điển thuật ngữ pháp lý” của Gérard Cornu, TNDS (responsabilité civile) gồm trách nhiệm theo hợp đồng (responsabilité contractuelle) và trách nhiệm ngoài hợp đồng (responsabilité délictuelle). Theo đó, TNDS chi đến mọi nghĩa vụ nhằm khắc phục hệ quả của những tổn hại gây ra cho người khác bằng việc đền bù bằng hiện vật hoặc tương đương!.Tương tự như vậy, từ điển luật học “Black's Law Dictionary” đưa ra định nghĩa TNDS (civil liability) là tình trạng pháp lý buộc phải gánh chịu đối với những tôn hai dân sự. Theo Từ điển Luật học của Bộ Tư pháp, “TNDS được hiểu là “trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản được áp dung đối với người vi phạm pháp luật dan sự nhằm bù đắp về tôn thất vật chat, tinh thần cho người bị thiệt hại” hay “những hậu quả bat lợi mà chủ thé pháp luật phải gánh chịu do pháp luật quy định về hành vi vi phạm pháp luật của mình”. Theo Từ điển tiếng Việt, “TNDS” là “trách nhiệm về mặt hộ, sự đền bồi thiệt hại"”.

Theo cách hiểu nay, TNDS nhìn nhận dưới hai khía cạnh là bốn phận, trách nhiệm phải làm, phải thực hiện và trách nhiệm BTTH. Theo Từ điển Luật học, “TNDS được hiểu là “trách nhiệm pháp lý mang tính tài sản được áp đụng đổi với người vi phạm pháp luật dân sự nhằm bù dap về tổn thất vật chat, tinh thần cho người bị thiệt hại” hay là “những hậu quả bắt lợi mà chủ thể pháp luật phải gánh chịu do pháp luật quy định vì hành vi vi phạm pháp luật của mình (hoặc của người ma mình bảo lãnh ' Lexique Juridiques. 913-914; Gérard Coral Vocabulative juridique. Presses Universitaires de France (1992).

Black's Low- Dictionary (1999), Seventh Edition, West group, pp. 2 Bộ Tư pháp - Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật hoc, Nhà xuất bản Từ điển Bách khoa, Nha xuất bản Tư pháp, tr 800. 3 Viện Ngôn ngữ - Khoa học Xã hội và Nhân văn, Từ điển Tiếng Việt, NXB Hồng Đức, Tp Hồ Chí Minh, tr98 7 hay giám hộ). Hậu quả pháp lý bat lợi “TNDS theo Từ điển Luật học gồm: “buộc xin lỗi, cải chính công khai, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự, buộc bồi thường thiệt hại, phat vi phạm".