Khóa luận về nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học ở trường THPT

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu tốt nghiệp hóa học cải thiện kết quả quá trình dạy học môn hóa ở trường thpt bằng sự đa dạng các, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Nguyen Thi Dien
• Người hướng dẫn: Thầy Trinh Van Bieu
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Hóa Học
• Đề tài: Nâng Cao Hiệu Quả Quá Trình Dạy Học Môn Hóa Ở Trường THPT Bằng Sự Đa Dạng Các Phương Pháp Dạy Học
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. LỊCH SỬ CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.2. Khái niệm về quá trình dạy học. Mối quan hệ biện chứng giữa dạy và học. Vai trò của giáo viên trong quá trình dạy học. Mục đích - Đối tượng - Nội dung và phương pháp dạy học
• 1.3. Dạy học bằng sự đa dạng các phương pháp
• 1.3.1. Khái niệm về phương pháp và phương pháp dạy học hoá học
• 1.3.2. Thế nào là sự dạy học bằng sự đa dạng các phương pháp
• 1.3.3. Tác dụng của dạy học bằng sự đa dạng các phương pháp
• 1.4. Phương pháp sử dụng câu hỏi trong dạy học hoá học
• 1.5. Phương pháp kể chuyện trong dạy học hoá học
• 1.5.1. Tác dụng của kể chuyện
• 1.5.2. Các yêu cầu khi kể chuyện trên lớp
• 1.5.3. Các bước trong kể chuyện vui hoá học
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÁC PHƯƠNG PHÁP TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC Ở TRƯỜNG THPT HIỆN NAY
• 2.1. Mục đích điều tra
• 2.2. Phương pháp điều tra
• 2.3. Kết quả điều tra
• 2.3.1. Những kết quả thu được từ phiếu thăm dò ý kiến
• 2.3.2. Những kết quả thu được từ phỏng vấn
• 2.3.3. Những kết quả thu được qua dự giờ
• 2.4. Nhận xét và đề xuất
• 3. CHƯƠNG 3: SỬ DỤNG ĐA DẠNG CÁC PHƯƠNG PHÁP KHI DẠY HỌC CHƯƠNG “OXI-LƯU HUỲNH” LỚP 10 VÀ CHƯƠNG “HIDROCACBON KHÔNG NO” LỚP 11 THPT
• 3.1. Tư liệu tham khảo dùng kể chuyện trong bài
• 3.2. Nguồn gốc và các vùng trồng cây cao su
• 3.3. Vì sao cao su lại chịu nhiệt và có tính đàn hồi tốt
• 3.4. Giáo án bài: “Dạy động dạng của axetilen”
• 3.5. Một số chuyện kể áp dụng trong giảng dạy
• 3.6. Frederic August Kekule đã tìm ra dạng kết cấu của benzen như thế nào
• 3.7. Tình báo viên khoa học
• 3.8. Đất đèn - bạn của nhà nông
• 3.9. Gốc cây gia hệ tổng hợp hiểu cơ
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Mục đích thực nghiệm
• 4.2. Tiến hành thực nghiệm - phương pháp tính
• 4.3. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN - ĐỀ XUẤT

Tóm tắt

I. Tổng quan về nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học

Nâng cao hiệu quả quá trình dạy học môn hóa học ở trường THPT là một nhiệm vụ quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Việc áp dụng các phương pháp dạy học đa dạng không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành trong môn hóa học là rất cần thiết để học sinh có thể hiểu rõ hơn về các khái niệm và ứng dụng thực tiễn của môn học này.

1.1. Khái niệm về hiệu quả dạy học môn hóa học

Hiệu quả dạy học môn hóa học được hiểu là mức độ mà học sinh có thể tiếp thu và áp dụng kiến thức hóa học vào thực tiễn. Điều này không chỉ phụ thuộc vào nội dung bài học mà còn vào phương pháp giảng dạy mà giáo viên sử dụng.

1.2. Tầm quan trọng của việc đa dạng hóa phương pháp dạy học

Việc đa dạng hóa phương pháp dạy học giúp tạo ra sự hứng thú cho học sinh, từ đó tăng cường sự tham gia của học sinh trong quá trình học tập. Các phương pháp như thí nghiệm, thảo luận nhóm, và sử dụng công nghệ thông tin đều có thể được áp dụng để nâng cao hiệu quả dạy học.

II. Những thách thức trong quá trình dạy học môn hóa học

Mặc dù có nhiều phương pháp dạy học hiện đại, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc áp dụng chúng vào thực tế. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học. Ngoài ra, sự khác biệt trong khả năng tiếp thu của học sinh cũng là một yếu tố cần được xem xét.

2.1. Thiếu hụt cơ sở vật chất trong dạy học

Nhiều trường THPT hiện nay vẫn chưa có đủ trang thiết bị cần thiết cho việc dạy học hóa học, điều này ảnh hưởng lớn đến khả năng thực hành và trải nghiệm của học sinh.

2.2. Khả năng tiếp thu khác nhau của học sinh

Mỗi học sinh có một tốc độ và cách tiếp thu kiến thức khác nhau. Việc áp dụng một phương pháp dạy học duy nhất có thể không phù hợp với tất cả học sinh, dẫn đến hiệu quả dạy học không đồng đều.

III. Phương pháp dạy học hiện đại trong môn hóa học

Để nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học, việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại là rất cần thiết. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo.

3.1. Phương pháp thí nghiệm trong dạy học hóa học

Phương pháp thí nghiệm giúp học sinh trải nghiệm thực tế và hiểu rõ hơn về các phản ứng hóa học. Việc thực hành thí nghiệm không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn kích thích sự tò mò và sáng tạo của học sinh.

3.2. Phương pháp dạy học dựa trên vấn đề

Phương pháp này khuyến khích học sinh tự tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề thực tiễn liên quan đến hóa học. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề mà còn tạo ra sự kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn.

IV. Ứng dụng thực tiễn của các phương pháp dạy học

Việc áp dụng các phương pháp dạy học đa dạng trong môn hóa học đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng mềm cần thiết cho tương lai.

4.1. Kết quả từ việc áp dụng phương pháp thí nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh tham gia vào các thí nghiệm hóa học có khả năng ghi nhớ và áp dụng kiến thức tốt hơn so với những học sinh chỉ học lý thuyết.

4.2. Tác động của phương pháp dạy học dựa trên vấn đề

Học sinh được khuyến khích tư duy độc lập và sáng tạo hơn khi tham gia vào các hoạt động học tập dựa trên vấn đề thực tiễn. Điều này giúp các em phát triển kỹ năng tư duy phản biện và khả năng làm việc nhóm.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Nâng cao hiệu quả dạy học môn hóa học ở trường THPT là một quá trình liên tục và cần sự nỗ lực từ cả giáo viên và học sinh. Việc áp dụng đa dạng các phương pháp dạy học không chỉ giúp cải thiện kết quả học tập mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực và sáng tạo.

5.1. Tương lai của dạy học hóa học

Trong tương lai, việc áp dụng công nghệ thông tin và các phương pháp dạy học hiện đại sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Giáo viên cần không ngừng cập nhật và cải tiến phương pháp giảng dạy để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

5.2. Khuyến khích sự tham gia của học sinh

Tạo ra một môi trường học tập khuyến khích sự tham gia và sáng tạo của học sinh là điều cần thiết. Các hoạt động học tập cần được thiết kế để học sinh cảm thấy hứng thú và chủ động trong việc học.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp cử nhân hóa học với đề tài "Nâng cao hiệu quả quá trình dạy học môn Hóa ở trường THPT bằng sự đa dạng các phương pháp dạy học" được thực hiện bởi sinh viên Nguyễn Thị Diên dưới sự hướng dẫn của giảng viên Trịnh Văn Biểu tại Khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2003).

Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn

Theo tác giả, học sinh phổ thông đang phải đối mặt với lịch học dày đặc ở trường và ở nhà, dẫn đến tâm lý mệt mỏi, căng thẳng khi tiếp xúc với các tiết học khô khan. Trong khi đó, Hóa học là môn khoa học thực nghiệm kết hợp tư duy lý thuyết trừu tượng, đòi hỏi khả năng ghi nhớ và hiểu sâu bản chất hiện tượng. Để khắc phục sự đơn điệu, người giáo viên cần biết cách phối hợp linh hoạt nhiều phương pháp dạy học nhằm tạo bầu không khí thoải mái, khơi gợi hứng thú và nâng cao hiệu quả tiếp thu tri thức cho học sinh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học để nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học ở trường trung học phổ thông.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (được đánh số theo văn bản):
  1. Nghiên cứu cơ sở lý thuyết để làm rõ tác dụng của việc sử dụng đa dạng các phương pháp trong dạy học Hóa học.
  2. Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng các phương pháp dạy học ở trường THPT để đề xuất các biện pháp có tính hiệu quả và khả thi cao.
  3. Nghiên cứu việc sử dụng phối hợp một số phương pháp dạy học một cách hợp lý trong bài dạy chương "Oxi - Lưu huỳnh" lớp 10 và chương "Hidrocacbon không no" lớp 11 trung học phổ thông.

Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Hóa học ở trường trung học phổ thông.
• Đối tượng nghiên cứu: Kỹ năng sử dụng các phương pháp trong dạy học Hóa học.
• Giả thuyết khoa học: Nếu vận dụng phối hợp các phương pháp một cách hợp lý trong dạy học Hóa học thì sẽ nâng cao hiệu quả của việc giảng dạy Hóa học ở trường trung học phổ thông.
• Giới hạn đề tài: Trong các phương pháp dạy học, bên cạnh phương pháp thuyết trình truyền thống, đề tài tập trung đi sâu vào hai phương pháp chủ đạo là phương pháp kể chuyện và phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi.
• Phạm vi không gian và thời gian: Khảo sát và thực nghiệm sư phạm tại các trường THPT trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh (trọng tâm là trường THPT Mạc Đĩnh Chi với các lớp thực nghiệm 11A1, 11A2 và trường THPT Nguyễn Trãi) trong đợt thực tập sư phạm thuộc niên khóa 1999 - 2003.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Tác giả xây dựng cơ sở lý luận dựa trên các công trình nghiên cứu giáo dục và phương pháp giảng dạy Hóa học:

• Lịch sử nghiên cứu vấn đề: Kế thừa tài liệu Bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ 1997-2000 "Nâng cao hiệu quả quá trình dạy học môn Hóa ở trường PTTH" (Trịnh Văn Biểu, 1999); các khóa luận tốt nghiệp của Văn Thị Bích Liễu (1995) về phương pháp dạy học nêu vấn đề ơrixtic và thuật giải algorit; Trần Thị Thu Trâm (2001) về đàm thoại nêu vấn đề và phương pháp trực quan; Nguyễn Thị Thu Hiển (2001) về nghệ thuật tạo không khí lớp học; Nguyễn Thị Anh Thơ (2002) về các hình thức gắn dạy học Hóa học với thực tế cuộc sống.
• Định hướng giáo dục thế kỷ 21: Báo cáo của Ủy ban Quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ 21 của UNESCO do Jacques Delors chủ trì, xác định 4 trụ cột giáo dục: Học để biết, Học để làm, Học để làm người, Học để cùng chung sống.
• Bản chất quá trình dạy học: Tiếp cận theo lý luận dạy học đại cương của GS. Nguyễn Ngọc Quang, định nghĩa phương pháp dạy học Hóa học là cách thức hoạt động cộng tác có mục đích giữa thầy và trò, thống nhất sự điều khiển của giáo viên và sự tự điều khiển của học sinh để chiếm lĩnh khái niệm. Vận dụng quan điểm của Jerome Bruner ("kiến thức do tự khám phá là vững chắc nhất"), Guy Brousseau ("Lý thuyết tình huống" với vai trò ủy thác và thể thức hóa), Richard Crutchfield về vai trò trung tâm của người thầy trong dạy học sáng tạo, và nguyên lý tác động song hành của Anton Makarenko.
• Hệ thống vai trò người giáo viên: Xác định 4 vai trò của giáo viên trong dạy học tích cực gồm Người cổ vũ, Người tổ chức, Người thiết kế, Người đánh giá.
• Khái niệm dạy học bằng sự đa dạng các phương pháp: Bao hàm 4 nội dung: (1) Sử dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau; (2) Sử dụng đa dạng các phương tiện dạy học; (3) Sử dụng đa dạng các hình thức tổ chức dạy học; (4) Lựa chọn phương pháp phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp các tài liệu tâm lý học, giáo dục học, lý luận dạy học và sách giáo khoa Hóa học.
• Phương pháp điều tra giáo dục: Sử dụng phiếu thăm dò ý kiến (phiếu câu hỏi) dành cho sinh viên thực tập sư phạm và giáo viên hướng dẫn tại các trường phổ thông; phương pháp phỏng vấn trực tiếp chuyên gia và giáo viên đứng lớp; phương pháp dự giờ quan sát hoạt động dạy học.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức các tiết dạy thực nghiệm có áp dụng phối hợp phương pháp sử dụng câu hỏi và kể chuyện hóa học.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp và xử lý số liệu: Thống kê toán học, tính điểm trung bình (ĐTB) để rút ra kết luận sư phạm.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài

Chương 1 tổng thuật các quan điểm lý thuyết về quá trình dạy học và luận giải sâu về hai phương pháp trọng tâm:

1. Bản chất mối quan hệ biện chứng dạy - học: Dạy học là hoạt động tương tác hai chiều. Cách dạy của thầy định hướng cách học của trò; sự phát triển năng lực của học sinh chịu sự chi phối trực tiếp từ năng lực khoa học chuyên môn và trình độ nghiệp vụ sư phạm của giáo viên.
2. Khung phân loại 11 dạng câu hỏi phát huy tính sáng tạo:
   • Dạng 1: Tìm hiểu mục đích ("để làm gì?").
   • Dạng 2: Tìm hiểu phương pháp/cách làm ("bằng cách nào?").
   • Dạng 3: Tìm hiểu nguyên nhân ("tại sao?").
   • Dạng 4: Tìm hiểu bản chất của sự vật, hiện tượng.
   • Dạng 5: So sánh sự giống và khác nhau.
   • Dạng 6: So sánh theo mức độ hơn kém.
   • Dạng 7: Phân loại vấn đề.
   • Dạng 8: Tổng hợp, hệ thống hóa kiến thức.
   • Dạng 9: Phán đoán khả năng xảy ra.
   • Dạng 10: Vận dụng kiến thức giải quyết nhiệm vụ theo quy nạp/suy diễn.
   • Dạng 11: Nhận xét, đánh giá vấn đề hóa học.
3. Quy luật tâm lý và phương pháp kể chuyện trong dạy Hóa học: Dẫn chứng lý luận cho thấy cảm xúc tích cực giúp làm tăng hiệu suất của hoạt động nhận thức từ 13% đến 15%. Kể chuyện khoa học giúp thay đổi trạng thái tâm lý, giảm ức chế thần kinh và kích thích tư duy trực quan. Tác giả đề xuất quy trình 4 bước thực hiện:
   • Bước 1: Lựa chọn câu chuyện hấp dẫn, phù hợp với nội dung bài học.
   • Bước 2: Tóm tắt số liệu quan trọng, lược bỏ chi tiết phụ và chuẩn bị hình ảnh minh họa.
   • Bước 3: Rèn luyện kỹ năng diễn đạt bằng lời kết hợp cử chỉ, nét mặt.
   • Bước 4: Lồng ghép mẩu chuyện vào tiến trình bài dạy một cách logic, tự nhiên.

Chương 2: Thực trạng sử dụng các phương pháp trong dạy học hóa học ở trường THPT hiện nay

Chương 2 phản ánh kết quả khảo sát thực tế sinh viên thực tập sư phạm và giáo viên hướng dẫn tại các trường THPT:

Nội dung khảo sát	Đánh giá của Sinh viên (ĐTB)	Đánh giá của Giáo viên (ĐTB)
Nhận thức về tầm quan trọng của kỹ năng:
- Soạn giáo án	9,20	—
- Diễn đạt sư phạm	9,53	—
- Sử dụng hệ thống câu hỏi	9,31	7,78
- Sử dụng PPDH thích hợp	8,60	—
- Phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh	8,16	7,92
- Kiểm tra đầu giờ	6,86	7,08
Mức độ đạt được kỹ năng thực tế:
- Kiểm tra đầu giờ	6,85	Trung bình khá
- Sử dụng hệ thống câu hỏi	6,70	Trung bình khá
- Phát huy tính tích cực của học sinh	6,53	Trung bình khá

• Đánh giá tác dụng của hệ thống câu hỏi (theo sinh viên): Giúp học sinh hiểu và nhớ bài lâu hơn (ĐTB: 7,95); giúp học sinh mạnh dạn, tự tin hơn (ĐTB: 7,95); giúp giáo viên nắm bắt thông tin phản hồi ngược (ĐTB: 8,14); lôi cuốn học sinh tập trung vào bài giảng (ĐTB: 7,77); giúp giáo viên đánh giá đúng trình độ học sinh (ĐTB: 7,66); tích cực hóa hoạt động học tập (ĐTB: 7,61).
• Đánh giá tác dụng của việc liên hệ thực tế và kể chuyện: Tạo không khí lớp học sinh động (ĐTB: 7,84); làm phong phú kiến thức thực tế (ĐTB: 7,77); kích thích học sinh yêu thích môn học (ĐTB: 7,35); hỗ trợ nhớ lâu (ĐTB: 7,27).
• Nguyên nhân và khó khăn chính:
  • Nguyên nhân hạn chế kỹ năng: Sinh viên thiếu kinh nghiệm sư phạm (17 phiếu SV, 9 phiếu GV); chưa nắm vững trình độ học sinh (9 phiếu SV, 5 phiếu GV); học sinh thụ động, ngại phát biểu (5 phiếu SV); thiếu tự tin khi đứng lớp (6 phiếu SV).
  • Khó khăn khi sử dụng câu hỏi: Học sinh thụ động ngại phát biểu (ĐTB: 7,47); sợ cháy giáo án do học sinh trả lời dài dòng; chưa biết cách đặt câu hỏi ngắn gọn, trúng trọng tâm.
  • Khó khăn khi gắn thực tế và kể chuyện: Chưa biết cách tìm kiếm và chế biến tư liệu (ĐTB: 5,57); quỹ thời gian tiết học 45 phút eo hẹp (ĐTB: 5,21); hạn chế về kỹ năng diễn đạt (ĐTB: 5,19); tài liệu tham khảo giá thành cao (ĐTB: 5,00).
• Ý kiến phỏng vấn giáo viên: Tổng hợp ý kiến thực tế của cô Nguyễn Thanh Loan, cô Lê Thị Thu Trang, cô Tứ Nguyệt, cô Lại Thị Thủy (THPT Mạc Đĩnh Chi) và thầy Ứng Thanh Hải (THPT Nguyễn Trãi) về kinh nghiệm xây dựng câu hỏi phân hóa theo trình độ (học sinh yếu, trung bình, khá giỏi), cách đặt câu hỏi gợi mở đối với lớp bán công, và kỹ thuật lồng ghép mẩu chuyện vui để giải tỏa căng thẳng vào các tiết học cuối buổi.

Chương 3: Sử dụng đa dạng các phương pháp khi dạy học chương "Oxi - Lưu huỳnh" lớp 10 và chương "Hidrocacbon không no" lớp 11 THPT

Chương 3 cụ thể hóa các cơ sở lý luận thành hệ thống kế hoạch bài dạy (giáo án) và ngân hàng tư liệu phục vụ giảng dạy:

• Thiết kế kế hoạch bài dạy: Xây dựng giáo án mẫu cho các bài học cụ thể (như bài "Dãy đồng đẳng của axetilen", bài học về cao su, oxi - lưu huỳnh). Trong từng giáo án, tác giả tích hợp hệ thống câu hỏi định hướng tư duy gắn với hoạt động trực quan và nêu vấn đề.
• Xây dựng ngân hàng tư liệu và mẩu chuyện hóa học: Biên tập các mẩu chuyện khoa học ngắn (thời lượng 5 - 7 phút) gắn liền với nội dung kiến thức chuyên môn:
  • "Đất đèn - bạn của nhà nông" và "Đất đèn, sự ra đời ngẫu nhiên" (phục vụ giảng dạy bài axetilen).
  • "Nguồn gốc và các vùng trồng cây cao su", "Vì sao cao su lại chịu nhiệt và có tính đàn hồi tốt?" (phục vụ bài học về polime và cao su).
  • "Gốc cây gia hệ tổng hợp hữu cơ".
  • "Frederic August Kekule đã tìm ra dạng kết cấu của benzen như thế nào?".
  • Giai thoại khoa học về Lavoisier, Priestley và mẩu chuyện "Tot — Tình báo viên khoa học".

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

• Mục đích thực nghiệm: Kiểm nghiệm tính đúng đắn của giả thuyết khoa học, đánh giá hiệu quả của việc vận dụng phối hợp đa dạng các phương pháp dạy học (đặc biệt là phát vấn đàm thoại kết hợp kể chuyện khoa học) đối với khả năng lĩnh hội tri thức và thái độ học tập của học sinh.
• Tổ chức thực hiện: Tiến hành dạy thực nghiệm tại các lớp 11A1, 11A2 trường THPT Mạc Đĩnh Chi trong đợt thực tập sư phạm năm 2003.
• Quy trình và phương pháp tính: Triển khai giáo án cải tiến trên lớp thực nghiệm, so sánh với lớp đối chứng thông qua việc chấm điểm bài kiểm tra, ghi nhận các chỉ số định lượng về kết quả học tập và quan sát thái độ xây dựng bài của học sinh.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

• Minh chứng định lượng về thực trạng: Luận văn đã lượng hóa mức độ nhận thức và mức độ thành thạo các kỹ năng sư phạm của sinh viên; xác định điểm trung bình của kỹ năng sử dụng câu hỏi đạt 6,70 và kỹ năng phát huy tính tích cực đạt 6,53, đồng thời chỉ rõ rào cản lớn nhất là hiện tượng học sinh thụ động (ĐTB: 7,47) và kỹ năng chế biến tư liệu thực tiễn còn yếu (ĐTB: 5,57).
• Xây dựng hệ thống giải pháp sư phạm hoàn chỉnh: Xác lập quy trình thiết kế 11 dạng câu hỏi phát triển tư duy sáng tạo và quy trình 4 bước biên soạn tư liệu kể chuyện hóa học.
• Hệ thống tư liệu hóa học ứng dụng: Cung cấp các kịch bản bài giảng chi tiết cùng chuỗi tư liệu lịch sử hóa học có thể đưa trực tiếp vào chương trình Hóa học lớp 10 và 11.

Giải pháp và kiến nghị của tác giả

• Đối với trường đại học sư phạm: Cần tăng cường thời lượng rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm thường xuyên; duy trì các hội thi kỹ năng giảng dạy trước khi sinh viên bước vào đợt thực tập chính thức.
• Đối với sinh viên và giáo viên bộ môn: Cần chuẩn bị trước hệ thống câu hỏi có phân hóa theo 3 đối tượng học sinh (khá giỏi, trung bình, yếu); câu hỏi cần ngắn gọn, rõ ràng (yêu cầu đạt ĐTB 9,54); mẩu chuyện kể phải hướng vào trọng tâm bài (yêu cầu đạt ĐTB 9,00) và không chiếm quá 5 - 7 phút của tiết học; giáo viên cần tích cực tự làm đồ dùng dạy học và sưu tầm tư liệu từ sách báo để làm giàu kiến thức thực tế.

Đóng góp mới của đề tài

So với các công trình đi trước (luận văn của Văn Thị Bích Liễu, Trần Thị Thu Trâm, Nguyễn Thị Thu Hiển, Nguyễn Thị Anh Thơ) vốn hoặc đi sâu vào từng phương pháp đơn lẻ, hoặc dàn trải trên quá nhiều hình thức thực tế mà thiếu trọng tâm, đề tài của tác giả Nguyễn Thị Diên đã kết hợp có chọn lọc giữa phương pháp sử dụng câu hỏi kích thích tư duy và phương pháp kể chuyện tạo không khí lớp học, đưa ra cấu trúc áp dụng cụ thể thông qua hệ thống giáo án thực nghiệm.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi điều tra thực trạng và thực nghiệm sư phạm bị giới hạn trong khuôn khổ thời gian của một đợt thực tập cử nhân (năm 2003); địa bàn thực nghiệm chủ yếu tập trung tại trường THPT Mạc Đĩnh Chi (lớp 11A1, 11A2); đề tài mới tập trung sâu vào hai phương pháp (câu hỏi và kể chuyện) bên cạnh thuyết trình, chưa bao quát toàn bộ các phương pháp dạy học phức hợp khác.
• Hướng phát triển: Mở rộng việc thử nghiệm phối hợp đa dạng phương pháp sang các chương khác của chương trình Hóa học phổ thông; nghiên cứu trên các đối tượng học sinh thuộc nhiều loại hình trường lớp khác nhau (khối chuyên, công lập, bán công) trên địa bàn rộng hơn; kết hợp các phương pháp này với ứng dụng công nghệ thông tin và phương tiện trực quan hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng sử dụng: Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học chuẩn bị đi thực tập sư phạm; giáo viên Hóa học THPT mới vào nghề; cán bộ nghiên cứu phương pháp giảng dạy bộ môn Hóa học.
• Hạng mục giá trị cần tham khảo:
  • Khung 11 dạng câu hỏi sáng tạo (Chương 1) có thể dùng làm tài liệu hướng dẫn kỹ thuật đặt câu hỏi trên lớp.
  • Các bài học kinh nghiệm và số liệu khảo sát tâm lý giáo sinh khi đứng lớp (Chương 2).
  • Tuyển tập các mẩu chuyện lịch sử hóa học và ứng dụng thực tiễn được biên soạn sẵn (Chương 3) để lồng ghép vào bài giảng Oxi - Lưu huỳnh và Hidrocacbon.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Đề tài tập trung nghiên cứu sâu vào những phương pháp dạy học cụ thể nào?

Bên cạnh phương pháp thuyết trình thông dụng, đề tài tập trung nghiên cứu và phối hợp 2 phương pháp chủ yếu là phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi phát vấn và phương pháp kể chuyện vui/lịch sử hóa học nhằm tạo không khí lớp học và phát huy tính tích cực của học sinh.

2. Tác giả phân loại hệ thống câu hỏi phát huy tính sáng tạo thành những dạng nào?

Tác giả phân loại thành 11 dạng câu hỏi cụ thể: (1) Tìm hiểu mục đích; (2) Tìm hiểu phương pháp/cách làm; (3) Tìm hiểu nguyên nhân; (4) Tìm hiểu bản chất sự vật hiện tượng; (5) So sánh sự giống và khác nhau; (6) So sánh theo mức độ hơn kém; (7) Phân loại vấn đề; (8) Tổng hợp, hệ thống kiến thức; (9) Phán đoán khả năng xảy ra; (10) Vận dụng kiến thức giải quyết nhiệm vụ; (11) Nhận xét, đánh giá.

3. Khó khăn lớn nhất mà sinh viên thực tập gặp phải khi đặt câu hỏi trên lớp là gì?

Theo số liệu điều tra thực trạng tại Chương 2, khó khăn lớn nhất của sinh viên là tình trạng học sinh thụ động, ngại phát biểu (ĐTB: 7,47), cùng với áp lực sợ "cháy giáo án" do chưa có kinh nghiệm phân phối thời gian và kỹ năng đặt câu hỏi ngắn gọn, rõ ràng.

4. Quy trình kể chuyện trong dạy học Hóa học gồm những bước nào?

Quy trình gồm 4 bước: (1) Lựa chọn câu chuyện hay, hấp dẫn, phù hợp nội dung bài; (2) Ghi tóm tắt số liệu quan trọng, mấu chốt, lược bỏ chi tiết thừa và tìm hình ảnh minh họa nếu có; (3) Tập kể kết hợp cử chỉ, điệu bộ, ngữ điệu; (4) Đưa vào bài học một cách tự nhiên và logic trong khoảng thời gian ngắn (5 - 7 phút).

5. Cảm xúc tích cực từ không khí lớp học tác động như thế nào đến hiệu suất nhận thức của học sinh theo cơ sở lý thuyết được trích dẫn?

Theo tài liệu lý luận dạy học được tác giả trích dẫn trong luận văn, việc tạo ra không khí lớp học thoải mái và cảm xúc tích cực giúp làm tăng hiệu suất của hoạt động nhận thức từ 13% đến 15%, giúp học sinh chú ý, hiểu sâu và ghi nhớ kiến thức lâu hơn.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Diên đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học ở trường THPT thông qua việc phối hợp đa dạng các phương pháp sư phạm. Tác giả đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng năng lực giảng dạy của giáo sinh và đề xuất khung 11 dạng câu hỏi sáng tạo kết hợp quy trình kể chuyện khoa học. Hệ thống giáo án thực nghiệm cùng ngân hàng tư liệu lịch sử hóa học được xây dựng trong đề tài mang tính ứng dụng thực tiễn cao cho công tác đào tạo và bồi dưỡng giáo viên Hóa học phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về các phương pháp day học (tr3 - trl3). - Chương 2: Chiến lược đổi mới và xu hướng đổi mới vé phương pháp day học (trl4 — trÌ9). - Chương 3: Vận dụng các phương pháp dạy hoc hiện đại vào chương Halogen lớp 10 phổ thông (tr20 - tr35) - Chương 4: Kiểm tra kết quả học tập của học sinh trong chương Halogen đưới hình thức trắc nghiệm (tr35 - tr48). Luận văn này có nội dung đáng chú ý là tác giả đã nghiên cứu kỹ các phương pháp dạy học hiện đại: Phương pháp dạy học nêu vấn dé ơrixuc.

Phương pháp algorit dạy học. Ở mỗi phương pháp đều nêu lên những ưu điểm của nó và cách áp dụng vào bài giảng. Đồng thời, tác giả cũng đã nêu ra các phương pháp kích thích hoạt động học tập của học sinh trong quá trình dạy và học. Khi kiểm tra kết quả học tập của học sinh bằng trắc nghiệm để đánh giá hiệu quả của phương pháp áp dụng: Kết quả kiểm tra trắc nghiệm cũng cho thấy hiệu quả của phương pháp đạt khá cao, số học sinh nắm được bài chiếm 92%.

Tác giả còn đưa ra một số tư liệu dùng cho giảng dạy một số bài cụ thể trong chương — một số câu chuyện vui trong thực té: - _ Những câu chuyện về lịch sử tìm ra nguyên tố. - Những thí nghiệm vui. Những tư liệu này có thể áp dụng vào giảng dạy nhằm tạo không khí lớp học và giúp học sinh thấy được hóa học rất gần gũi với thực tế. Luận văn tốt nghiệp: “Vận đụng các phương pháp day học nhằm nâng cao tính tích cực, tự lực của học sinh, trong giảng đạy hóa học.

Ấp dụng vào việc giảng dạy chương Halogen lớp 10”- năm 2001- Tác giả Trần Thị Thu Trâm - SV Hóa 4 - ĐHSPTPHCM. Tài liệu này gồm 4 phan: - Phần 1: Quá trình day học. - Phan 2: Những phương pháp dạy học đảm bảo việc nâng cao tinh tích cực trong hoạt động học tập của học sinh. - Phần 3: Thực nghiệm sư phạm.

- Phần 4: Kết quả và ý kiến để xuất. Luận văn này có điểm đáng chú ý: Đã nghiên cứu tất cả các phương pháp day học cả phương pháp truyền thống lin phương pháp hiện đại. Nêu những ưu và khuyết điểm của từng phương pháp để kết hợp những điểm hay, điểm mạnh của từng phương pháp vào bài giảng cu thể áp dụng. Và luận văn này đã xoáy sâu vào hai phương pháp chính làm cơ sở: + Phương pháp đàm thoại nêu vấn đề.

SYTM: NGUYEN THỊ DIEN Trang8 NANG CAO HIỆU QUA QUÁ TRÌNH DAY HOC MÔN HOÁ Ở TRƯỜNG THPT. + Phương pháp trực quan. Với sự phối hợp các phương pháp để thiết lập bài giảng chương Halogen và có thực nghiệm sư phạm, kết quả thu được đáng chú ý là số học sinh đạt điểm trên trung bình là 95%. Trong đó, học sinh đạt điểm khá giỏi là 70%, Nhưng tác giả đã trình bày khá dài dòng khi phân tích tất cả các phương pháp về định nghĩa — ưu điểm - nhược điểm của từng phương pháp mà lại không chốt lại tại sao tác giả chọn hai phương pháp: đàm thoại, trực quan làm trọng tâm của các phương pháp khác cùng phối hợp.

Luận văn tốt nghiệp: “Tao không khí lớp học trong giảng dạy hoá học ở trường phổ thông” - Năm 2001 - Tác giả Nguyễn Thị Thu Hiển - SV Hoá 4 - ĐHSPTPHCM. Luận văn này dày 76 trang. Nôi dung gồm 4 chương: - Chương|: Cơ sở lý luận của vấn dé nghiên cứu (tr 10 — tr25). Chương này có một số điểm đáng chú ý: Tác giả da tim hiểu vai trò của việc tạo không khí lớp học quan trọng như thế nào.

+ Tac không khí lớp học là cơ sở của các phương pháp dạy học tích cực. + Tạo không khí lớp học làm tăng cảm xúc tích cực và gây hứng thú cho học sinh, đem lại hiệu quả học tập cao. + Tạo không khí lớp học là một kỳ năng dạy học quan trọng của người giáo viên. Tác giả đã phân tích rất kỹ tẩm quan trọng của không khí lớp học và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả của tiết day như thế nào.

Và có phải thay cô nào cũng làm được điều đó. Từ đó, tác giả tìm ra các biện pháp để tạo không khí lớp học sinh động. - Chương 2: Các biện pháp tạo không khí lớp học trong giảng dạy hoá học ở trường phổ thông (tr27 — tr49). Chương này có thể áp dụng vào trong giảng day nhằm tạo không khí lớp học và phát huy tính tích cực của học sinh: + Kể chuyện + Dùng hệ thống câu hỏi + Dùng hình vẽ tranh ảnh + Thí nghiệm hoá học + Bài tập hoá học + Vui mà học Mỗi phan tác giả cũng đã đưa ra những ví dụ cụ thể có thể áp dụng vào trong từng tiết day.

- Chương 3: Tạo không khí lớp học trong các bước lên lớp (tr53 — trã6). + Khi kiểm tra bài cũ + Khi vào bài mới SYTH: #ŒUYÉ THỊ DIEN Trang 9 NANG CAO HIỆU QUA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MÔN HOA Ở TRUONG THPT. + Khi khả năng lĩnh hội của học sinh bị giảm + Khi củng cế kiến thức Trong phần này, tác giả vừa nêu cơ sở dé tạo không khí lớp học ở từng bước lên lớp và có lấy ví dụ trong phẩn: Kiểm tra bài cũ và khi vào bài mới còn các phan khác thì không có ví dụ cụ thể. Nếu như các khâu lên lớp này tác giả đều lấy ví dụ để chứng minh thì để tài này thật hoàn hảo.

- Chương 4: Thực nghiệm sư phạm (tr58 — tr72). Phần này tác giả đã rút ra được những tác dụng của việc tạo không khí lớp học qua thực tế trong đợt thực tập sư phạm. Luận văn tốt nghiệp: “ Nghiên cứu thực trạng các hình thức gắn dạy học hoá học ở trường phổ thông với thực tế cuộc sống ”- Năm 2002- Tác giả Nguyễn Thị Anh Thơ - SV Hoá 4 - ĐHSPTPHCM. Luận văn này dày 106 trang, in trên khổ giấy A4.

Nội dung gồm 3 chương: - Chung |: Cơ sở lý luận của vấn để nghiên cứu. - Chương 2: Thực trạng về việc gắn dạy học hoá học với thực tế cuộc sống tại trường phổ thông hiện nay. - Chương 3: Những hình thức chính để gắn day học hoá học với thực tẾ cuộc sống. Trong chương này có những điểm đáng chú ý và áp dụng được vào thực tế giảng dạy.

+ Đặt câu hỏi + Bài tập + Kể chuyện + Sử dụng thí nghiệm +Tranh ảnh, hình vẽ. Với hệ thống câu hỏi thực tế rất hay, những câu hỏi giải thích hiện tượng trong tự nhiên rất thú vị. Đồng thời, với hệ thống câu chuyện liên hệ với thực tế, tác gid đã day công sưu tẩm rất nhiều sách báo rồi chế biến thành tư liệu tham khảo. Tuy nhiên, do đi hết các phan liên quan với thực tế cuộc sống (thí nghiệm, câu hỏi, kể chuyện.) nên không trong tâm vào phan nào cụ thể và phan nào là quan trọng hơn.

Nhận xét chung: Các tài liệu đã nêu ở trên là những tư liệu quý, có giá trị cả về lý luận lẫn thực tiễn, từ đó có thể rút ra nhiều điểu bổ ích và những gợi ý quan trong, Em sẽ tiếp thu có chọn lọc và phát triển sâu hơn những ý tưởng của tác gid đi trước làm nến ting nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp của bản thắn. SYTM: NGUYEN THỊ DIEN Trang 10 NANG CAO HIỆU QUA QUA TRÌNH DAY HỌC MÔN HOÁ Ở TRƯỜNG THPT. GIÁO DỤC THẾ KỶ 21: Giáo đục là nguyên nhân của mọi nguyên nhân. Giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất, bằng cách tổ chức việc truyền thụ những kinh nghiệm trong các lĩnh vực của xã hội loài người.

Giáo dục có nhiệm vụ biến lương trí của loài người thành yếu tố cơ bản, trí phối sự phát triển của lịch sử nhân loại. Nhiệm vụ của giáo dục thế kỷ 21 là làm sao giúp cho con người biết giải quyết một cách hòa bình các mâu thuẫn, bất công thay vì dùng chiến tranh, khủng bố, bao lực. Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã đưa kiến thức nhân loại về khoa học kĩ thuật ting như vũ bão khiến cho các kiến thức giảng dạy ở nhà trường bị "lạc hậu” nhanh chóng. Nhà trường dù muốn cũng không còn khả năng dạy đủ kiến thức cho cả đời người.

Do đó phải quan niệm lại thế nào là kiến thức cơ bản đối với người học. Trong tương lai, người ta thấy rằng điều cốt lõi trong "kiến thức cơ bản” không phải là "kiến thức” mà là phương pháp tự học, phương pháp làm việc, phương pháp tìm ra kiến thức mới. Cũng từ đây nhu cầu học tập suốt đời sẽ trở thành nhu cầu cấp bách. Uy ban quốc tế vé giáo dục cho thế kỷ 21 của UNESCO do Jacques Delors chủ trì nêu lên tam nhìn cho giáo dục vào thế kỷ 21.

Phúc trình bày này đã xác định được 4 trụ cột của giáo dục trong tương lai: Học để biết. Học để làm người. Học để chung sống với nhau. Giáo dục tương lai với 4 trụ cột- 4 nội dung cốt lõi của việc học tập đòi hỏi giáo viên đóng vai trò chủ chốt để hoàn thành sứ mạng này, người giáo viên ở thế kỷ 21, chẳng những phải có kiến thức chuyên môn và không ngừng cập nhật, nâng cao, mà còn phải có hàng loạt khả năng mà các nhà giáo dục thế giới đã đúc kết.

Đồng thời, người giáo viên phải nắm được quá trình day học một cách sâu sắc mới làm tốt được nhiệm vụ của mình. QUA TRÌNH DẠY HỌC: 1. Khái niệm về quá trình day học: Quá trình dạy và học là sự tác động qua lại có chủ đích được thay đổi một cách có trình tự giữa giáo viên và học sinh nhằm thực hiện các nhiệm vụ giáo dưỡng. giáo dục cộng sản chủ nghĩa và phát triển nhân cách cho học sinh.

SYTH: NGUYEN TH] DIEW Trang II 4 NÂNG CAO HIỆU QUA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC MON HOA Ở TRƯỜNG THPT. Quá trình dạy và học là một quá trình toàn vẹn bao gồm 3 thành phần không thể thiếu và có quan hệ mật thiết với nhau đó là: môn học, việc dạy và việc học. Ngoài ra, quá trình day học còn có thể định nghĩa là quá trình diéu khiển, điểu chỉnh của giáo viên kết hợp với quá trình tự điều khiển tự điều chỉnh của học sinh. Mối quan hệ biện chứng giữa day và học: Quá trình dạy học không phải là phép cộng mấy móc hai quá trình giảng dạy và học tập.