CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm về văn hóa Văn hóa là khái niệm có nhiều cách hiểu tùy vào cách tiếp cận của người nghiên cứu. Là một lĩnh vực đa dạng và phức tạp vì vậy khó có thể thống nhất được một khái niệm đầy đủ và chính xác về văn hóa.
Nên việc cùng tồn tại nhiều khái niệm văn hóa khác nhau cùng làm vấn đề được hiểu biết một cách phong phú và toàn diện hơn. Ở phương Đông, trong tiếng Hán cổ, từ “văn hóa” được kết hợp từ ngữ nghĩa của hai chữ “văn” và “hoá”. “Văn” là vẻ đẹp của nhân tính, cái đẹp của tri thức, trí tuệ con người có thể đạt được bằng sự tu dưỡng của bản thân và cách thức cai trị đúng đắn của nhà cầm quyền. Còn chữ “hóa” là việc đem cái văn (cái đẹp, cái tốt, cái đúng) để cảm hóa, giáo dục và hiện thực hóa trong thực tiễn, đời sống.
Vậy, văn hóa chính là nhân hóa hay nhân văn hóa. Đường lối văn trị hay đức trị của Khổng Tử là từ quan điểm cơ bản về văn hóa này. Bởi văn hóa là văn trị giáo hóa, là giáo dục, cảm hóa bằng điểm chương, lễ nhạc, không dùng hình phạt tàn bạo và sự cưỡng bức. Tổng giám đốc Tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên Hiệp Quốc (UNESCO) Federico Mayor đã đưa ra một định nghĩa được nhiều quốc gia thừa nhận và ứng dụng: “Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiện tại.
Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc.” Theo đó, ta hiểu rằng văn hóa nói một cách giản dị, là những gì còn lại sau những chu trình lịch sử khác nhau, qua đó người ta có thể phân biệt được các dân tộc với nhau. Thông qua mỗi một chu kỳ của sự phát triển, dân tộc đó tương tác với mình với dân tộc khác, cái còn lại được gọi là bản sắc, hay còn gọi là văn hóa. Với quan niệm xem văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, khái niệm văn hoá được mở rộng hơn. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra định nghĩa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương tiện sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá”. Trong câu nói trên, “văn hóa” được Bác nói đến vừa mang ý nghĩa khái quát vừa gắn với từng nhóm người, xã hội, quốc gia, dân tộc – văn 7 hóa dân tộc. Bác cũng đã chỉ ra bản chất của văn hóa là lối sống đặc trưng mang phong cách riêng, được sinh ra từ những thách thức của cuộc sống, của sự tiến bộ và phát triển. “Văn hoá là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi sinh tồn”.
Phong cách, lối sống này- tức là văn hóa được thể hiện qua những dấu hiệu đặc trưng, điển hình nhưu ngôn ngữ, đạo đức (triết lý, chuẩn mực hành vi), luật pháp (quy tắc, hệ thống xã hội), tôn giáo (niềm tin), văn học, nghệ thuật, phương tiện sinh hoạt và các phương thức sử dụng (thói quen, truyền thống) trong cuộc sống hằng ngày của con người. Đó là những cơ sở để có thể nhận diện “bản sắc văn hóa”. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Trong nhiều năm qua, khái niệm văn hóa doanh nghiệp đã được chấp nhận một cách rộng rãi như là một cách để hiểu được các hệ thống có liên quan đến con người. Mỗi khía cạnh của văn hóa doanh nghiệp có thể được xem như là một điều kiện môi trường quan trọng ảnh hưởng đến doanh nghiệp và các đơn vị trực thuộc.
Một định nghĩa khác cũng khá phổ biến là văn hóa doanh nghiệp bao gồm các giá trị, niềm tin hay các qui tắc được chia sẻ (Beyer và Trice, 1987; Tunstall, 1983; Wilkins và Patterson, 1985; Martin, 1985; Barney, 1986). Schein (1989) một trong những người nghiên cứu sâu về văn hóa doanh nghiệp đã cho rằng văn hóa doanh nghiệp là tổng hợp những ngầm định nền tảng mà các thành viên trong doanh nghiệp học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh. Từ một số quan điểm khác, văn hóa doanh nghiệp có thể được nhìn nhận như là một phương tiện của việc hình thành các hành vi ứng xử của doanh nghiệp (Graves, 1986). Quan điểm này được ủng hộ bởi Kramer và Foy (1974) là những người đã xem xét văn hóa doanh nghiệp như là một chất kết dính để có thể giúp kết nối trong doanh nghiệp.
Một điểm quan trọng mà các nhà nghiên cứu khi đi tìm khái niệm và định nghĩa của văn hóa doanh nghiệp đã khám phá và nhấn mạnh là văn hóa doanh nghiệp được xem như một qui trình phát triển và năng động chứ không đứng yên. Morgan (1986) đã tranh luận rằng văn hóa phải được hiểu như là một hiện tượng sống, năng động thông qua sự sáng tạo của con người và tái tạo thế giới của họ. Và Schein (1989) cũng tuyên bố rằng văn hóa doanh nghiệp thay đổi qua thời gian và trở nên gắn bó thành các chức năng ngoài sự nhận thức của doanh nghiệp. Quan điểm của cả Morgan và Schein điều ngụ ý rằng những cá nhân chủ chốt sẽ có một vai trò cốt yếu trong việc 8 định hình và chọn lọc văn hóa cho doanh nghiệp.
Schein đã tuyên bố rằng văn hóa doanh nghiệp được tạo ra bởi những người đứng đầu và là một trong những chức năng quyết định của lãnh đạo có thể là sáng tạo, quản lý và khi cần thiết thì cũng có thể phá hủy văn hóa. Thông qua những định nghĩa của các nhà nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp từ trước đến nay, định nghĩa văn hóa doanh nghiệp được PGS. Dương Thị Liễu đúc kết như sau: “Văn hóa doanh nghiệp là hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp”. * Tác động của văn hóa doanh nghiệp tới sự phát triển của doanh nghiệp - Xây dựng văn hóa doanh nghiệp giúp cho doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh Bởi vì văn hóa doanh nghiệp mạnh mẽ sẽ tạo nên sự thống nhất, giảm thiểu sự rủi ro, tăng cường sự phối hợp giám sát, thúc đẩy động cơ làm việc của mọi thành viên, tăng hiệu suất và hiệu quả của doanh nghiệp, từ đó tăng được sức mạnh cạnh tranh và khả năng thành công của doanh nghiệp trên thị trường.
- Tạo bản sắc riêng cho doanh nghiệp Việc xây dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp sẽ giúp cho daonh nghiệp khẳng định được tên tuổi của mình và để nhận biết được sự khác nhau giữa doanh nghiệp này với doanh nghiệp khác. Sự khác biệt được thể hiện ở những giá trị tài sản vô hình của mỗi doanh nghiệp như sự trung thành của mỗi nhân viên, bầu không khí làm việc của mỗi doanh nghiệp… - Xây dựng văn hóa phù hợp giúp doanh nghiệp tạo khả năng thích ứng cao với môi trường Mọi yếu tố xã hội, khoa học công nghệ, khả năng cảu con người đang thay đổi theo từng giờ, từng phút và một doanh nghiệp tốt hôm nay nhưng chưa chắc tốt trong tương lai nếu không có sự định hướng cho những sự thích ứng đó ngay từ bây giờ. - Văn hóa doanh nghiệp tạo nên giá trị tinh thần cho toàn thể nhân viên Sống trong một môi trường văn hóa lành mạnh với sự quan tâm thảo đáng cảu các cấp lãnh đạo sẽ làm cho mọi người cảm thấy lạc quan và cống hiến hết mình cho mục tiêu của doanh nghiệp. Người ta không chỉ suốt đời lao động vì lý do chỉ để tồn tại mà họ còn có thể thấy được ý nghĩa của bản thân qua những đóng góp cho cộng đồng xã hội.
9 - Văn hóa doanh nghiệp tạo sức hút cho doanh nghiệp Văn hóa doanh nghiệp chính là hình ảnh về một doanh nghiệp và tạo nên sự khác biệt với doanh nghiệp khác. Qua văn hóa doanh nghiệp ta sẽ cảm nhận rằng hoạt động của doanh nghiệp đó là mạnh hay yếu. Doanh nghiệp muốn có được nhiêu tiềm năng khách hàng, thu hút các hợp đồng kinh tế và nhiều cơ hội liên doanh liên kết với các đối tác hay không thì cần phải có một môi trường văn hóa doanh nghiệp tốt mới có thể lấy được lòng tin của khách hàng và đối tác trong kinh doanh. Nội dung của văn hóa doanh nghiệp 1.
Các cấp độ của văn hóa doanh nghiệp Theo Edgar H.Shein, văn hóa doanh nghiệp có thể chia thành hai cấp độ khác nhau. Thuật ngữ “cấp độ” ở đây chỉ mức độ cảm nhận được các giá trị văn hóa doanh nghiệp hay cũng có thể nói rằng tính hữu hình và vô hình, tính trực quan và phi trực quan trong biểu hiện của các giá trị văn hóa đó. Đây là cách tiếp cận độc đáo đi từ hiện tượng đến bản chất của một nền văn hóa, giúp chúng ta hiểu một cách sâu sắc và đầy đủ những bộ phận cấu thành nền văn hóa, hai cấp độ văn hóa doanh nghiệp được minh họa như sau: Sơ đồ 1.1: Các cấp độ văn hóa doanh nghiệp Cấp độ Những quá trình - Kiến trúc nội ngoại thất thứ nhất và cấu trúc hữu hình - Cơ cấu tổ chức, các văn (hữu hình) của doanh nghiệp bản, quy định, nguyên tắc… - Lễ nghi, lễ hội, logo… - Những giá trị được công bố, các chiến lược, mục tiêu, Những giá trị được triết lý kinh doanh… chấp nhận - Các quy định, nguyên tắc Cấp độ thứ hai - Những quan niệm chung: (vô hình) Những niềm tin, nhận thức, Những quan suy nghĩ,tình cảm… niệm chung (Nguồn: Giáo trình văn hóa kinh doanh, PGS.Dương Thị Liễu) 10 1. Cấp độ 1: Những quá trình và cấu trúc hữu hình Đó là những biểu trưng trực quan giúp con người dễ dàng nhận thấy, nghe thấy, sờ thấy các giá trị và triết lý cần được tôn trọng, cấp độ này ta dễ dàng quan sát được ngay từ lần đầu tiên đối với doanh nghiệp, bao gồm: - Kiến trúc, cách bài trí, công nghệ, sản phẩm.
Đây được coi là bộ mặt của doanh nghiệp.
