Chương 1: TONG QUAN VE DAT 1.1 KHAI NIEM DAT TRONG Đất trồng là phan tơi xốp của vỏ lục địa do đá phong hóa thành, có độ phì nhất định mà trên đó cây trồng có thể sống được. Thành phan cơ bản của đất gồm 3 thẻ: thé rắn, the lỏng và thẻ khí. Tính trung bình theo tỉ lệ thé tích thì: thé rắn 50% (chất vô cơ 45%, chất hữu cơ 5%), thé lỏng 25% và thé khí 25% 1.2 QUA TRINH HINH THANH DAT [7] Đắt được hình thành qua 2 quá trình: đại tuần hoàn địa chat va tiểu tuần hoàn sinh học. Trong vòng đại tuần hoàn địa chất nước bốc hơi từ đại dương hình thành mưa rơi xuống lục địa, thắm vào vỏ phong hóa.
Dưới tác động của các yếu tố khí hậu vỏ lục địa bị phong hóa (lí học và hóa học), bị bao mòn cuốn ra biển và đại đương hoặc rơi xuống các vùng trũng trong lục địa, dan dần hình thành đá trim tích. Trải qua các thời ki địa chất, do các chan động địa chất, đá tram tích được trồi lên rồi lại chịu quá trình phong hóa tiếp theo. Vòng tuân hoàn như vậy được diễn ra trong phạm vi rat rộng và kéo dai hàng ti năm, được gọi là vòng đại tuần hoàn địa chat. Từ khi sinh vật xuất hiện, trên trái đất lại dién ra tiểu tuần hoàn sinh học.
Tiểu tuần hoan sinh học bắt đầu từ địa y, sau đó có sự tham gia của giới sinh vật từ thấp đến cao: vi sinh vật, thực vật, động vật, nhất là con người. Dưới tác động của các yếu tố khí hậu đá min ra, địa y phát triển, đạm được tích lũy. Trên cơ sở đó thực vật bắt dau phát sinh, phát triển. Thực vật hút thức ăn trong đất dé sinh trưởng vả phát triển.
Động vật dùng thực vật dé làm thức ăn. Sau khi chết xác động - thực vật được vi sinh vật phá hủy, cung cấp muối khoáng cho thế hệ thực vật sau. Hoạt động của vi sinh vat sẽ tạo thành min, cơ sở của độ phì nhiêu. Vỏ phong hóa biển thành dat.
Vòng tuần hoàn Khóa luận tốt nghiệp Trang 6 GVHD: Cô Trần Thị Lộc SVTT: Trần Nguyên Thông này do sinh vật thực hiện trong thời gian ngăn va phạm vi hẹp nên gọi là tiêu tuân hoàn sinh học. Vòng tiểu tuần hoàn sinh học không thẻ tach rời vòng đại tuần hoan địa chat vi không có vòng đại tuần hoàn địa chất thì không có muối khoáng và môi trường tơi xếp cho vòng tiểu tuần hoàn sinh học phát triển. Ngược lại không có tiểu tuần hoàn sinh học thì mẫu chất không tích lũy được chất hữu cơ, hinh thành min vi đây chính là yếu tế cơ bản quyết định độ phi của đất. Do đó, có thể nói bản chất của quá trình hình thành dat là sự thông nhất giữa hai vòng tuần hoàn.
Nói cách khác, cơ sở của quá trình hình thành đất là đại tuần hoàn địa chất và bản chất của quá trình hình thành đất là tiểu tuần hoản sinh học.3 CÁC YEU TO HÌNH THÀNH DAT [7] Những sản phẩm phong hóa chưa được gọi là đất vi còn thiếu một thanh phan rat quan trọng đó là chat hữu cơ. Mặc dù chất hữu cơ đó chỉ là một thành phần nhỏ theo số lượng nhưng lại làm cho đất có thuộc tính khác với đá và mẫu chất, đặc biệt là thuộc tính sinh học và khả năng sản xuất ra sản phẩm cây trồng. Nguồn gốc chất hữu cơ là do sinh vật mà chủ yếu là thực vật bậc cao tạo ra trong chu ky “dat - cây - đất", Như vậy, có thé ví đắt là chủ thé bị các yếu tổ tác động, đồng thời cũng là một chủ thể tác động lên một vài yếu tế mà chủ yếu là sinh vật để vận động đi lên làm cho đất trở nên phì nhiêu màu mỡ hơn. Theo Décutraep có 5 yếu tố hình thành đất: sinh vật, khí hậu, đá mẹ, địa hình va tuổi.
Đối với đất trồng còn chịu tác động của con người 1.1 Sinh vật Người ta cho rằng đây là yếu tổ chủ đạo vì nhờ nó mà mẫu chất trở thành đất đồng thời chịu tác động nhiều nhất của đất. Tham gia vào quá trình hình thành đất có rat nhiều sinh vật nhưng có thé phân thảnh 3 nhóm chính: vi sinh vật, thực vật và động vật, Khóa luận tốt nghiệp Trang 7 GVHD: Cô Tran Thị Lộc SVTT: Tran Nguyên Thông Vi sinh vật: Trong dat có rất nhiều vi sinh vật, có thé có hang trăm triệu con trong | gam đất. Khả năng sinh sản của vi sinh vật rất lớn nhưng do điều kiện sống nên số lượng của chúng cũng bị hạn chế ở một mức nhất định. Trong đắt, vi sinh vật giữ vai trò rất quan trọng với hai chức năng chính.
Phân giải và tổng hợp chat hữu co. Thực vật lấy thức ăn từ đất chủ yếu ở dạng vô cơ hòa tan trong dung dịch đất. Một tỉ lệ rat lớn các chất vô cơ này nhờ vi sinh vật phân giải từ các chất hữu cơ (tàn tích sinh vật chủ yếu do thân, cảnh, lá, rễ thực vat); qua trình nay được gọi là quá trinh khoáng hóa chất hữu cơ. Trong quá trình biến đổi chất hữu co vi sinh vật không phải chỉ có tham gia theo một chiều mà ngược lại chúng còn phải lấy thức ăn để tổng hợp nuôi cơ thé đồng thời tổng hợp nên chất hữu cơ mới rất đặc biệt được gọi là mùn.
Chính mùn và xác vi sinh vật là nguồn dự trữ chất dinh dưỡng rat dé dàng được vi sinh vật thế hệ sau phân giải thành thức ăn Cổ định nữơ từ khí trời- Đây là một kha năng đặc biệt chỉ có một số vi sinh vật nhất định - chúng được gọi chung một tên là vỉ sinh vật cố định đạm. Một số vi sinh vật có thể cố định đạm tự do (như Azotobacte). Vi sinh vật đạm sống cộng sinh với một số loài cây nhất là các cây họ đậu, họ trinh nữ, bèo dâu (như Rhizobium). Nhờ vậy ma ở đất trồng các loại cây này luôn luôn được bổ sung đạm va đất ngày càng màu mỡ.
Vai trò của thực vật - Đây la nguồn cung cap chất hữu cơ chủ yếu cho dat. Nhờ khả năng quang hợp hàng năm thực vật để lại cho hàng tin thậm chí hàng chục tấn chất xanh có chất lượng khác nhau tùy thuộc loài thực vật. Ngoài việc cung cấp chat hữu cơ, trong quá trình hút chất đinh dudng một cách chọn lọc của thực vật cũng đã ảnh hưởng tới đất như việc góp phần gây nên tính chua cúa đất. Người ta thay rằng phan lớn đất den ôn đới cho hàm lượng min rất cao (đến 15%) hau như chỉ được hình thành trên đồng cỏ hay xen kẽ đồng cỏ với rừng cây lá rộng.
Ngược lại, các loại pôtzôn vừa nghèo dinh đưỡng vừa chua phan lớn được hình thành dưới rừng cây lá kim. Khóa luận tốt nghiệp Trang 8 GVHD: Cô Trân Thị Lộc SVTT: Tran Nguyên Thông Vai trò của động vật — Động vật song trong dat va trén dat gồm nhiều loải động vật nguyên sinh đến các loài côn trùng như giun, dé, mối kiến, động vật có xương sống như chuội. Động vật cung cắp chất hữu cơ cho dat bằng các chất thải của chúng và bằng cả cơ thể khi chúng chết đi. Mặt khác động vật cũng góp phan cải thiện một số tính chat vật lý của đất như tăng tính thoáng khí hay tạo kết cấu.
Trong giới động vật phải kể đến vai trò của giun đất. Trong đất có nhiều giống giun và số lượng chúng cũng rất nhiều. Theo Russell, trong 1 ha đất tốt có thé có tới 2. Và mỗi năm một khối lượng đất - 34 tắn - đi qua một cơ thẻ giun dé rồi sau đó trở nên có kết cấu bền vững và giảu chất hữu cơ.2 Khí hậu: Các yếu tố khí hậu một mặt ánh hưởng trực tiếp tới quá trình hình thành và biến hóa, một mặt có tác động gián tiếp qua sinh vật.
Nhiều khi khó phân biệt được ảnh hưởng của hai yếu tố khí hậu và sinh vật tới đất. Nước và nhiệt độ đóng vai trò quan trọng trong quá trình phân hủy đá. Nước còn là điều kiện tiên quyết cho sự xói mòn và rửa trôi và cả điều kiện biến đổi chất hữu cơ trong đất. Mưa nhiều rửa trôi mạnh nhất các ion kiểm và kiểm thổ làm cho đất trở nên chua.
Lượng mưa càng tăng lên thì đất càng chua và lượng cation kiềm càng giảm. 1300 - 1900 1900 - 2500 2500 - 3200 3200 - 3800 Khóa luận tốt nghiệp Trang 9 GVHD: Cô Tran Thị Lộc SVTT: Trân Nguyên Thông Năng kéo đải, nước bộc hơi nhiêu đât trở nên khô hạn, ở vùng mặn muôi lên làm cho cây trồng bị chết và đất trở nên xấu. Đôcutraep cũng đã cho thấy ở mỗi đới khí hậu có những loại đất đặc thi của nó.3 Địa hình Có thể nói địa hình vừa có ảnh hưởng trực tiếp vừa có ảnh hưởng gián tiếp với quá trình hình thành đất. Càng lên cao nhiệt độ cảng thấp 4m độ càng cao, hệ sinh vật cũng thay đổi cho phù hợp.
Người ta cũng đã phát hiện thấy quy luật phân bố đất theo kiêu thăng đứng. Ở Việt Nam, Cao Liêm (1968) đã khảo sát đất trên dãy núi Phanxipang và cho biết: dưới 1800m có đất feralit từ 1800-2300m có đất mann alit từ2300-2900m có đất main thô trên núi trên 2900m có đất mùn thô than bùn trên núi Ở vùng đổi và đồng bing, ngoài tác dụng phân phốt lại độ ẩm địa hình còn có tác dụng xói mòn vả tích lũy. Chỉnh vì có xói mỏn nên ta có các loại mẫu chất: tàn tích, sườn tích và phủ sa. Tên gọi các loại đất cụng nói lên được ảnh hưởng quyết định của địa hình như đất xói mòn tro sỏi đá hay đất feralit phát triển trên sản phẩm dốc tụ.
Dựa vào địa hình mà tổ tiên ta đã chia ra các loại đất khác nhau như đất đồi, đất núi, đất bán sơn địa. Ở đồng bằng Bắc Bộ dựa vào địa hình người ta còn chia ra chân cao, chân vàn và chân trũng.4 Đá mẹ Từ đá mẹ khác nhau dudi tác động của các yếu tố hình thành đắt mà các loại đất được hình thành có thành phan cấp hạt và các tính chất lý hóa khác nhau. Sự ảnh hướng này rat dễ đàng phát hiện ở dat đồi núi. Thật vậy, nếu không có xói mòn rửa trôi thì có thể nói đá giàu nguyên tế nado cho ta đất giàu nguyên tổ đó.
Trong điều kiện nhiệt đới am ở nước ta đôi khi khó chứng minh được điều nay, chẳng han đất feralit phát triển trên đá vôi ở Ninh Binh vẫn nghèo canxi nên bị chua vì canxi đã bị rửa trôi.