Khóa luận ảnh hưởng của thảm thực vật đến tính chất hóa học đất tại xã Tân Cương, Thái Nguyên

Nghiên cứu ảnh hưởng của thảm thực vật đến tính chất hóa học của đất tại xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên, cung cấp thông tin quý giá cho bảo vệ môi trường.

• Tác giả: Nguyễn Thúy Quỳnh
• Người hướng dẫn: Th.S. Hà Đình Nghiêm
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Thảm Thực Vật Đến Tính Chất Hóa Học Của Đất Tại Tân Cương, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• 1. PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Tính cấp thiết của vấn đề
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Những nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới và Việt Nam
• 2.1.1. Những nghiên cứu về thảm thực vật
• 2.1.1.1. Khái niệm về thảm thực vật
• 2.1.1.2. Những nghiên cứu thảm thực vật trên thế giới
• 2.1.1.3. Những nghiên cứu thảm thực vật Việt Nam
• 2.1.2. Những nghiên cứu về hệ thực vật
• 2.1.3. Những nghiên cứu về thành phần loài và dạng sống thực vật, cấu trúc
• 2.1.3.1. Những nghiên cứu về thành phần loài
• 3. PHẦN 3: NỘI DUNG, ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Điều kiện tự nhiên và xã hội của vùng nghiên cứu
• 3.4.1. Hiện trạng thảm thực vật - Cấu trúc thảm thực vật KVNC
• 3.4.2. Đặc điểm của đất qua các giai đoạn phục hồi rừng
• 3.5. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ tài nguyên rừng và bảo vệ môi trường
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6.1. Phương pháp luận
• 3.6.2. Phương pháp phân chia giai đoạn phục hồi
• 3.6.3. Điều tra thu thập số liệu
• 3.6.4. Phương pháp phân tích
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên và xã hội của vùng nghiên cứu
• 4.2. Hiện trạng thảm thực vật - Cấu trúc thảm thực vật KVNC
• 4.3. Giai đoạn I - Trạng thái thảm cỏ
• 4.4. Giai đoạn II - Trạng thái thảm cây bụi
• 4.5. Giai đoạn III - Trạng thái rừng non thứ sinh
• 4.6. Đặc điểm của đất qua các giai đoạn phục hồi rừng
• 4.7. Hình thái phẫu diện đất
• 4.8. NPK tổng số và PK dễ tiêu
• 4.9. Sự thay đổi độ chua và Ca2+, Mg2+ trao đổi
• 4.10. Các giải pháp bảo vệ môi trường
• 4.10.1. Các giải pháp chung
• 4.10.2. Các giải pháp sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Thảm Thực Vật Đến Đất

Rừng đóng vai trò quan trọng như lá phổi xanh của hành tinh, cung cấp lâm sản và điều hòa khí hậu. Rừng ảnh hưởng đến sự bốc hơi nước, cân bằng nồng độ oxy và hấp thụ CO2, giảm hiệu ứng nhà kính. Ngoài ra, rừng còn hạn chế xói mòn đất, đặc biệt trên sườn dốc. Tuy nhiên, khai thác rừng quá mức đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường. Đất là tài nguyên quý giá, là điều kiện sống cho động thực vật và con người. Đất và rừng có mối quan hệ chặt chẽ, đất là yếu tố hình thành rừng, còn thảm thực vật tạo nên độ phì của đất. Độ phì ảnh hưởng đến hệ sinh thái rừng và thảm thực vật nói chung. Thảm thực vật có tác dụng tích cực, thúc đẩy đất tăng độ phì nhiêu. Theo Lê Văn Khoa và cs (1998), thảm thực vật thúc đẩy đất tăng độ phì nhiêu.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Thảm Thực Vật Tự Nhiên Với Đất

Thảm thực vật, đặc biệt là thảm thực vật tự nhiên, đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và cải thiện tính chất hóa học của đất. Rễ cây giúp cố định đất, ngăn ngừa xói mòn, đồng thời cung cấp chất hữu cơ khi phân hủy. Quá trình này làm tăng độ phì nhiêu, cải thiện cấu trúc đất và khả năng giữ nước. Các loại cây khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đến đất, tùy thuộc vào đặc điểm sinh học và quá trình sinh trưởng của chúng. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa thực vật và đất là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về hệ sinh thái và phát triển các biện pháp quản lý đất bền vững.

1.2. Vai Trò Của Thảm Thực Vật Trong Bảo Tồn Đất

Thảm thực vật đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đất, đặc biệt là ở các khu vực đồi núi dốc như Tân Cương, Thái Nguyên. Rễ cây giúp giữ đất, ngăn chặn xói mòn do mưa và gió. Lớp phủ thực vật trên bề mặt đất giúp giảm thiểu tác động trực tiếp của ánh nắng mặt trời và mưa lớn, giữ ẩm cho đất và tạo điều kiện cho vi sinh vật phát triển. Việc bảo vệ và phục hồi thảm thực vật là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để bảo tồn đất và duy trì sự ổn định của hệ sinh thái.

II. Thách Thức Suy Thoái Đất Do Mất Thảm Thực Vật

Trong những năm qua, do khai thác quá mức tài nguyên rừng và tập quán canh tác lạc hậu, diện tích rừng ở nước ta ngày càng bị thu hẹp. Theo thống kê, độ che phủ rừng giảm từ 43% năm 1943 xuống 26% năm 1993. Mặc dù đã tăng lên 33,2% năm 1999, nhưng vẫn chưa đảm bảo an toàn sinh thái. Dân số tăng nhanh và sai lầm trong sử dụng đất đã dẫn đến hủy hoại môi trường đất. Vấn đề sử dụng đất đai trở nên quan trọng và mang tính toàn cầu. Đảng và nhà nước ta đã chú trọng đến bảo vệ và phục hồi rừng và thảm thực vật. Xã Tân Cương là một xã có diện tích rừng lớn, nhưng nhiều diện tích rừng đã suy giảm do khai thác quá mức.

2.1. Thực Trạng Mất Rừng Và Ảnh Hưởng Đến Đất Tại Thái Nguyên

Tình trạng mất rừng đang diễn ra ở nhiều địa phương, trong đó có Thái Nguyên, gây ra những hậu quả nghiêm trọng đến tính chất hóa học của đất. Việc khai thác gỗ trái phép, chuyển đổi đất rừng sang mục đích sử dụng khác và cháy rừng là những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Khi rừng bị mất, đất trở nên trơ trụi, dễ bị xói mòn, rửa trôi các chất dinh dưỡng, làm giảm độ phì nhiêu và khả năng sản xuất nông nghiệp.

2.2. Thoái Hóa Đất Hậu Quả Của Việc Mất Thảm Thực Vật

Thoái hóa đất là một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất của việc mất thảm thực vật. Đất bị thoái hóa trở nên cằn cỗi, mất khả năng giữ nước và chất dinh dưỡng, không còn thích hợp cho cây trồng phát triển. Quá trình này có thể dẫn đến sa mạc hóa, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của người dân và sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc phục hồi thảm thực vật là một trong những biện pháp quan trọng để ngăn chặn và khắc phục tình trạng thoái hóa đất.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đánh Giá Ảnh Hưởng Thảm Thực Vật

Nghiên cứu này tập trung vào đánh giá ảnh hưởng của thảm thực vật đến môi trường đất xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên. Mục tiêu cụ thể bao gồm: phân loại thảm thực vật, xác định các giai đoạn phát triển, cấu trúc hình thái các kiểu thảm thực vật; xác định tính chất hóa học của đất dưới các kiểu thảm thực vật; đề xuất biện pháp nâng cao khả năng phục hồi rừng, tăng độ che phủ, bảo vệ môi trường và tạo giá trị kinh tế. Nghiên cứu này có ý nghĩa trong học tập, nghiên cứu khoa học và thực tiễn, tăng cường quản lý tài nguyên rừng, phòng chống xói mòn và đánh giá hiện trạng thảm thực vật và tính chất hóa học của đất.

3.1. Phân Tích Mẫu Đất Xác Định Tính Chất Hóa Học

Việc phân tích mẫu đất là một bước quan trọng trong nghiên cứu này. Các mẫu đất được thu thập từ các khu vực có thảm thực vật khác nhau, sau đó được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định các tính chất hóa học như độ pH, hàm lượng chất hữu cơ, hàm lượng các chất dinh dưỡng (N, P, K), và khả năng trao đổi cation. Kết quả phân tích sẽ giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của thảm thực vật đến độ phì nhiêu của đất.

3.2. Điều Tra Thảm Thực Vật Xác Định Giai Đoạn Phát Triển

Công tác điều tra thảm thực vật được thực hiện để xác định các giai đoạn phát triển của thảm thực vật tại khu vực nghiên cứu. Các thông tin về thành phần loài, cấu trúc tầng tán, độ che phủ và sinh khối của thảm thực vật được thu thập và phân tích. Việc này giúp xác định mối liên hệ giữa các giai đoạn phát triển của thảm thực vật và tính chất hóa học của đất.

IV. Kết Quả Ảnh Hưởng Rõ Rệt Của Thảm Thực Vật Đến Đất

Các nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới và Việt Nam đã được công bố rộng rãi. Thái Văn Trừng (1998) đã đề cập đến hệ thống phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới của A.Schimper (1898). Maurand (1943) chia thảm thực vật Đông Dương thành 3 vùng. UNESCO (1973) công bố khung phân loại thảm thực vật thế giới. Ở Việt Nam, Trần Ngũ Phương (1970) chia rừng miền bắc thành 10 kiểu. Cục điều tra và quy hoạch rừng (1960) chia rừng Việt Nam thành 4 loại hình lớn. Vũ Tự Lập (1995) cho rằng khí hậu ảnh hưởng đến sự hình thành và phân bố các kiểu thực bì. Nguyễn Thế Hưng (2003) xây dựng 8 trạng thái thảm thực vật khác nhau ở Quảng Ninh. Lê Ngọc Công (2004) phân chia thảm thực vật Thái Nguyên thành 4 lớp quần hệ.

4.1. Sự Thay Đổi Tính Chất Hóa Học Của Đất Theo Giai Đoạn

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự thay đổi đáng kể trong tính chất hóa học của đất theo các giai đoạn phát triển khác nhau của thảm thực vật. Đất ở các khu vực có thảm thực vật phát triển tốt thường có hàm lượng chất hữu cơ cao hơn, độ pH ổn định hơn và khả năng giữ nước tốt hơn so với đất ở các khu vực có thảm thực vật nghèo nàn hoặc bị suy thoái. Điều này chứng tỏ vai trò quan trọng của thảm thực vật trong việc cải thiện và duy trì độ phì nhiêu của đất.

4.2. Ảnh Hưởng Của Các Loại Cây Khác Nhau Đến Đất

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các loại cây khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đến tính chất hóa học của đất. Ví dụ, các loại cây họ đậu có khả năng cố định đạm từ không khí, làm tăng hàm lượng đạm trong đất. Các loại cây có rễ sâu giúp cải thiện cấu trúc đất và khả năng thoát nước. Việc lựa chọn các loại cây phù hợp để trồng và phục hồi thảm thực vật là rất quan trọng để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc cải thiện chất lượng đất.

V. Giải Pháp Phục Hồi Thảm Thực Vật Cải Tạo Đất Tân Cương

Để bảo vệ và phục hồi rừng, cần tăng cường công tác quản lý tài nguyên rừng, phòng chống xói mòn, rửa trôi chất dinh dưỡng trong đất. Cần tăng cường trách nhiệm bảo vệ rừng, đặc biệt là rừng đầu nguồn. Đánh giá hiện trạng thảm thực vật và tính chất hóa học của đất tại xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên là rất quan trọng. Cần có các giải pháp bảo vệ môi trường chung và các giải pháp sử dụng hợp lý và bảo vệ tài nguyên đất.

5.1. Biện Pháp Canh Tác Bền Vững Để Bảo Vệ Đất

Áp dụng các biện pháp canh tác bền vững là một trong những giải pháp quan trọng để bảo vệ đất và duy trì độ phì nhiêu lâu dài. Các biện pháp này bao gồm: trồng xen canh, luân canh, sử dụng phân hữu cơ, hạn chế sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu, và áp dụng các kỹ thuật canh tác không cày xới. Các biện pháp này giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng cường khả năng giữ nước và chất dinh dưỡng, và giảm thiểu xói mòn.

5.2. Chính Sách Hỗ Trợ Phục Hồi Rừng Và Thảm Thực Vật

Cần có các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức để khuyến khích và tạo điều kiện cho việc phục hồi rừng và thảm thực vật. Các chính sách này có thể bao gồm: hỗ trợ tài chính cho các dự án trồng rừng, cung cấp giống cây chất lượng cao, đào tạo kỹ thuật cho người dân, và tạo ra các cơ hội việc làm liên quan đến bảo vệ và phát triển rừng. Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các dự án phục hồi rừng.

VI. Kết Luận Thảm Thực Vật Yếu Tố Quyết Định Chất Lượng Đất

Nghiên cứu này khẳng định vai trò quan trọng của thảm thực vật trong việc duy trì và cải thiện tính chất hóa học của đất. Việc bảo vệ và phục hồi thảm thực vật là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để bảo tồn đất, duy trì sự ổn định của hệ sinh thái và đảm bảo sự phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương để thực hiện các giải pháp bảo vệ và phục hồi thảm thực vật một cách hiệu quả.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Đất Và Thảm Thực Vật

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá chi tiết hơn về ảnh hưởng của các loại cây cụ thể đến tính chất hóa học của đất, nghiên cứu về vai trò của vi sinh vật đất trong quá trình phân hủy chất hữu cơ và cải thiện độ phì nhiêu của đất, và phát triển các mô hình dự báo về sự thay đổi của tính chất đất dưới tác động của biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người.

6.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn Sản Xuất

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng vào thực tiễn sản xuất để lựa chọn các loại cây trồng phù hợp, áp dụng các biện pháp canh tác bền vững và cải thiện chất lượng đất cho sản xuất nông nghiệp. Việc này giúp tăng năng suất cây trồng, giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường. Cần có sự chuyển giao công nghệ và kiến thức từ các nhà khoa học đến người dân để đảm bảo việc ứng dụng kết quả nghiên cứu một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đề tài được thực hiện trong bối cảnh diện tích và chất lượng rừng tại Việt Nam chịu nhiều tác động tiêu cực do tình trạng khai thác lâm sản quá mức, tập quán du canh du cư, đốt rừng làm nương rẫy và sự gia tăng áp lực từ hoạt động chăn nuôi gia súc. Theo các số liệu lịch sử được tác giả dẫn chứng, độ che phủ rừng của nước ta từ mức 43% vào năm 1943 đã suy giảm xuống còn 26% vào năm 1993, và dù đạt 33,2% vào năm 1999 nhưng vẫn chưa đảm bảo an toàn sinh thái bền vững. Hoạt động canh tác nương rẫy kéo dài cùng việc rút ngắn thời gian bỏ hóa làm cho đất lâm nghiệp bị rửa trôi, xói mòn nghiêm trọng trên các sườn dốc, dẫn đến suy thoái độ phì nhiêu và làm mất dần chức năng sinh thái của đất. Tại xã Tân Cương (thành phố Thái Nguyên), một địa bàn có diện tích đất lâm nghiệp lớn (516,22 ha rừng sản xuất năm 2014), nhiều diện tích rừng cũng rơi vào tình trạng suy giảm do khai thác thiếu bền vững, đòi hỏi phải có các nghiên cứu đánh giá cụ thể về khả năng phục hồi của thảm thực vật cũng như mức độ cải thiện tính chất hóa học của đất sau nương rẫy.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định rõ ràng thành hai cấp độ:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá được ảnh hưởng của thảm thực vật đến môi trường đất tại xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Phân loại thảm thực vật, xác định các giai đoạn phát triển và cấu trúc hình thái của các kiểu thảm thực vật tại khu vực nghiên cứu.
   • Xác định các tính chất hóa học của đất dưới các kiểu thảm thực vật nghiên cứu (đặc biệt là biến đổi phẫu diện, độ chua, dung lượng cation trao đổi và hàm lượng dinh dưỡng NPK).
   • Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao khả năng phục hồi rừng, gia tăng độ che phủ, góp phần bảo vệ môi trường đất kết hợp tạo giá trị kinh tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Thảm thực vật rừng và các đặc điểm, tính chất hóa học của môi trường đất rừng phục hồi sau canh tác nương rẫy.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Tân Cương, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên (tổng diện tích tự nhiên 1.835,47 ha, nằm cách trung tâm thành phố Thái Nguyên 12 km).
• Phạm vi thời gian: Quá trình điều tra thực địa, thu thập mẫu và phân tích số liệu được tiến hành từ ngày 20/01/2015 đến ngày 05/04/2015 (văn bản ghi mốc kết thúc khảo sát năm 2014/2015).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng các nền tảng lý thuyết sinh thái học và thổ nhưỡng học kinh điển:

• Quan điểm sinh thái phát sinh quần thể: Vận dụng luận điểm của Thái Văn Trừng (1970, 1998) coi thảm thực vật là tấm gương phản chiếu trung thực các điều kiện sinh thái tự nhiên. Quá trình diễn thế phục hồi sau nương rẫy phản ánh tác động tổng hợp của các nhân tố môi trường tới cấu trúc rừng thứ sinh.
• Khung phân loại thảm thực vật: Dựa trên nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc của UNESCO (1973) để phân chia các trạng thái thảm thực vật thứ sinh thành thảm cỏ, thảm cây bụi và rừng non thứ sinh.
• Khung phân loại dạng sống: Áp dụng hệ thống phân chia dạng sống thực vật của Raunkiaer (1934) căn cứ vào vị trí chồi ngủ trong thời kỳ bất lợi (Phanerophytes, Chamaetophytes, Hemicryptophytes, Cryptophytes, Therophytes).
• Thang đánh giá độ nhiều thực bì: Sử dụng thang đo độ phong phú của Drude với các cấp độ ký hiệu: Soc (che phủ 70-100%), Cop3 (50-70%), Cop2 (25-50%), Cop1 (5-25%), Sp (<5%), Sol (rải rác), Un (cá biệt), Gn (mọc thành nhóm).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích trong phòng thí nghiệm:

• Phương pháp tiếp cận: Sử dụng phương pháp "lấy không gian thay thế thời gian" (space-for-time substitution) để nghiên cứu các giai đoạn phục hồi rừng dựa trên thời gian bỏ hóa sau canh tác nương rẫy, chia thành 3 giai đoạn:
  • Giai đoạn I: Bỏ hóa 3–5 năm (Trạng thái thảm cỏ).
  • Giai đoạn II: Bỏ hóa 5–8 năm / 6–8 năm (Trạng thái thảm cây bụi).
  • Giai đoạn III: Bỏ hóa 10–14 năm (Trạng thái rừng non thứ sinh).
• Phương pháp điều tra theo tuyến (TĐT): Thiết lập các tuyến điều tra vuông góc với đường đồng mức, chiều rộng tuyến 2 m, khoảng cách giữa các tuyến từ 50–100 m để ghi nhận thành phần loài, dạng sống và độ tàn che.
• Phương pháp ô tiêu chuẩn (OTC): Thiết lập tổng số 9 ô tiêu chuẩn (3 giai đoạn × 3 vị trí địa hình: chân đồi, sườn đồi, đỉnh đồi). Kích thước ô tiêu chuẩn là 400 m² (20 m × 20 m) đối với thảm cây bụi và rừng non thứ sinh; 100 m² đối với trạng thái thảm cỏ.
• Phương pháp khảo sát phẫu diện và lấy mẫu đất: Tại trung tâm 3 OTC điển hình của mỗi giai đoạn, đào phẫu diện đất sâu 1,0 m để mô tả hình thái các tầng đất ($A_0$, $A$, $B$, $C$), độ dày, màu sắc, độ chặt, độ đá lẫn và kết vón theo Sổ tay quy hoạch rừng (1995). Mẫu đất được lấy tại 3 tầng độ sâu: 0–10 cm, 10–20 cm và 40–50 cm.
• Nguồn dữ liệu và phân tích: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ UBND xã Tân Cương (báo cáo quy hoạch nông thôn mới, hiện trạng sử dụng đất năm 2014) và Trạm kiểm lâm Thái Nguyên. Mẫu thực vật được tra cứu, định danh theo sách "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ và Danh lục các loài thực vật Việt Nam. Mẫu đất được phân tích các chỉ tiêu hóa học: độ chua ($pH_{KCl}$), cation kiềm trao đổi ($Ca^{2+}$, $Mg^{2+}$), đạm tổng số, lân tổng số, cùng lân và kali dễ tiêu.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Đặt vấn đề

Chương mở đầu phân tích vai trò thiết yếu của tài nguyên rừng trong việc duy trì cân bằng sinh thái khí quyển, giữ nước, chống xói mòn và điều hòa khí hậu. Tác giả chỉ rõ thực trạng suy thoái đất do tập quán canh tác nương rẫy thiếu quy hoạch tại miền núi và trung du Bắc Bộ. Từ đó, xác định rõ tính cấp thiết của việc nghiên cứu mối quan hệ tác động qua lại giữa thảm thực vật phục hồi và tính chất hóa học môi trường đất tại xã Tân Cương, xác lập mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể, ý nghĩa học thuật và giá trị thực tiễn của đề tài.

Phần 2: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương tổng quan hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế theo 4 nhóm chuyên đề:

• Nghiên cứu về thảm thực vật và hệ thực vật: Lược sử các hệ thống phân loại của A. Schimper (1898), P. Maurand (1943), UNESCO (1973), Trần Ngũ Phương (1970), Vũ Tự Lập (1995) và Lê Ngọc Công (2004). Tổng hợp các số liệu thống kê về đa dạng loài của Lecointre và Guyader (2001), Phan Kế Lộc (1998) và Nguyễn Tiến Bân (1997).
• Nghiên cứu về dạng sống và cấu trúc rừng: Phân tích hệ thống dạng sống Raunkiaer (1934), các công trình nghiên cứu cấu trúc của Nguyễn Văn Trương (1982), Vũ Đình Phương (1987), Võ Đại Hải (1996) và Đặng Kim Vui (2013).
• Nghiên cứu ảnh hưởng qua lại giữa đất và thực vật: Trình bày quan điểm của W. Richards (1952), Dokuchaev (1979), Giacốp (1956) về vai trò của mùn và đá mẹ; dẫn chứng các nghiên cứu của Nguyễn Lân Dũng (1984), Lê Văn Khoa (1998), Nguyễn Tử Xiêm và Thái Phiên (1999) về lượng rơi rụng thảm mục (10–20 tấn/ha/năm ở rừng nhiệt đới) bổ sung dinh dưỡng hữu cơ cho đất.
• Nghiên cứu thực vật và cải tạo đất tại Thái Nguyên: Tổng kết các mô hình phủ xanh đất trống đồi trọc, nông lâm kết hợp tại Đại Từ, Võ Nhai, Đồng Hỷ của Bùi Thị Dậu (2004), Vũ Văn Cần (2009) và Lê Ngọc Công (2010).

Phần 3: Nội dung, đối tượng, phương pháp nghiên cứu

Chương này mô tả chi tiết đối tượng nghiên cứu là đất và thực vật tại các trạng thái phục hồi sau nương rẫy ở xã Tân Cương. Thiết lập quy trình nghiên cứu bao gồm: điều tra điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội; khảo sát cấu trúc hình thái thảm thực vật; đào và mô tả phẫu diện đất lâm nghiệp; lấy mẫu phân tích trong phòng thí nghiệm. Quy định chi tiết kỹ thuật lập tuyến điều tra (TĐT), bố trí 9 ô tiêu chuẩn (OTC 400 m² và 100 m²), phân tầng lấy mẫu đất ở 3 độ sâu (0–10 cm, 10–20 cm, 40–50 cm) và quy chuẩn định danh thực vật.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương kết quả trình bày toàn bộ số liệu khảo sát thực địa và phân tích lý hóa:

• Đặc điểm địa bàn xã Tân Cương: Tổng diện tích đất tự nhiên là 1.835,47 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 1.235,42 ha (đất sản xuất nông nghiệp 721,74 ha, chè 347,7 ha), đất lâm nghiệp có 516,22 ha rừng sản xuất; dân số gồm 1.478 hộ với 5.612 nhân khẩu. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có nhiệt độ trung bình 22,9°C, lượng mưa tập trung 80% vào mùa mưa (tháng 4 đến tháng 10).
• Cấu trúc hình thái các trạng thái thảm thực vật:
  • Giai đoạn I (3–5 năm - Thảm cỏ): Gồm 2 tầng. Tầng 1 cao 0,5–1,0 m gồm cỏ Lách (Saccharum spontaneum), Chít (Thysanolaena maxima), Chè vè (Miscanthus floridulus), Cỏ tranh (Imperata cylindrica) với độ nhiều Cop1. Tầng 2 cao <0,5 m ưu thế bởi thảm Guột (Dicranopteris linearis) che phủ >75%.
  • Giai đoạn II (5–8 năm - Thảm cây bụi): Gồm 2 tầng. Tầng 1 cao 1,0–3,0 m với các loài ưu thế: Sim (Rhodomyrtus tomentosa), Mua (Melastoma normale), Me rừng (Phyllanthus emblica), Thàu táu (Aporosa sphaerosperma), Hoắc quang (Wendlandia paniculata), Phèn đen (Phyllanthus reticulatus), Ba chạc (Euodia lepta). Tầng 2 cao <0,5 m, Guột bắt đầu tàn lụi do cây bụi che bóng, độ che phủ giảm còn Cop1, Cop2.
  • Giai đoạn III (10–14 năm - Rừng non thứ sinh): Phân hóa thành 3 tầng rõ rệt. Tầng 1 (vòm tán cây gỗ) cao 5,0–8,0 m gồm Bồ đề (Styrax tonkinensis), Sau sau (Liquidambar formosana), Kháo (Phoebe lanceolata), Thị rừng (Diospyros bangoiensis), Nhội (Bischoffia javanica), Vàng anh (Saraca dives), Dẻ gai (Castanopsis indica), Re (Cinnamomum balansae). Tầng 2 (cây bụi, cây tái sinh) cao 1,0–3,0 m gồm Nóng, Phèn đen, Hoàng linh, Thành ngạnh. Tầng 3 (thảm tươi mặt đất) cao <0,5 m gồm Guột, Bòng bong.
• Đặc điểm phẫu diện đất: Khi chuyển từ giai đoạn thảm cỏ sang rừng non thứ sinh, tầng thảm mục hữu cơ ($A_0$) bắt đầu hình thành với độ dày đạt 1,5 cm ở Giai đoạn III; tầng đất mặt ($A$) tăng bề dày từ 25 cm lên 32 cm, đất trở nên tơi xốp, màu sẫm hơn do tích lũy mùn và triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng kết vón đá ong.
• Giải pháp bảo vệ môi trường và sử dụng đất: Đề xuất các nhóm giải pháp quy hoạch đất lâm nghiệp, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên, trồng xen dặm các loài cây họ Đậu và cây bản địa cải tạo đất, kết hợp nâng cao nhận thức cộng đồng và phòng cháy chữa cháy rừng.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn diện các phát hiện nghiên cứu về sự tiến triển tích cực của cấu trúc tầng tán thực vật và các chỉ số hình thái, lý hóa của đất qua 3 giai đoạn phục hồi; đồng thời nêu các kiến nghị quản lý đối với chính quyền địa phương nhằm duy trì bảo vệ diện tích rừng tái sinh.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã lượng hóa chi tiết các biến đổi về cấu trúc không gian thảm thực vật và hình thái phẫu diện đất qua 3 giai đoạn diễn thế phục hồi sau canh tác nương rẫy tại xã Tân Cương:

Giai đoạn phục hồi	Thời gian bỏ hóa	Trạng thái thực vật	Cấu trúc phân tầng	Chiều cao tầng ưu thế (m)	Loài thực vật chiếm ưu thế	Đặc điểm tầng phẫu diện đất ($A_0$ - $A$ - $B$ - $C$)	Hiện tượng kết vón
Giai đoạn I	3–5 năm	Thảm cỏ	2 tầng	0,5–1,0	Lách, Chít, Chè vè, Cỏ tranh, Guột	$A_0$: 0 cm $A$: 25 cm (Xám đen) $B$: 40 cm (Xám) $C$: 55 cm (Vàng nâu)	Có hiện tượng tự kết vón
Giai đoạn II	5–8 năm	Thảm cây bụi	2 tầng	1,0–3,0	Sim, Mua, Me rừng, Thàu táu, Ba chạc, Phèn đen	$A_0$: 0 cm $A$: 28 cm (Xám) $B$: 35 cm (Xám nhạt) $C$: 45 cm (Vàng nâu)	Kết vón nhẹ rải rác
Giai đoạn III	10–14 năm	Rừng non thứ sinh	3 tầng	5,0–8,0	Bồ đề, Sau sau, Dẻ gai, Re, Kháo, Nhội, Vàng anh	$A_0$: 1,5 cm (Nâu đen) $A$: 32 cm (Xám nhạt) $B$: 38 cm (Vàng nâu) $C$: 45 cm (Vàng đỏ)	Không có kết vón

Các giải pháp và kiến nghị do tác giả đề xuất:

• Giải pháp quản lý và chính sách: Tăng cường giao đất giao rừng, thực hiện nghiêm ngặt công tác phòng cháy chữa cháy rừng (PCCR) trên cơ sở kết quả xử lý thành công 2 vụ cháy rừng năm 2014 trên địa bàn xã Tân Cương.
• Giải pháp kỹ thuật lâm sinh: Áp dụng phương thức khoanh nuôi bảo vệ kết hợp xúc tiến tái sinh tự nhiên; trồng dặm cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế và phòng hộ (Bồ đề, Keo tai tượng, Kháo, Re) xen lẫn các loài cây họ Đậu nhằm tăng tốc độ tích lũy đạm sinh học và chất hữu cơ.
• Giải pháp kinh tế - xã hội: Kết hợp bảo vệ rừng đầu nguồn với việc duy trì phát triển diện tích chè kinh doanh (319,5 ha) theo các mô hình nông lâm kết hợp để tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Đóng góp của đề tài: Khóa luận đã bổ sung nguồn tư liệu thực địa chi tiết về diễn thế thực vật và đặc tính phẫu diện đất lâm nghiệp sau nương rẫy tại vùng chè Tân Cương (Thái Nguyên) - một khu vực trước đó còn thiếu vắng các công trình nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa thảm thực vật và hóa tính đất.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu bị giới hạn trong phạm vi địa giới hành chính xã Tân Cương với số lượng 9 ô tiêu chuẩn khảo sát đại diện trên 3 dạng địa hình (chân, sườn, đỉnh đồi). Thời gian điều tra thực địa tập trung trong một khung thời gian ngắn (từ tháng 1 đến tháng 4), chưa phản ánh hết sự biến động hóa tính đất giữa mùa khô và mùa mưa lũ (thời điểm chiếm 80% lượng mưa năm).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục mở rộng quy mô điều tra ô tiêu chuẩn trên các tiểu vùng sinh thái lân cận của thành phố Thái Nguyên; thực hiện quan trắc định kỳ nhiều năm về động thái tích lũy mùn, vi sinh vật đất và định lượng chi tiết tốc độ phân giải của thảm mục rơi rụng dưới các tán rừng thứ sinh ở các cấp tuổi lớn hơn (>15 năm).

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai, Khoa học Cây trồng và Lâm sinh tại các trường đại học khối Nông - Lâm nghiệp:

• Cung cấp quy trình phương pháp luận rõ ràng về việc ứng dụng phương pháp "lấy không gian thay thế thời gian" trong nghiên cứu diễn thế sinh thái học.
• Cung cấp danh lục thành phần loài cây bản địa và các mô tả hình thái phẫu diện đất thực tế, làm cơ sở xây dựng giáo án thực tập môn học Thổ nhưỡng học đại cương, Sinh thái học thực vật và Quy hoạch lâm nghiệp.
• Cung cấp số liệu hiện trạng môi trường và sử dụng đất năm 2014 cho cán bộ địa chính - môi trường cấp xã/phường tại khu vực trung du miền núi phía Bắc.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận chia quá trình phục hồi rừng sau nương rẫy tại xã Tân Cương thành mấy giai đoạn và căn cứ vào đâu?
Tác giả chia thành 3 giai đoạn phục hồi dựa trên thời gian bỏ hóa nương rẫy, được xác định qua điều tra phỏng vấn chủ hộ canh tác và hồ sơ quản lý khoanh nuôi của Trạm kiểm lâm Thái Nguyên:

• Giai đoạn I: Bỏ hóa 3–5 năm (Trạng thái thảm cỏ).
• Giai đoạn II: Bỏ hóa 5–8 năm (Trạng thái thảm cây bụi).
• Giai đoạn III: Bỏ hóa 10–14 năm (Trạng thái rừng non thứ sinh).

2. Cấu trúc phân tầng và thành phần loài ưu thế thay đổi như thế nào từ Giai đoạn I đến Giai đoạn III?

• Ở Giai đoạn I (3–5 năm), thảm thực vật có 2 tầng: tầng 1 (0,5–1,0 m) gồm Lách, Chít, Chè vè, Cỏ tranh; tầng 2 (<0,5 m) do Guột chiếm ưu thế (>75%).
• Ở Giai đoạn II (5–8 năm), thảm gồm 2 tầng: tầng 1 (1,0–3,0 m) xuất hiện các cây bụi như Sim, Mua, Me rừng, Thàu táu, Phèn đen, Ba chạc; thảm Guột ở tầng 2 bắt đầu tàn lụi do bị che bóng.
• Ở Giai đoạn III (10–14 năm), cấu trúc phân hóa thành 3 tầng: tầng 1 (5,0–8,0 m) gồm các cây gỗ lớn ưa sáng như Bồ đề, Sau sau, Dẻ gai, Re, Kháo, Nhội; tầng 2 (1,0–3,0 m) gồm cây bụi và cây gỗ tái sinh; tầng 3 (<0,5 m) là thảm tươi (Guột, Bòng bong).

3. Hình thái phẫu diện đất có sự biến đổi cụ thể nào qua các giai đoạn phục hồi rừng?

• Tầng thảm mục ($A_0$): Hoàn toàn không có ở Giai đoạn I và II (0 cm), nhưng đã hình thành rõ rệt ở Giai đoạn III với độ dày 1,5 cm, màu nâu đen.
• Tầng đất mặt ($A$): Tăng dần độ dày từ 25 cm (Giai đoạn I), 28 cm (Giai đoạn II) lên 32 cm (Giai đoạn III).
• Hiện tượng kết vón: Ở Giai đoạn I (thảm cỏ) đất có hiện tượng tự kết vón do thoái hóa sau nương rẫy; đến Giai đoạn III (rừng non thứ sinh), đất xốp hơn, có hàm lượng mùn cao hơn và hiện tượng kết vón hoàn toàn biến mất.

4. Cơ sở bố trí các tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn thu thập mẫu trong đề tài được tiến hành như thế nào?
Tác giả thiết lập các tuyến điều tra (TĐT) rộng 2 m vuông góc với đường đồng mức, khoảng cách giữa các tuyến từ 50–100 m. Trên các tuyến, lập tổng cộng 9 ô tiêu chuẩn (OTC) phân bố đồng đều tại 3 vị trí địa hình (chân đồi, sườn đồi, đỉnh đồi). Diện tích mỗi OTC là 400 m² (20 m × 20 m) đối với thảm cây bụi và rừng non, và 100 m² đối với thảm cỏ. Đào phẫu diện sâu 1,0 m tại trung tâm 3 OTC điển hình cho mỗi giai đoạn để lấy mẫu đất ở 3 tầng độ sâu (0–10 cm, 10–20 cm, 40–50 cm).

5. Cơ cấu sử dụng đất và hiện trạng lâm nghiệp của xã Tân Cương năm 2014 được ghi nhận ra sao?
Năm 2014, xã Tân Cương có tổng diện tích đất tự nhiên là 1.835,47 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 1.235,42 ha (riêng diện tích cây chè đạt 347,7 ha với 319,5 ha chè kinh doanh). Diện tích rừng sản xuất hiện có là 516,22 ha; trong năm 2014 nhân dân đã trồng mới 57,8 ha Keo tai tượng và khai thác 67 ha rừng (tương đương khoảng 470 m³ gỗ).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thúy Quỳnh đã phân tích quá trình diễn thế phục hồi của thảm thực vật sau canh tác nương rẫy tại xã Tân Cương (thành phố Thái Nguyên) qua 3 giai đoạn kế tiếp nhau từ thảm cỏ, thảm cây bụi đến rừng non thứ sinh. Kết quả nghiên cứu khẳng định sự phục hồi của cấu trúc tầng tán thực vật rừng đã tác động trực tiếp đến việc cải thiện hình thái đất, thúc đẩy sự hình thành tầng thảm mục hữu cơ ($A_0$ đạt 1,5 cm), gia tăng bề dày tầng đất mặt ($A$ đạt 32 cm) và loại bỏ hiện tượng kết vón đất. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc phục vụ công tác quy hoạch lâm nghiệp, phục hồi rừng đầu nguồn và quản lý bền vững tài nguyên đất tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của vấn đề Rừng - lá phổi của hành tinh, rừng không chỉ là nơi cung cấp nhiều loại lâm sản quý và là nguồn nguyên liệu cho một số ngành công nghiệp (Trần Ngũ Phương, 1970)[28]. Vai trò quan trọng nhất của rừng đối với trái đất với đời sống con người là vai trò điều hòa khí hậu. Rừng có ảnh hưởng đến sự bốc hơi nước ở môi trường xung quanh và giữ cân bằng nồng độ oxi trong khí quyển.

Rừng không chỉ cung cấp oxi mà còn có tác dụng lọc không khí, làm cho không khí trong lành. Rừng hấp thụ một lượng lớn khí CO2 trong khí quyển, làm giảm các tác nhân gây ra hiệu ứng nhà kính (Thái Văn Trừng, 1998)[31]. Ngoài ra, rừng có vai trò quan trọng trong việc hạn chế xói mòn đất, nhất là xói mòn trên sườn đất dốc (Nguyễn Tử Xiêm và Thái Phiên, 1999)[34]. Rừng là tài nguyên vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, tuy nhiên rừng lại đang bị khai thác một cách quá mức vì các lợi ích kinh tế.

Vì cái lợi ích trước mắt, con người chúng ta sẵn sàng hủy hoại môi trường sống của mình (Nguyễn Ngọc Bình, 1996)[6]. Đất là một trong những tài nguyên vô cùng quý giá của con người, điều kiện sống cho động vật, thực vật và con người trên trái đất.Đất là thành phần quan trọng của hệ sinh thái và là một trong những yếu tố hình thành quần thể rừng, đất có quá trình phát sinh và phát triển phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có khí hậu, đá mẹ, thực vật, tuổi địa chất và hoạt động của con người ( Giacop. Đất và quần thể rừng có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ vì đất vừa là yếu tố hình thành rừng, có vai trò quan trọng trong quá trình sinh trưởng của rừng, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp của thảm thực vật tạo nên độ 2 phì đất rừng, độ phì đó chính là nhân tố tổng hợp được quy định bởi nhiều yếu tố như: Thành phần cơ giới, cấu tượng đất, độ ẩm, độ thoáng khí, độ dày tầng đất, đặc điểm hóa tính. Do đó độ phì ảnh hưởng đến nhiều mặt của hệ sinh thái rừng nói riêng cũng như thảm thực vật nói chung.

Đất càng tốt độ phì càng cao. Ngược lại thảm thực vật có tác dụng trở lại với đất một cách rất tích cực, nó thúc đẩy cho đất nhanh chóng tăng độ phì nhiêu của đất (Lê Văn Khoa và cs, 1998)[21]. Trong những năm qua ở nước ta do khai thác quá mức nguồn tài nguyên rừng, cùng với phong tục tập quán lạc hậu của một số địa phương như: Du canh du cư, đốt rừng làm nương rẫy và sự phát triển của ngành chăn nuôi gia súc đã làm cho diện tích rừng nước ta ngày càng bị thu hẹp (Nguyễn Thế Hưng, 2003)[17]. Theo số liệu thống kê năm 1943 độ che phủ rừng ở nước ta là 43%, đến năm 1993 chỉ còn 26% (Vũ Thị Liên, 2005)[24].

Mặc dù năm 1999 con số này đã tăng lên 33, 2% nhưng vẫn chưa đảm bảo mức an toàn sinh thái cho sự phát triển bền vững của đất nước, kinh tế xã hội phát triển mạnh, cùng với sự tăng dân số nhanh đã làm cho mối quan hệ giữa người và đất ngày càng căng thẳng những sai lầm liên tục của con người trong quá trình sử dụng đất đã dẫn đến huỷ hoại môi trường đất, một số công năng nào đó của đất đai bị yếu đi, vấn đề sử dụng đất đai càng trở nên quan trọng và mang tính toàn cầu (Nguyễn Trọng Điều, 1992)[14]. Càng ngày xã hội càng phát triển, khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, đời sống của con người đòi hỏi càng cao, các nhu cầu luôn biến đổi, cùng với những thay đổi đó các chính sách của nhà nước và tình hình kinh tế cũng thay đổi theo. Chính vì vậy Đảng và nhà nước ta đã hết sức chú trọng tới vấn đề bảo vệ, phục hồi lại rừng nói riêng và thảm thực vật nói chung (Lê Ngọc Công, 2004)[11]. Xã Tân Cương là một xã có diện tích rừng lớn, cũng như nhiều địa phương khác trong huyện thời gian qua nhiều diện tích rừng đã suy giảm.

3 Nhiều diện tích rừng vẫn đang bị khai thác quá mức làm ảnh hưởng tới môi trường. Xuất phát từ những lý do trên, được sự đồng ý của Ban giám hiệu Nhà trường, sự giúp đỡ của Ban chủ nhiệm Khoa Môi trường, Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo TH.S Hà Đình Nghiêm, em tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của thảm thực vật đến tính chất hóa học của môi trường đất xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên”. Mục tiêu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát - Đánh giá được ảnh hưởng của thảm thực vật đến môi trường đất xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên.2 Mục tiêu cụ thể - Phân loại thảm thực vật, xác định các giai đoạn phát triển của thảm thực vật, cấu trúc hình thái các kiểu thảm thực vật tại khu vực nghiên cứu.

- Xác định được những tính chất hóa học của đất dưới các kiểu thảm thực vật nghiên cứu. - Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao khả năng phục hồi rừng, tăng độ che phủ, góp phần vào việc vừa có tác dụng bảo vệ môi trường nói chung và môi trường đất nói riêng, vừa tạo ra giá trị kinh tế. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học + Vân dụng và phát huy được kiến thức đã học tập và nghiên cứu + Nâng cao nhận thức, kỹ năng và rút ra kinh nghiệm thực tế phục vụ cho công tác sau này.

Ý nghĩa trong thực tiễn + Tăng cường công tác quản lý tài nguyên rừng nhằm phòng, chống xói mòn, rửa trôi các chất dinh dưỡng trong đất. + Tăng cường trách nhiệm bảo vệ rừng, từ đó có hành động tích cực trong công tác bảo vệ rừng đặc biệt là rừng đầu nguồn. + Đánh giá được hiện trạng thảm thực vật và tính chất hóa học của đất tại xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên. 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.

Những nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới và Việt Nam 2. Những nghiên cứu về thảm thực vật 2. Khái niệm về thảm thực vật Thảm thực vật mới chỉ là một khái niệm chung,chưa chỉ rõ một đối tượng cụ thể nào,nó chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định ngữ kèm theo như thảm thực vật cây bụi,thảm thực vật rừng ngập mặn…Đây là một khái niệm bao gồm nhiều thuật ngữ đã được cụ thể hóa như : Quần hệ,quần hợp,xã hợp,quần xã,hệ sinh thái,sinh địa quần thể,thực vật địa quyền…được các nhà nghiên cứu sử dụng từ những năm đầu thế kỷ 20 trở lại đây. Thành phần chủ yếu của thảm thực vật là cây cỏ,những đối tượng nghiên cứu về thảm thực vật là tập thể cây cối được hình thành do một số lượng cá thể của các loài thực vật tập hợp lại.Tuy nhiên không phải tất cả các nhà nghiên cứu về thảm thực vật đều nhất trí với nhau về đơn vị nghiên cứu cơ bản.

Do đó trên thế giới phân thành nhiều chiều hướng nghiên cứu. Những nghiên cứu thảm thực vật trên thế giới Trên thế giới, những công trình nghiên cứu về thảm thực vật đã được công bố nhiều, trong đó tiêu biểu là các tác giả sau đây: Theo Thái Văn Trừng (1998)[31], hệ thống phân loại đầu tiên về thảm thực vật rừng nhiệt đới là của A.Schimper (1898), ông đã chia thảm thực vật thành 3 quần hệ: quần hệ khí hậu, quần hệ thổ nhưỡng và quần hệ vùng núi. Ông cho răng rừng nhiệt đới có 5 loạt quần hệ: loạt quần hệ rừng xanh từng mùa, loạt quần hệ khô từng xanh, loạt quần hệ miền núi, loạt quần hệ ngập từng mùa và loạt quần hệ ngập quang năm (Lê Trần Chấn, 1990)[8]. Maurand (1943) Nghiên cứu thảm thực vật Đông Dương đã chia thảm thực vật Đông Dương thành 3 vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian đồng thời ông đã liệt kê 8 kiểu quần lạc trong các vùng đó.

Tuy nhiên, nhược điểm lớn nhất của các hệ thống phân loại thảm thực vật nói trên là không thấy rõ mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố sinh thái với thảm thực vật, hoặc là không làm nổi bật mối quan hệ qua lại giữa các nhân tố sinh thái với nhau (Hoàng Chung, 2005)[9]. Năm 1973, UNESCO đã công bố một khung phân loại thảm thực vật thế giới dựa trên nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc, chia thảm thực vật thế giới thành 5 lớp quần hệ (Lớp quần hệ rừng kín, lớp quần hệ rừng thưa, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ cây bụi lùn, lớp quần hệ cây thảo) 2. Những nghiên cứu thảm thực vật Việt Nam Những nghiên cứu thảm thực vật việt nam đến nay còn rất ít. Theo bảng phân loại rừng ở miền bắc Việt Nam chia thành 10 kiểu (Trần Ngũ Phương, 1970)[28].

Năm 1953 ở Việt Nam xuất hiện bảng phân loại thảm thực vật rừng miền Nam của Maurand khi ông tổng kết các công trình nghiên cứu các quần thể rừng thưa của Jollet, Lý Văn Hội, Neang sam oil. 7 Bảng phân loại đầu tiên của ngành Lâm Nghiệp Việt Nam về thảm thực vật rừng ở Việt Nam là bảng phân loại của Cục điều tra và quy hoạch rừng (1960). Theo bảng phân loại này thì rừng Việt Nam chia thành 4 loại hình lớn Loại I: Đất đai hoang trọc, những trảng cỏ và cây bụi, trên loại này cần phải trồng rừng. Loại II: Gồm những rừng non mới mọc, cần phải tra dặm thêm cây hoặc tỉa thưa.

Loại III: Gồm tất cả các loại rừng bị khai thác mạnh trở nên nghèo kiệt tuy có thể lấy gỗ, trụ mỏ, củi nhưng phải xúc tiến tái sinh, tu bổ, cải tạo. Loại IV: Gồm những rừng già nguyên sinh còn nhiều nguyên liệu chư bị phá hủy cần khai thác hợp lý. Bảng phân loại này của ông từ bậc quần hệ trở lên gần phù hợp với hệ thống phân loại của UNESCO (1973). Nghiên cứu một số đặc trưng chủ yếu về sinh thái của các quần thể thực vật tại vùng núi cao Ba Vì đã chia ra 3 kiểu rừng cơ bản: kiểu rừng hỗn giao ẩm á nhiệt đới; kiểu rừng kín hỗn giao ẩm á nhiệt đới núi cao; kiểu rừng kín hỗn giao cây hạt kín và hạt trần.

Vũ Tự Lập (1995)[23] cho rằng khí hậu ảnh hưởng đến sự hình thành và phân bố các kiểu thực bì thông qua nhiệt độ và độ ẩm.