I. Tầm quan trọng của Phát triển đạo đức nhà giáo KHXH NV Nền tảng chất lượng giáo dục
Nghề nhà giáo, trong mọi xã hội, luôn được tôn vinh và giữ vai trò cốt lõi trong tiến trình phát triển. Đặc biệt, trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện, đội ngũ nhà giáo là yếu tố quyết định chất lượng đào tạo, định hình nhân cách cho người học. Đạo đức nhà giáo KHXH&NV không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến tri thức mà còn là kim chỉ nam cho sự hình thành nhân cách nhà giáo, định hướng lối sống và tư duy của thế hệ tương lai. Phát triển toàn diện, đặc biệt là phẩm chất đạo đức nhà giáo, là yêu cầu cấp thiết từ khi học viên còn ngồi trên ghế nhà trường.
Tại các cơ sở đào tạo, điển hình là Trường Sĩ quan Chính trị, việc đào tạo giáo viên Khoa học Xã hội và Nhân văn (KHXH&NV) quân sự cấp phân đội luôn đặc biệt chú trọng khía cạnh này. Các học viên sẽ trở thành những người thầy tương lai, mang trên vai trọng trách 'dạy người, dạy chữ, dạy nghề'. Do đó, phát triển đạo đức nhà giáo cho đối tượng này không chỉ là nâng cao kiến thức Chủ nghĩa Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh mà còn là bồi đắp thái độ, động cơ, ý thức trách nhiệm. Mục tiêu là xây dựng niềm tin, lòng say mê với nghề sư phạm, tạo dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhân cách nhà giáo đáp ứng mục tiêu đào tạo. Nghiên cứu chỉ rõ vai trò của đạo đức nhà giáo là vô cùng to lớn đối với học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV, đặc biệt khi họ trở thành lực lượng nòng cốt trong hệ thống tổ chức quân đội. Phẩm chất đạo đức nhà giáo được xem là nền tảng trong nhân cách người giáo viên quân đội, được cụ thể hóa trong môi trường hoạt động quân sự. Việc này không chỉ là một yêu cầu lý luận mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần khắc phục những bất cập và định hình một thế hệ nhà giáo quân đội gương mẫu, có đủ cả phẩm chất và năng lực để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo đôi khi còn mang tính hình thức, nội dung chưa phong phú, chưa đi vào chiều sâu. Một số học viên chưa thực sự tâm huyết với ngành nghề, thậm chí vi phạm tư cách, phẩm chất đạo đức nghề nghiệp giáo viên. Những tác động tiêu cực từ cơ chế thị trường và văn hóa phẩm độc hại cũng đang gây ảnh hưởng không nhỏ. Vì vậy, việc tập trung vào phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV là một hướng nghiên cứu mới, cấp thiết, cần được quan tâm đúng mức. Mục tiêu là làm rõ lý luận, thực trạng và đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm hình thành những phẩm chất phù hợp với các chuẩn mực đạo đức nhà giáo, đáp ứng yêu cầu đào tạo. Quá trình này cần tăng cường năng lực sáng tạo, tích cực hóa khả năng tự điều chỉnh hành vi của mỗi học viên theo các giá trị đạo đức trong giáo dục truyền thống và tiến bộ, phù hợp với hoạt động sư phạm quân đội.
1.1. Khái niệm và phẩm chất nhà giáo KHXH NV cần có trong môi trường quân đội
Đạo đức nhà giáo KHXH&NV là một tập hợp các quan điểm, tư tưởng, tình cảm và hành vi ứng xử của người học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV, tuân thủ theo những nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức nhà giáo. Theo Đại Từ điển Tiếng Việt, đạo đức là “phép tắc về quan hệ giữa người với người, giữa cá nhân với tập thể, với xã hội”. Điều này phản ánh rõ giá trị đạo đức trong giáo dục mà mỗi nhà giáo cần tuân thủ. Đối với học viên tại Trường Sĩ quan Chính trị, đạo đức không chỉ là lương tâm, danh dự mà còn gắn liền với hoạt động xã hội, đặc thù của nghề đào tạo giáo viên KHXH&NV. Quan niệm này bao gồm hệ thống quy tắc, nguyên tắc, giá trị, chuẩn mực định hướng hành vi trong hoạt động dạy học, ứng xử với người học, đồng nghiệp, xã hội và bản thân. Mục tiêu là để mỗi nhà giáo thực sự là một tấm gương mẫu của nhà giáo, mô phạm để người học noi theo. Những biểu hiện cụ thể bao gồm tâm huyết với nghề nghiệp, ý thức giữ gìn danh dự, lương tâm nhà giáo, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, bao dung. Phẩm chất nhà giáo KHXH&NV còn góp phần hoàn thiện nhân cách học viên thông qua rèn luyện phẩm chất cách mạng trong sáng, mẫu mực, biến các giá trị và chuẩn mực đạo đức nhà giáo thành nhu cầu bên trong của học viên. Đây là nền tảng tinh thần quan trọng, vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển xã hội, giúp học viên trở thành lực lượng nòng cốt có đủ phẩm chất và năng lực trong quân đội.
1.2. Vai trò của đạo đức nhà giáo trong hình thành nhân cách và chất lượng giáo dục
Đạo đức nhà giáo có vai trò to lớn đối với các học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV, được xem là phẩm chất nền tảng trong nhân cách. Học viên tốt nghiệp với phẩm chất nhà giáo KHXH&NV vững vàng sẽ trở thành lực lượng nòng cốt trong hệ thống tổ chức quân đội, có đủ phẩm chất và năng lực để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, góp phần xây dựng quân đội ngày càng hùng mạnh. Nguyên lý giáo dục “Tiên học lễ, hậu học văn” nhấn mạnh việc đặt đạo đức lên hàng đầu, coi trọng sự rèn luyện tư cách, lối sống và cách đối nhân xử thế trước khi học văn hóa. Đối với người theo học nghề “trồng người”, điều này càng quan trọng, đòi hỏi người đi giáo dục trước hết cần được giáo dục, dạy làm người trước khi dạy làm nghề. Do đó, việc phát triển đạo đức nhà giáo cho học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV cần được các cấp quan tâm, đầu tư. Mục đích cuối cùng của quá trình này là làm chuyển hóa các giá trị đạo đức trong giáo dục và chuẩn mực đạo đức nhà giáo thành nhu cầu bên trong của học viên, tăng cường năng lực sáng tạo, khả năng tự điều chỉnh hành vi theo các giá trị đạo đức truyền thống và tiến bộ. Điều này không chỉ giúp học viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ mà còn trang bị cho họ phẩm chất nhà giáo KHXH&NV cần thiết, đáp ứng yêu cầu công tác sau này.
II. Thách thức đạo đức nghề giáo và thực trạng hạn chế trong Phát triển đạo đức nhà giáo KHXH NV
Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV, thực trạng vẫn còn tồn tại không ít thách thức và hạn chế đáng quan ngại. Nghiên cứu chỉ ra rằng công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo của học viên đôi khi vẫn mang nặng tính hình thức, nội dung chưa đa dạng, phong phú và chưa thực sự đi vào chiều sâu. Việc này không phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của tuổi trẻ, dẫn đến hiệu quả chưa đạt yêu cầu cao của mục tiêu đào tạo. Các chủ trương, biện pháp lãnh đạo đôi khi còn chung chung, thiếu sự sáng tạo và tính đồng bộ, toàn diện. Thậm chí, một số quan niệm phiến diện cho rằng chỉ cần quản lý hành chính chặt chẽ là đủ, hoặc ngược lại, tổ chức các hoạt động giáo dục triền miên nhưng nội dung nghèo nàn, hình thức đơn điệu, gây tâm lý căng thẳng, mệt mỏi cho học viên. Tỷ lệ ý kiến cho rằng nhận thức và trách nhiệm của một số cấp ủy, lãnh đạo về vị trí vai trò của đạo đức nhà giáo còn thấp chiếm 5.3%, cho thấy cần có sự thay đổi mạnh mẽ hơn.
Bên cạnh đó, trong kế hoạch giáo dục đào tạo, sự chủ động nghiên cứu, đề xuất chương trình, nội dung, phương pháp phát triển đạo đức nhà giáo còn hạn chế. Việc ít quan tâm đến việc nâng cao đạo đức giảng viên trong quá trình lập kế hoạch đã dẫn tới tư tưởng xem nhẹ, thiếu sự chỉ đạo đồng đều và thống nhất. Nội dung và kế hoạch giáo dục đạo đức nghề nghiệp giáo viên có thời điểm chưa phù hợp với đối tượng và thực tiễn, với 14% ở mức trung bình và 5% ở mức thấp. Các phương pháp giáo dục còn chưa sinh động, chưa gắn kết chặt chẽ với việc nâng cao ý thức học viên. Đáng chú ý, vẫn còn những trường hợp học viên chưa thực sự yêu nghề, thiếu gương mẫu của nhà giáo trong học tập, rèn luyện. Cá biệt, một số vi phạm các tệ nạn xã hội, kỷ luật quân đội, thậm chí phải nhận hình thức kỷ luật nghiêm khắc như buộc thôi học. Điều tra cho thấy 3.3% học viên vay nợ, 15.3% uống rượu bia say, và 2% gian lận trong thi cử. Những con số này phản ánh rõ thách thức đạo đức nghề giáo hiện hữu và cần có các giải pháp đồng bộ để khắc phục. Hơn nữa, sự thiếu động viên, khen thưởng kịp thời đối với những tập thể, cá nhân có lối sống đạo đức tốt đẹp đã làm giảm động lực của phong trào thi đua phát triển đạo đức nhà giáo.
2.1. Hạn chế trong bồi dưỡng đạo đức nhà giáo và kế hoạch giáo dục đào tạo
Công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo cho học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV tại một số thời điểm chưa phát huy đầy đủ trí tuệ tập thể, việc triển khai còn bị động, lúng túng, thiếu sáng tạo. Điều này dẫn đến nội dung chưa phong phú, không phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý tuổi trẻ. Theo khảo sát, 5.3% ý kiến cho rằng nhận thức và trách nhiệm của một số cấp ủy, lãnh đạo về vai trò của đạo đức nhà giáo còn thấp [Phụ lục 1 - C7]. Trong kế hoạch giáo dục đào tạo, sự chủ động nghiên cứu, đề xuất chương trình và phương pháp phát triển đạo đức nhà giáo còn hạn chế. Lãnh đạo các cơ quan đôi khi có nhận thức chưa thống nhất về tầm quan trọng của đạo đức nhà giáo KHXH&NV, dẫn đến tình trạng xem nhẹ và chỉ đạo thiếu đồng đều. Nội dung, kế hoạch giáo dục đạo đức nghề nghiệp giáo viên có thời điểm chưa phù hợp với đối tượng, với 14% ở mức trung bình và 5% ở mức thấp. Các phương pháp giáo dục còn chưa sinh động, thiếu sự gắn kết với việc nâng cao ý thức của học viên đối với phát triển đạo đức nhà giáo. Vẫn chưa có những hình thức, biện pháp cụ thể và hiệu quả giúp phát triển đạo đức nhà giáo một cách toàn diện.
2.2. Tác động của cơ chế thị trường và những thách thức đạo đức nghề giáo mới
Bối cảnh cơ chế thị trường cùng với sự lan truyền của văn hóa phẩm độc hại đã và đang tác động tiêu cực đến xu hướng đạo đức nhà giáo của học viên. Tình hình thế giới phức tạp, chiến lược “Diễn biến hòa bình” của các thế lực phản động tăng cường chống phá trên nhiều lĩnh vực, bao gồm văn hóa, tư tưởng, đạo đức, đã tạo ra những khó khăn và ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm, quan niệm giá trị của học viên. Quan hệ đồng chí, đồng đội có lúc bị ảnh hưởng bởi sự toan tính thiệt hơn, làm xói mòn phẩm chất nhà giáo KHXH&NV. Nghiên cứu chỉ ra rằng 62% số người được điều tra khẳng định mặt trái của nền kinh tế thị trường tác động tiêu cực vào đời sống đạo đức và sự phát triển đạo đức nhà giáo [Phụ lục 1 - C7]. Ngoài ra, tệ nạn tham nhũng, thoái hóa về đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến lý tưởng của học viên. Một số học viên còn có biểu hiện chưa yêu nghề, thiếu gương mẫu của nhà giáo, thậm chí vi phạm các tệ nạn xã hội hoặc kỷ luật quân đội. Điều tra ghi nhận các hiện tượng như cắm quán vay nợ (3.3%), uống rượu bia say (15.3%), gian lận thi cử (2%). Những thách thức đạo đức nghề giáo này đòi hỏi cần có các giải pháp quyết liệt và đồng bộ để duy trì môi trường sư phạm chuẩn mực và liêm chính trong học thuật.
III. Bí quyết nâng cao nhận thức trách nhiệm cho Phát triển đạo đức nhà giáo KHXH NV hiệu quả
Để đạt được hiệu quả tích cực trong phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV, việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm của tất cả các tổ chức, lực lượng là giải pháp quan trọng hàng đầu. Quá trình này phải đi từ nhận thức đến tình cảm, niềm tin, hình thành động cơ và ý chí quyết tâm hành động. Sự thống nhất cao về nhận thức sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp, đảm bảo quá trình phát triển đạo đức nhà giáo diễn ra một cách chủ động, tích cực, khắc phục được những hạn chế đã nêu. Nội dung nâng cao nhận thức bao gồm tri thức, hiểu biết về vị trí, vai trò của đạo đức nhà giáo trong đời sống quân nhân, tập thể, và sự hoàn thiện nhân cách của học viên. Cần nhận diện các vấn đề có tính quy luật của quá trình phát triển đạo đức nhà giáo và các mâu thuẫn cơ bản trong thực tiễn.
Một trong những biện pháp cơ bản là tăng cường giáo dục, giúp các tổ chức, lực lượng và học viên quán triệt sâu sắc quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng và các cấp. Nắm vững mục tiêu, yêu cầu, kế hoạch, nội dung, đối tượng, thực trạng mạnh yếu và nguyên nhân của hoạt động phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV là yếu tố cốt lõi. Các cấp ủy Đảng cần tập trung lãnh đạo các khâu quan trọng, đặc biệt là nâng cao nhận thức, trách nhiệm và phát huy vai trò gương mẫu của nhà giáo của các đảng viên. Phòng chính trị cần thực hiện tốt chức năng tham mưu, chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức các hoạt động nhằm phát triển đạo đức nhà giáo. Chỉ huy các khoa, đội ngũ giảng viên không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn trực tiếp tác động, định hướng đến sự phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Trong nội dung giảng dạy, cần đưa học viên vào các tình huống cụ thể, giúp họ nhận thức giá trị đạo đức trong giáo dục truyền thống của quân đội và phẩm chất đạo đức nhà giáo.
Đồng thời, cần khuyến khích nhu cầu tự bồi dưỡng đạo đức nhà giáo, tăng cường định hướng sự phấn đấu rèn luyện, tạo ra môi trường thuận lợi để học viên tự học tập và rèn luyện. Cán bộ quản lý cần luôn tin tưởng vào khả năng phấn đấu vươn lên của học viên, kết hợp tăng cường quản lý, kiểm tra, kịp thời cổ vũ, động viên những thành tích và uốn nắn những thiếu sót. Việc làm chuyển biến thực sự trong nhận thức, tư tưởng, trách nhiệm tự học, tự rèn của đội ngũ học viên có ý nghĩa quyết định. Nâng cao chất lượng tự học, tự rèn đòi hỏi mỗi học viên phải thấy được vai trò của đạo đức nhà giáo đối với sự hình thành, phát triển phẩm chất, nhân cách của người giảng viên tương lai. Quá trình này cần nội dung và phương pháp tổng hợp, khoa học, giúp học viên xây dựng kế hoạch tự học, tự rèn luyện một cách khoa học, tỉ mỉ, từ đó hình thành đạo đức nghề nghiệp giáo viên vững chắc, niềm tin, tinh thần trách nhiệm và lương tâm trong sáng.
3.1. Bồi dưỡng đạo đức nhà giáo thông qua quán triệt chủ trương và chỉ đạo thống nhất
Để nâng cao nhận thức và trách nhiệm về phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV, cần tăng cường giáo dục để tất cả các tổ chức, lực lượng và học viên quán triệt sâu sắc quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng và các cấp. Đây là nền tảng để xây dựng sự thống nhất cao, tạo ra sức mạnh tổng hợp. Các cấp ủy Đảng cần tập trung lãnh đạo, đặc biệt là nâng cao nhận thức, trách nhiệm và phát huy vai trò của các cấp ủy viên, chi ủy, chi bộ các khoa giáo viên, đảm bảo sự lãnh đạo thông suốt. Phòng chính trị cần thực hiện tốt chức năng tham mưu trong lãnh đạo, chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức các hoạt động nhằm phát triển đạo đức nhà giáo. Kế hoạch đào tạo cần hợp lý, khoa học, theo dõi chặt chẽ và rút kinh nghiệm kịp thời việc thực hiện kế hoạch dạy học, giáo dục phẩm chất nhà giáo KHXH&NV. Chỉ huy các khoa và đội ngũ giảng viên có vai trò của đạo đức nhà giáo không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn trực tiếp tác động, định hướng đến sự phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Cần tích hợp các giá trị đạo đức trong giáo dục truyền thống quân đội, chuẩn mực đạo đức nhà giáo và phẩm chất nhà giáo KHXH&NV vào nội dung giảng dạy, đặt học viên vào các tình huống cụ thể để rèn luyện.
3.2. Phát huy tính tích cực tự tu dưỡng rèn luyện phẩm chất sư phạm của học viên
Tính tích cực tự tu dưỡng, rèn luyện phẩm chất sư phạm của mỗi học viên có vai trò to lớn, quyết định đến kết quả phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV. Cần làm cho mỗi học viên nhận thức được tầm quan trọng của đạo đức nhà giáo KHXH&NV đối với sự hình thành, phát triển phẩm chất, nhân cách của người giảng viên trong tương lai. Để đạt hiệu quả cao, quá trình tự học, tự rèn luyện đạo đức nghề nghiệp giáo viên phải có nội dung và phương pháp tổng hợp, khoa học. Các chủ thể bồi dưỡng đạo đức nhà giáo cần định hướng, chỉ đạo học viên xác định nội dung, phương pháp tự học, tự rèn luyện phù hợp với yêu cầu chức trách, nhiệm vụ và năng lực cá nhân. Từ đó, học viên xây dựng kế hoạch tự học, tự rèn luyện một cách khoa học, cụ thể. Quá trình thực hiện kế hoạch cũng là quá trình bổ sung, phát triển, hoàn thiện các tri thức đạo đức, chuyển hóa chúng thành ý thức bên trong, hình thành phẩm chất nhà giáo KHXH&NV, niềm tin, tinh thần trách nhiệm và lương tâm trong sáng. Cần có cơ chế kiểm tra, đánh giá thường xuyên để học viên tự phấn đấu, tu dưỡng, rèn luyện. Biểu dương, khen thưởng kịp thời những điển hình tiên tiến, đồng thời nhắc nhở, phê bình nghiêm túc các trường hợp thiếu ý thức, thiếu cố gắng trong tự tu dưỡng đạo đức nhà giáo.
IV. Cách thức đổi mới nội dung phương pháp giáo dục để Phát triển đạo đức nhà giáo KHXH NV vững chắc
Việc đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục đóng vai trò định hướng then chốt trong quá trình phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV. Để đạt hiệu quả tích cực, cần tiếp tục đẩy mạnh đổi mới nội dung, chương trình, mục tiêu đào tạo, đồng thời tăng cường các phương pháp giáo dục, rèn luyện phẩm chất nhà giáo KHXH&NV. Mục tiêu là giúp học viên hình thành, củng cố nhận thức, trách nhiệm và hành động đúng với các định hướng giá trị, chuẩn mực đạo đức nhà giáo, giá trị đạo đức trong giáo dục truyền thống của dân tộc và tinh hoa đạo đức nhân loại. Nội dung cần bám sát yêu cầu, nhiệm vụ của quân đội và nhà trường, đảm bảo tính khoa học, logic và định hướng chính trị rõ ràng.
Trong quá trình đổi mới nội dung phát triển đạo đức nhà giáo, cần lựa chọn những kiến thức khoa học, niềm tin cộng sản chủ nghĩa và đạo đức nghề nghiệp giáo viên phù hợp. Mạnh dạn cắt giảm những nội dung trùng lặp, xác định đủ đơn vị kiến thức cơ bản làm nền tảng cho việc phát huy tính tích cực nhận thức, khả năng tư duy sáng tạo của học viên. Các môn học cần được cập nhật, bám sát sự biến đổi các giá trị đạo đức trong giáo dục xã hội và những nhân tố tác động đến phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Cần kế thừa và đổi mới thường xuyên các giá trị đạo đức để luôn đáp ứng yêu cầu thực tiễn cách mạng, thực tiễn quân đội và ngành đào tạo giáo viên KHXH&NV. Quá trình đổi mới phải mang tính toàn diện, tránh rập khuôn máy móc. Ví dụ, đối với các môn học như Đạo đức học, Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh, ngoài kiến thức lý luận, cần liên hệ sát với vị trí, vai trò của đạo đức nhà giáo và yêu cầu rèn luyện cụ thể cho học viên.
Bên cạnh đó, việc đổi mới phương pháp giáo dục, rèn luyện cũng hết sức quan trọng. Cần tăng cường phương pháp đối thoại trực tiếp giữa cán bộ lãnh đạo, chỉ huy, giáo viên với học viên để lắng nghe tâm tư, nguyện vọng. Phương pháp thuyết phục thông qua những tấm gương mẫu của nhà giáo điển hình tiên tiến có sức cảm hóa rất lớn. Người đi giáo dục cần phải xây dựng lối sống chuẩn mực, kỷ luật, gương mẫu của nhà giáo từ lời ăn tiếng nói đến tác phong làm việc. Kết hợp các phương pháp như giáo dục “cá biệt”, tự phê bình và phê bình để nâng cao đạo đức giảng viên và học viên. Phê bình và tự phê bình cần trung thực, thẳng thắn, xuất phát từ lợi ích chung, loại trừ động cơ cá nhân. Nội dung, chương trình giáo dục cần cân đối, toàn diện, kết hợp giữa hệ giá trị mới với kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc và quân đội. Lồng ghép các nội dung về chuẩn mực đạo đức nhà giáo vào các môn học, đặc biệt là những môn có tác dụng trực tiếp đến phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV, để trang bị, bổ sung và hoàn thiện kiến thức cho học viên. Việc này giúp học viên nhận thức đầy đủ, đúng đắn hơn về bản chất, nguồn gốc, chuẩn mực đạo đức nhà giáo và giá trị đạo đức trong giáo dục.
4.1. Đổi mới nội dung chương trình tích hợp chuẩn mực đạo đức nhà giáo vào giảng dạy
Để đổi mới nội dung phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV, lãnh đạo các cấp cần căn cứ vào đặc điểm đơn vị, nhà trường, các chủ trương của Đảng, Nhà nước và truyền thống dân tộc để định ra nội dung sát thực. Nội dung cần hướng vào nâng cao tri thức khoa học, niềm tin cộng sản, lối sống và đạo đức nghề nghiệp giáo viên cho học viên, giúp hình thành và củng cố nhận thức, trách nhiệm đúng với các định hướng giá trị đạo đức trong giáo dục và chuẩn mực đạo đức nhà giáo. Cần xây dựng nội dung, kết cấu chương trình đảm bảo tính khoa học, logic, định hướng chính trị rõ ràng, bám sát mục tiêu xây dựng con người gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và CNXH, có đạo đức trong sáng, ý chí kiên cường. Nghiên cứu đề nghị xây dựng một học phần “Nhập môn sư phạm” trong môn Giáo dục học quân sự, tập trung vào vị trí, vai trò của đạo đức nhà giáo, lương tâm, trách nhiệm xã hội của nhà giáo, phẩm chất nhà giáo KHXH&NV và phong cách ứng xử sư phạm. Việc này sẽ giúp học viên hình thành và phát triển năng lực đạo đức nhà giáo một cách toàn diện. Cần mạnh dạn cắt giảm nội dung trùng lặp, tăng cường tính tích cực nhận thức và khả năng tư duy sáng tạo của học viên. Nội dung các môn học cần cập nhật, bám sát sự biến đổi các giá trị đạo đức trong giáo dục và những nhân tố tác động đến phát triển đạo đức nhà giáo.
4.2. Văn hóa ứng xử trong trường học và phương pháp thuyết phục nêu gương mẫu của nhà giáo
Phương pháp phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV cần tập trung vào cách thức tác động và hình thức tổ chức giáo dục nhằm hiện thực hóa mục tiêu. Cần tăng cường phương pháp đối thoại trực tiếp giữa cán bộ, giáo viên và học viên để lắng nghe tâm tư, nguyện vọng. Phương pháp thuyết phục hiệu quả đòi hỏi chủ thể phải tuân thủ nguyên tắc tự nguyện, tự giác, vì sự hình thành đạo đức nghề nghiệp giáo viên chỉ có thể dựa vào tinh thần tự giác, lương tâm trong sáng của học viên. Cần xây dựng cho học viên thế giới quan khoa học, niềm tin cộng sản chủ nghĩa, sự nỗ lực, ý chí, lòng kiên định. Đặc biệt, phương pháp thuyết phục thông qua những tấm gương mẫu của nhà giáo điển hình tiên tiến là rất hữu hiệu, có sức cảm hóa lớn. Người đi giáo dục cần xây dựng lối sống chuẩn mực, kỷ luật, gương mẫu của nhà giáo từ lời ăn tiếng nói, tác phong làm việc, đến thái độ. Kết hợp giáo dục “cá biệt”, tự phê bình và phê bình để phát triển năng lực đạo đức nhà giáo cho học viên. Phê bình và tự phê bình phải trung thực, thẳng thắn, xuất phát từ lợi ích chung của Đảng và quân đội, loại trừ động cơ cá nhân. Việc duy trì văn hóa ứng xử trong trường học lành mạnh, đúng mực cũng là một phần không thể thiếu trong việc củng cố phẩm chất nhà giáo KHXH&NV và môi trường sư phạm chuẩn mực.
V. Ứng dụng thực tiễn và Kết quả phát triển đạo đức nhà giáo KHXH NV tại Trường Sĩ quan Chính trị
Thực tiễn phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV tại Trường Sĩ quan Chính trị trong những năm gần đây đã ghi nhận nhiều ưu điểm đáng kể. Thứ nhất, các lực lượng đã nhận thức đúng đắn và quan tâm sâu sắc đến việc phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Các cấp ủy, tổ chức đảng luôn xác định đây là hoạt động cốt lõi của nội dung giáo dục đào tạo, gắn liền với việc xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Cơ quan chính trị đã phát huy tốt trách nhiệm trong chỉ đạo tổ chức hoạt động, tham mưu đề xuất các phương thức giáo dục, rèn luyện phẩm chất đạo đức nhà giáo gắn với việc xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực. Nghiên cứu khảo sát cho thấy 73.3% ý kiến đồng thuận về chất lượng tốt của công tác tổ chức, chỉ đạo này [Phụ lục 1 - C2]. Lãnh đạo, chỉ huy các cấp, đặc biệt là các khoa giáo viên, coi việc phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện, nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ vững mạnh và đấu tranh chống lại các âm mưu chống phá.
Thứ hai, nhà trường đã không ngừng đổi mới tổ chức và phương pháp dạy học nhằm phát triển đạo đức nhà giáo. Nội dung, hình thức và phương pháp học tập được vận dụng linh hoạt, sáng tạo. Kế hoạch, nội dung, chương trình đào tạo đạt kết quả cao, với 65.3% ý kiến đánh giá đạt mức tốt [Phụ lục 1 - C3]. Việc duy trì nghiêm các chế độ, quy chế giảng dạy, tổ chức các ngày truyền thống nhà giáo, cùng với trao đổi tọa đàm và thông tin truyền thanh nội bộ, đã giúp học viên hiểu rõ gương mẫu của nhà giáo và các chuẩn mực đạo đức nhà giáo. Giảng dạy các môn KHXH&NV đã chú trọng hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học, lồng ghép các nội dung về trách nhiệm xã hội của nhà giáo, tiêu chuẩn đạo đức nhà giáo để xây dựng lập trường tư tưởng vững vàng. Phương pháp dạy học hướng vào tính thiết thực, hiệu quả, gắn với thực tiễn sư phạm, vun đắp tình yêu nghề và khát vọng cống hiến. Kết quả điều tra các cán bộ lớp, đại đội cho thấy 66% đánh giá hiệu quả định hướng phát triển đạo đức nhà giáo ở mức tốt [Phụ lục 1 - C4].
Thứ ba, sự trung thành, ý thức tổ chức kỷ luật, tác phong, lối sống của học viên nhìn chung rất tốt. Học viên có ý thức coi trọng, giữ gìn và phát huy những giá trị đạo đức trong giáo dục tốt đẹp. Niềm tin cộng sản, lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và nhân dân, sự yên tâm phục vụ lâu dài trong Quân đội là những phẩm chất hàng đầu. Ý thức chấp hành pháp luật luôn tốt, lối sống kỷ luật tự giác, nghiêm minh, tính nguyên tắc sư phạm cao, giản dị, lành mạnh, gương mẫu của nhà giáo, tích cực đấu tranh với tiêu cực. Theo điều tra, 74% học viên chấp hành nghiêm kỷ luật quân sự, 76.7% thực hiện tốt chế độ nội vụ vệ sinh, 86.7% mang mặc quân phục đúng quy định, 70.7% chào hỏi đúng điều lệnh, 92% thực hiện tốt chế độ báo cáo, xin phép [Phụ lục 1 - C5]. Kết quả rèn luyện qua các khóa học ở mức tốt đạt trên 92% (2013-2016) [Phụ lục 2]. Học viên cũng có thái độ trách nhiệm trong học tập, tích cực tham gia nghiên cứu khoa học, và có lối sống giản dị, khiêm tốn, cởi mở, tự giáo dục và tự rèn luyện tốt. Tỷ lệ học viên khá, giỏi hàng năm từ 86% trở lên [Phụ lục 2], cho thấy sự nỗ lực toàn diện trong phát triển năng lực đạo đức nhà giáo và trí tuệ.
5.1. Thành công trong xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực và giá trị đạo đức trong giáo dục
Trường Sĩ quan Chính trị đã đạt được nhiều thành công trong việc xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực và củng cố giá trị đạo đức trong giáo dục cho học viên đào tạo giáo viên KHXH&NV. Các cấp ủy, tổ chức đảng và cơ quan chức năng đã nhận thức đúng đắn và phát huy tốt vai trò của đạo đức nhà giáo trong quá trình đào tạo. Nghiên cứu chỉ ra rằng 73.3% ý kiến điều tra thống nhất nhận định trách nhiệm và năng lực tổ chức, chỉ đạo của cơ quan chính trị đối với hoạt động phát triển đạo đức nhà giáo đạt chất lượng tốt [Phụ lục 1 - C2]. Kế hoạch, nội dung, chương trình đào tạo của nhà trường đã được đổi mới, vận dụng linh hoạt, sáng tạo, tập trung vào việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học và phẩm chất đạo đức nhà giáo. Tỷ lệ 65.3% ý kiến đánh giá đạt mức độ tốt đối với việc thực hiện kế hoạch đào tạo [Phụ lục 1 - C3]. Học viên thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc, nhân dân, ý thức chấp hành pháp luật và kỷ luật nghiêm minh. Họ có lối sống giản dị, lành mạnh, gương mẫu của nhà giáo, tích cực đấu tranh với tiêu cực. Các số liệu về chấp hành kỷ luật quân sự (74%), thực hiện chế độ nội vụ (76.7%), mang mặc quân phục (86.7%), chào hỏi (70.7%) và báo cáo, xin phép (92%) đều ở mức tốt [Phụ lục 1 - C5], minh chứng cho hiệu quả của việc xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực và phát triển đạo đức nhà giáo.
5.2. Thách thức đạo đức nghề giáo và những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn
Bên cạnh những ưu điểm, thách thức đạo đức nghề giáo và những hạn chế nhất định vẫn tồn tại trong quá trình phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV tại Trường Sĩ quan Chính trị. Một số hạn chế bao gồm việc công tác bồi dưỡng đạo đức nhà giáo còn mang tính hình thức, thiếu chiều sâu, không phù hợp với tâm sinh lý tuổi trẻ. 5.3% ý kiến cho rằng nhận thức và trách nhiệm của một số cấp ủy, lãnh đạo về vai trò của đạo đức nhà giáo còn thấp [Phụ lục 1 - C7]. Trong kế hoạch đào tạo, sự chủ động trong nghiên cứu, đề xuất chương trình, nội dung phát triển đạo đức nhà giáo còn hạn chế, dẫn đến tư tưởng xem nhẹ. Nội dung, kế hoạch giáo dục đạo đức nghề nghiệp giáo viên có thời điểm chưa phù hợp với đối tượng và thực tiễn, với mức trung bình chiếm 14% và mức thấp chiếm 5%. Những hành vi đạo đức, lối sống của một số học viên còn hạn chế như chưa yêu nghề, vi phạm kỷ luật quân đội (3.3% vay nợ, 15.3% uống rượu bia say, 2% gian lận thi cử). Tỷ lệ rèn luyện kỷ luật ở mức trung bình qua các khóa học vẫn chiếm từ 0.97% đến 2.13% [Phụ lục 2]. Tính tích cực tự rèn luyện phẩm chất đạo đức nhà giáo của một số học viên còn hạn chế, với 8% cho rằng đôi khi có hành vi chưa đúng chuẩn mực. Những hạn chế này cho thấy cần phải có những biện pháp quyết liệt hơn để đối phó với thách thức đạo đức nghề giáo từ bối cảnh kinh tế thị trường, đồng thời nâng cao tính chủ động, tự giác của học viên trong việc rèn luyện phẩm chất sư phạm.
VI. Định hướng phát triển bền vững đạo đức nhà giáo KHXH NV Xây dựng tương lai giáo dục
Để đảm bảo sự phát triển bền vững của đạo đức nhà giáo KHXH&NV, cần thực hiện một cách đồng bộ và nhất quán các giải pháp đã được xác định, đồng thời vận dụng linh hoạt, sáng tạo vào điều kiện thực tế của nhà trường và quân đội. Quan trọng nhất là cần kết hợp chặt chẽ giữa việc “xây” và “chống”, lấy “xây” làm chính. “Xây” là xây dựng cho học viên tư tưởng chính trị vững vàng, đạo đức nghề nghiệp giáo viên trong sáng và lối sống cao đẹp; “chống” là kiên quyết phòng và chống sự tha hóa, biến chất về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, chống chủ nghĩa cá nhân. Đặc biệt, cần đối phó với những tác động tiêu cực từ chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch thông qua chiến lược “diễn biến hòa bình”, tập trung chống phá trên lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, đạo đức, lối sống. Xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực, trong sạch, lành mạnh, kịp thời phát hiện, đấu tranh phê phán và xử lý nghiêm các cá nhân vi phạm đạo đức, lối sống. Các biện pháp kiểm soát chặt chẽ để không cho tài liệu phản động xâm nhập vào đơn vị là cần thiết. Cần khích lệ tinh thần tích cực, chủ động, sáng tạo trong tổ chức các hoạt động văn hóa tinh thần nhằm đấu tranh chống “Diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực chính trị tư tưởng và đạo đức, lối sống.
Đồng thời, phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV phải gắn liền với thực tiễn đơn vị và xã hội. Thực tiễn không có lý luận hướng dẫn sẽ thành mù quáng, lý luận mà không liên hệ với thực tiễn sẽ là lý luận suông. Thực tiễn đơn vị và xã hội là cơ sở hình thành, tiêu chuẩn kiểm tra và thước đo đánh giá sự phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Lãnh đạo và chỉ huy các đơn vị cần căn cứ vào tình hình nhiệm vụ cụ thể để xác định nội dung, hình thức giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện nhằm thúc đẩy sự phát triển đạo đức nhà giáo của học viên. Cần tạo ra những tình huống phức tạp, yêu cầu cao, sát với thực tế đời sống xã hội và hoạt động quân sự để thử thách, rèn luyện học viên. Việc đánh giá chất lượng học tập, rèn luyện phải khách quan, căn cứ vào hệ thống các tiêu chí đã xác định và kết quả hoạt động thực tiễn của từng học viên, tránh phiến diện hoặc áp đặt chủ quan. Duy trì thực hiện các chế độ, nền nếp chính quy kết hợp với hoạt động ngoại khóa để quản lý quá trình phát triển đạo đức nhà giáo. Tổ chức tốt các hoạt động phong trào thi đua sôi nổi, tuyên truyền về các tập thể và cá nhân điển hình, tổ chức giao lưu với các nhà giáo lão thành cách mạng, nhà văn hóa, khoa học. Cuối cùng, cần đưa học viên vào rèn luyện cụ thể trong những nội dung hoạt động, chế độ nề nếp, quy định hàng ngày ở đơn vị. Thông qua việc học tập trên giảng đường, thao trường, thực hiện các chế độ sinh hoạt, báo động chiến đấu, công tác dân vận, sẽ giúp học viên tự giáo dục ý thức chấp hành kỷ luật, tính tập thể, thói quen tỉ mỉ, cần mẫn. Điều này không chỉ củng cố nhận thức mà còn bồi dưỡng tình cảm, ý chí, giúp học viên tự tin hơn vào khả năng phấn đấu để trở thành người giáo viên ưu tú trong quân đội, luôn tận tâm, tận lực, trung thành vô hạn với Tổ quốc, nhân dân, phụng sự vì lợi ích của toàn dân tộc.
6.1. Gắn kết đạo đức nghề nghiệp giáo viên với trách nhiệm xã hội của nhà giáo trong kỷ nguyên mới
Phát triển đạo đức nhà giáo KHXH&NV phải kết hợp chặt chẽ giữa việc bồi dưỡng các giá trị, chuẩn mực đạo đức nhà giáo mới và khắc phục những thái độ, hành vi sai trái. Đây là quá trình biện chứng, nơi sự hình thành phẩm chất mới đồng thời là cuộc đấu tranh loại bỏ những yếu tố tiêu cực. Học viên cần kế thừa những giá trị đạo đức trong giáo dục tiến bộ của con người hiện đại như sự năng động, sáng tạo, hiệu quả, nghiêm túc, trách nhiệm, kỷ luật cao, lối sống giản dị. Đặc biệt, cần khắc phục những lối sống đạo đức giả, chủ nghĩa thực dụng, tâm lý hưởng thụ, chạy theo đồng tiền. Đạo đức nghề nghiệp giáo viên không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn gắn liền với trách nhiệm xã hội của nhà giáo. Mỗi giáo viên KHXH&NV tương lai phải ý thức được trọng trách trong việc giáo dục thế hệ trẻ, hạt giống tương lai của quân đội và đất nước. Việc này đòi hỏi không ngừng học tập, nâng cao đạo đức giảng viên, truyền thụ kiến thức chính xác, mang tính xây dựng, không đi ngược lại với đạo đức người thầy và đạo đức tiến bộ của dân tộc. Sự kết hợp này sẽ giúp học viên nâng cao phẩm chất đạo đức, đồng thời đẩy lùi những hành vi sai trái, tạo điều kiện cho các giá trị đạo đức trong giáo dục phát triển vững chắc, trở thành phẩm chất ổn định trong nhân cách người học viên.
6.2. Xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực và liêm chính trong học thuật để phát triển năng lực đạo đức nhà giáo
Để phát triển năng lực đạo đức nhà giáo một cách toàn diện và bền vững, việc xây dựng môi trường sư phạm chuẩn mực là yếu tố then chốt. Môi trường này cần tạo điều kiện thuận lợi cho học viên tự giáo dục, tự rèn luyện, và thúc đẩy liêm chính trong học thuật. Cần tổ chức các hoạt động khoa học, chế độ nề nếp, quy định hàng ngày ở đơn vị để hình thành thói quen, hành vi tốt. Ví dụ, thông qua việc học tập, thực hiện chế độ tập thể dục, kiểm tra sáng, báo động chiến đấu, công tác dân vận, học viên sẽ rèn luyện ý thức chấp hành kỷ luật thời gian, tính tập thể, sự tỉ mỉ, cần mẫn. Đồng thời, các hoạt động này cũng bồi dưỡng tình cảm, ý chí, giúp học viên tự tin hơn vào khả năng phấn đấu để trở thành người giáo viên ưu tú. Việc duy trì liêm chính trong học thuật là một phần không thể thiếu của đạo đức nghề nghiệp giáo viên. Cần chống lại gian lận thi cử, sao chép, và các hành vi thiếu trung thực trong nghiên cứu. Khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, đặt lợi ích tập thể lên trên lợi ích cá nhân. Bằng cách tạo ra một môi trường sư phạm chuẩn mực và đề cao liêm chính trong học thuật, nhà trường sẽ phát triển năng lực đạo đức nhà giáo cho học viên, trang bị cho họ những phẩm chất cần thiết để trở thành những người thầy mẫu mực, trung thành vô hạn với Tổ quốc, nhân dân.
