Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu 1. Ở nước ngoài Hướng nghiệp học đường và nghề nghiệp đã có lịch sử ra đời và phát triển với bề dày trên dưới 100 năm trên thế giới và trên thực tế đã trở thành một lĩnh vực tác nghiệp chuyên môn và chính sách được tích hợp chặt chẽ trong các hệ thống giáo dục, đào tạo, lao động, việc làm, dịch vụ và chính sách của nhiều nước trong khu vực cũng như trên thế giới. Jacques Delors, chủ tịch Uỷ ban quốc tế độc lập về giáo dục cho thế kỉ XXI của UNESCO khi phân tích “ Những trụ cột của giáo dục” cũng đã viết: “Học tri thức, học làm Khóa luận tốt nghiệp đại học việc, học cách chung sống và học cách tồn tại ", đó là 4 trụ cột mà Uỷ ban đã trình bày và minh họa những nền tảng của giáo dục.
Năm 1848, ở Pháp xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề”. Pháp là một trong những nước đã phát triển hướng học, hướng nghiệp và tư vấn nghề sớm nhất trên thế giới và cuốn sách này cũng được xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp. Nội dung cuốn sách đề cập đến sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp. Từ đó đã rút ra những kết luận coi hướng nghiệp là một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển.
Năm 1897, ở nước Nga, cuốn sách về hướng nghiệp “Lựa chọn khoa và điểm qua chương trình đại học tổng hợp”, trong đó nêu rõ ý nghĩa về lựa chọn nghề khi thi vào trường đại học lần đầu tiên được xuất bản (tác giả là giáo sư trường đại học tổng hợp Pêtecbua B. Nhưng việc chọn nghề ở 6 nhiều nước trên thế giới chỉ giới hạn trong sự bất bình đẳng xã hội. Tất cả những tác phẩm nghiên cứu về hướng nghiệp chỉ nhằm vào mục đích tăng cường lợi nhuận thông qua việc bóc lột tối đa sức lực của người lao động. Năm 1909, Frank Parsons - giáo sư Đại học Pensylvania đã xuất bản cuốn “Lựa chọn một nghề nghiệp” (Choosing Vocation).
Cuốn sách đã trình bày cơ sở tâm lý học của hướng nghiệp và chọn nghề, các tiêu chí về sự phù hợp nghề của mỗi cá nhân để từ đó có sự lựa chọn phù hợp. Hướng nghiệp cho học sinh phải dựa trên năng lực, năng khiếu, hứng thú, sở thích của cá nhân. Sau Cách mạng tháng Mười Nga, vấn đề lựa chọn nghề nghiệp đã được hiểu theo một khái niệm mới gắn liền với vai trò chủ động tích cực của con người, nó không chỉ gắn liền với lợi ích kinh tế - xã hội mà còn tạo điều kiện để phát triển nhân cách cho mỗi cá nhân. Khóa luận Từ năm 1918 tốt1939, đến năm nghiệp đại N.Krupskaia họcbài viết khẳng có nhiều định hiệu quả lao động phần lớn phụ thuộc vào sự phù hợp của con người đối với nghề nghiệp.
Từ những năm 20, 30 của thế kỉ XX, công tác hướng nghiệp đã được triển khai trên đất nước Xô Viết nhằm phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa thông qua việc đào tạo nguồn nhân lực và đội ngũ cán bộ. Công tác hướng nghiệp được tiến hành nhờ các tổ chức giáo dục, ủy ban bảo vệ sức khỏe và các tổ chức quần chúng. Năm 1927, ở Lêningrat đã tổ chức hướng nghiệp với mục đích giúp cho tuổi trẻ và cha mẹ các em quen biết với nghề nghiệp. Vào năm 1930, ở Matxcơva đã thành lập phòng thí nghiệm Trung ương về tư vấn nghề và lựa chọn nghề trực thuộc Trung ương đoàn thanh niên Cộng sản Lênin, trong đó phòng thí nghiệm đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, tổng kết và phổ biến những kinh nghiệm tiêu biểu của các cơ 7 quan tư vấn nghề, đặc biệt là việc lựa chọn nghề của tuổi trẻ trong các trường phổ thông kĩ thuật.
Năm 1977, các tác giả Morgan và Hart đã nhấn mạnh vai trò của giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường, khẳng định giáo dục hướng nghiệp trong nhà trường cần phải khuyến khích học sinh suy nghĩ về bản thân mình và về thế giới công việc, yêu cầu học sinh cần có kiến thức, hiểu biết và kĩ năng trong quá trình chọn nghề trước khi đưa ra quyết định nghề nghiệp thông minh.Herring khuyến khích các giáo viên phối hợp định hướng nghề cho học sinh thông qua những bài giảng hàng ngày trên lớp, tổ chức hoạt động tập thể hoặc các sự kiện đặc biệt như đi dã ngoại, lựa chọn sách, phim, clip và các phương tiện đại chúng khác. Các tác giả này đã khái quát mục tiêu hướng nghiệp cho từng cấp học Khóa luận tốt nghiệp đại học và những cách thức để tiến hành những mục tiêu đó. Như vậy, hướng nghiệp đã xuất hiện từ rất lâu trên thể giới và các công trình nghiên cứu về hướng nghiệp đều khẳng định vai trò của hướng nghiệp đối với thanh niên, học sinh. Vấn đề giáo dục hướng nghiệp và học nghề của học sinh phổ thông là một căn bản không thể thiếu được trong giáo dục, nhấn mạnh việc học sinh có cơ hội phát triển năng lực của mình bằng cách tham gia các hoạt động nghề nghiệp song song với việc học tập tri thức.
Ở Việt Nam Các tư tưởng về hướng nghiệp ở Việt Nam xuất hiện khá sớm, tuy nhiên cho đến trước năm 1970 thì vấn đề hướng nghiệp chủ yếu dừng lại ở các quan điểm, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước và Bác Hồ chứ chưa đi sâu vào vấn đề nghiên cứu khoa học. Những năm 60 của thế kỉ XX, vấn đề hướng nghiệp ở Việt Nam được bắt đầu phát triển chủ yếu dựa trên cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn theo Liên Xô (cũ). Thời kì đầu, quan niệm 8 hướng nghiệp đi đôi với giáo dục lao động, để định hướng nghề nghiệp cho học sinh trước hết cần giáo dục học sinh thái độ sẵn sàng bước vào các hoạt động nghề nghiệp. Quan điểm này thể hiện rõ trong cuốn “Một số vấn đề giáo dục lao động”.
Từ năm 1960, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Trong việc giáo dục và học tập phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất”. Trong bài báo “Học hay, cày giỏi”, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập đến một yếu tố mới của giáo dục. Đó là “việc cung cấp cho học sinh những tri thức cơ bản về kỹ thuật sản xuất công nghiệp và nông nghiệp” và “Những ngành sản xuất chủ yếu trong xã hội”. Đó cũng chính là những nội dung giáo dục kỹ thuật nghề nghiệp của giáo dục nước ta lúc bấy giờ.
Vào những năm 1970 - 1980, các nghiên cứu khoa học hướng nghiệp ở Khóa luận tốt nghiệp đại học Việt Nam mới bắt đầu được quan tâm và có những bước phát triển mạnh mẽ. Đầu những năm 80, khi xuất hiện nhu cầu đẩy mạnh giáo dục lao động, hướng nghiệp nhằm chuẩn bị kỹ năng cho học sinh đi vào cuộc sống thì hướng nghiệp mới thực sự được nhà nước chú trọng đến. Trong thời gian này có các bài viết của các tác giả Phạm Tất Dong, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Thị Bình, Đoàn Chi, Đặng Danh Ánh, Nguyễn Minh Đường, Nguyễn Văn Hộ đã đề cập đến trách nhiệm của nhà trường trong việc định hướng nghề cho học sinh, biện pháp hướng nghiệp cho học sinh và xây dựn một số cơ sở lý luận nền tảng về hướng nghiệp. Trong những năm 1983 – 1996, giáo dục hướng nghiệp ở nước ta đã đạt được một số thành tựu quan trọng, được coi là thời kỳ thịnh vượng nhất.
Năm 1985 – 1987, các tác giả Nguyễn Trọng Bảo, Đoàn Chi, Cù Nguyên Hanh, Hà Thế Ngữ, Tô Bá Trọng, Trần Đức Xước, Nguyễn Thế Quảng, Nguyễn Phúc Chỉnh đi sâu nghiên cứu việc tiến hành công tác giáo dục hướng 9 nghiệp trong các trường phổ thông và đề cập đến hình thức giáo dục hướng nghiệp, dạy nghề trường phổ thông và trung tâm hướng nghiệp như tổ chức lao động sản xuất cho học sinh, tư vấn nghề nghiệp cho học sinh. Tuy nhiên, từ sau khi Liên xô tan rã (1991) đã có những khủng hoảng về lý luận giáo dục hướng nghiệp, điều này ảnh hưởng không nhỏ đối với giáo dục hướng nghiệp của Việt Nam. Từ năm 1997, công tác giáo dục hướng nghiệp cho học sinh phổ thông bị coi nhẹ, ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển nguồn nhân lực của đất nước. Năm 1996 – 2005, Nguyễn Viết Sự, Hà Thế Truyền đã đề cập các giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục kỹ thuật và hướng nghiệp ở trường phổ thông.
Năm 2003 – 2010, khái quát các kinh nghiệm hướng nghiệp của một số nước trên thế giới, có những đánh giá về công tác hướng nghiệp cho học sinh ở trường phổ thông và đưa ra những giải pháp về công tác giáo dục Khóa luận tốt nghiệp đại học hướng nghiệp cho học sinh ở trường phổ thông và đưa ra những giải pháp về công tác hướng nghiệp. Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước đã thấy được tầm quan trọng của định hướng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông và có nhiều kế hoạch, chỉ thị để triển khai hoạt động này một cách hiệu quả. Các nhà khoa học ở nước ta đã đi sâu vào nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về hướng nghiệp và giáo dục hướng nghiệp cũng như vấn đề quản lý giáo dục hướng nghiệp. Các đề tài trên là cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc thực hiện hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông hiện nay.
Tuy nhiên, công tác hướng nghiệp đối với sự nghiệp giáo dục ở Việt Nam nói chung và nhà trường phổ thông nói riêng là một phạm trù còn khá mới mẻ cả về mặt lý luận và hoạt động thực tiễn. Lý luận về quản lý hoạt động định hướng nghề nghiệp ở trường trung học phổ thông 1. Khái niệm quản lý Bản chất của hoạt động quản lý là cách thức tác động (tổ chức, điều khiển, chỉ huy) hợp quy luật của chủ thể quản lý đến khách thể và đối tượng quản lý trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành đạt hiệu quả mong muốn và đạt được mục tiêu đề ra. Theo tác giả Trần Kiểm: “Quản lý là tác động có mục đích đến tập thể người để tổ chức và phối hợp hoạt động của họ trong suốt quá trình lao động”.