CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH Ở NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG I. QUAN NIỆM VỀ KĨ NĂNG SỐNG 1.1 Kĩ năng sống là gì? Có nhiều quan niệm khác nhau của nhiều tổ chức, nhà nghiên cứu trên thế giới: - Quan niệm rộng nhất là quan niệm do Tổ chức Văn hóa Khoa học và Giáo dục của Liên hiệp quốc (UNESCO) đưa ra, dựa trên cơ sở là 4 mục tiêu cơ bản của việc học: Học để biết – Học để làm – Học để làm chính mình – Học để cùng chung sống. Dựa vào đó, UNESCO định nghĩa “`Kĩ năng sống là năng lực cá nhân để thực hiện đầy đủ các chức năng và tham gia vào cuộc sống hàng ngày”. - Quan niệm hẹp hơn là quan niệm do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra, dựa trên lý thuyết học tập xã hội của Bandura (1977), tức là nhấn mạnh sự học tập qua quá trình trải nghiệm của con người, qua sự tích lũy kinh nghiệm sống, cấu trúc kinh nghiệm và chủ động nắm lấy kinh nghiệm.
Theo đó, WHO định nghĩa “Kĩ năng sống là những năng lực giao tiếp đáp ứng và những hành vi tích cực của cá nhân có thể giải quyết có hiệu quả những yêu cầu và thách thứ của cuộc sống hàng ngày”. - Theo Qũy cứu trợ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), “Kĩ năng sống là những kỹ năng tâm lí xã hội có liên quan đến tri thức, những giá trị và 10 thái độ, cuối cùng thể hiện ra bằng những hành vi làm cho các cá nhân có thể thích nghi và giải quyết có hiệu quả các yêu cầu và thách thức của cuộc sống”. - Theo Wikipedia: “Kĩ năng sống là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi cho phép mỗi cá nhân đối ph hiệu quả với các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày; nói cách khác là khả năng tâm lí xã hội. Đó là tập hợp các kĩ năng mà con người tiếp thu qua giáo dục hoặc trải nghiệm trực tiếp được dùng để xử lí các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đời sống con người.
Các chủ đề rất đa dạng tùy thuộc vào chuẩn mực xã hội và mong đợi của cộng đồng. Kĩ năng sống có chức năng đem lại hạnh phúc và hỗ trợ các cá nhân trở thành người tích cực và có ích cho cộng đồng”. Trong đề tài này chúng tôi hiểu: Kĩ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi con người, khả năng ứng xử phù hợp với người khác, với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống.2 Phân loại lĩ năng sống Kỹ năng sống được tiếp cận theo nhiều quan điểm khác nhau, và điều này cũng ảnh hưởng đến việc phân loại các kỹ năng sống. Theo quan niệm do Tổ chức Văn hóa Khoa học và Giáo dục Liên hiệp quốc (UNESCO) đưa ra kĩ năng sống được phân loại thành: - Các kỹ năng cơ bản:kỹ năng đọc, kỹ năng viết, tính toán cho các chức năng hàng ngày.
Những kỹ năng này không mang đặc trưng tâm lý nhưng là nền tảng cho những năng lực thực hiện các chức năng của cuộc sống. - Các kỹ năng chung (kỹ năng nhận thức, kỹ năng cảm xúc, kỹ năng xã hội) như các kỹ năng ra quyết định, kỹ năng tư duy phê phán, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp,. - Các kỹ năng trong tình huống, ngữ cảnh, vấn đề cụ thể của đời sống xã hội như: 11 + Các vấn đề về giới, giới tính. + Các vấn đề về phòng chống HIV/AIDS, chống ma túy, rượu, thuốc lá,… + Các vấn đề về môi trường, phòng chống bạo lực… + Các vấn đề về gia đình, trường học… + Các vấn đề về sức khỏe, dinh dưỡng.
Mỗi cá nhân phải có cả 3 thành tố này trong sự thống nhất, tính chỉnh thể của chúng. Theo quan niệm của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra các kỹ năng sống phân loại thành 3 nhóm: - Nhóm các kỹ năng nhận thức: kỹ năng tự nhận thức, đặt mục tiêu, các định giá trị, tư duy sáng tạo, tư duy phê phán, ra quyết định, giải quyết vấn đề… - Nhóm các kỹ năng xã hội: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng cảm thông, kỹ năng hợp tác… - Nhóm các kỹ năng cảm xúc: kỹ năng ứng phó với cảm xúc, kỹ năng ứng phó với căng thẳng, tự giám sát và điều chỉnh cảm xúc… c. Theo Qũy cứu trợ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) đưa ra các kỹ năng sống được phân loại thành: * Nhóm kỹ năng xã hội: - Kĩ năng giao tiếp + Truyền thông bằng lời và không bằng lời + Lắng nghe tích cực + Biểu lộ cảm xúc, phản hồi + Kỹ năng quan hệ, tương tác liên nhân cách - Kỹ năng đàm phán, thương lượng, từ chối + Thương lượng và xử lý mâu thuẫn 12 + Kỹ năng tự khẳng định + Kỹ năng từ chối - Kỹ năng quan hệ xã hội - Kỹ năng làm việc nhóm/ hợp tác - Kỹ năng thấu cảm - Kỹ năng động viên (advocacy skills) + Kỹ năng ảnh hưởng và thuyết phục + Kỹ năng tạo mạng lưới và động viên * Nhóm kỹ năng phát triển nhận thức: - Kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề: + Kỹ năng thu thập thông tin + Đánh giá hệ quả tương lai của những hành động hiện tại đối với bản thân và người khác + Xác định các giải pháp khá nhau cho vấn đề + Kỹ năng phân tích ảnh hưởng của các giá trị, thái độ, động cơ của bản thân và người khác - Kỹ năng suy nghĩ có phán đoán: - Kỹ năng tư duy sáng tạo * Nhóm kỹ năng đối phó với cảm xúc và làm chủ bản thân: - Kỹ năng quản lí căng thẳng + Quản lí thời gian + Tư duy tích cực + Kỹ thuật thư giãn - Kỹ năng quản lí cảm xúc: 13 + Làm chủ sự tức giận + Xử lí những đau buồn và lo âu + Đối phó với những sự mất mát, lạm dụng, chấn thương - Kỹ năng tự điều chỉnh (tự chỉnh ý thức, tự chủ) + Ý thức về giá trị bản thân/Kỹ năng xây dựng sự tự tin + Ý thức về bản thân, bao gồm ý thức về quyền, ảnh hưởng, giá trị, thái độ, mặt mạnh, mặt yếu của bản thân. Tuy có sự khác biệt về quan niệm về kĩ năng sống nhưng các tổ chức UNESCO, WHO và UNICEF đã thống nhất 10 kỹ năng sống cơ bản, được xem như cần thiết nhất cho tất cả mọi người.
Kĩ năng ra quyết định 2. Kỹ năng giải quyết vấn đề 3. Kỹ năng tư duy sáng tạo 4. Kỹ năng tư duy, phê phán/ suy nghĩ có phán đoán 5.
Kỹ năng truyền thông có hiệu quả 6. Kỹ năng giao tiếp giữa người với người 7. Kỹ năng tự nhận thức bản thân 8. Khả năng thấu cảm 9.
Kỹ năng ứng phó với cảm xúc 10. Kỹ năng ứng phó với stress Việc phân loại kỹ năng sống chỉ mang tính chất tương đối, tùy thuộc vào khía cạnh xem xét và đặc thù của từng quốc gia. Qua một số cách phân loại trên thấy rằng cách phân loại của tổ chức. Qũy Nhi đồng Liên hiệp quốc (UNCICEF) dễ hiểu hơn cả, phù hợp với việc tổ chức giáo dục kỹ năng sống.3 Vai trò của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trong nhà trường 14 Giáo dục kĩ năng sống đã và đang là một vấn đề quan trọng trong việc giáo dục toàn diện cho học sinh sinh viên và mọi lứa tuổi.
Trí thông minh, sự hiểu biết cộng thêm thái độ tích cực chỉ mang lại cho chúng ta một nửa thành công. Chính những kỹ năng mà chúng ta sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, cách ứng xử, giao tiếp nó quyết định một nửa còn lại, những kỹ năng đó được gọi là kỹ năng sống. Vậy kỹ năng sống có ý nghĩa như thế nào trong cuộc sống mỗi chúng ta? * Kỹ năng sống ảnh hưởng đến thói quen lành mạnh. Kỹ năng sống giúp mỗi chúng ta có thói quen tích cực, có thể kiểm soát cảm xúc, suy nghĩ và hành vi.
Kỹ năng sống giúp con người có những hành động chuẩn xác xuất phát từ những tư duy và thói quen lành mạnh. Với những người được trang bị những kỹ năng sống như vậy họ sẽ sống lạc quan, năng động và bản lĩnh, thành công hơn trong cuộc sống. * Giáo dục kỹ năng sống góp phâng tạo ra một xã hội tích cực. Giáo dục kỹ năng sống giúp giảm thiểu các vấn nạn xã hội bởi vì nguyên nhân của nhiều vấn đề xã hội chính là do những người thiếu kỹ năng sống gây ra.
Việc giáo dục kỹ năng sống thúc đầy những hành vi tích cực nhất là khi phải đối mặt với những khó khăn, thử thách hoặc dễ bị sa ngã, bị ảnh hưởng tiêu cực bởi môi trường sống, giảm thiểu những tệ nạn xã hội, chất lượng cuộc sống được đảm bảo và hạnh phúc hơn. Với xã hội hiện đại, kinh tế ngày càng phát triển việc giáo kỹ năng sống giúp con người sống an toàn, khỏe mạnh với chất lượng cao và hiện đại. * Kỹ năng sống giúp hình thành các giá trị sống. Giá trị sống được hình thành qua các kỹ năng sống.
Đối với mỗi con người phù hợp với chuẩn mực mà chúng ta đang sống, giá trị sống giúp chúng ta biết được những quy tắc chuẩn mực trong mối quan hệ xã hội, các mối 15 quan hệ giữa con người với con người. Ngoài ra nó định hướng cho mỗi cá nhân điều chỉnh hành vi cho phù hợp vớ những chuẩn mực của xã hội. Bên cạnh việc học cách để làm, kỹ năng sống giúp con người biết nên sống ra sao, biết ứng phó trước tình huống, kiềm chế, quản lý cảm xúc, học cách giao tiếp, ứng xử với các mỗi quan hệ xung quanh và làm thế nào để giải quyết mâu thuẫn trong các mối quan hệ, làm thế nào để thể hiện bản thân một cách tích cực, lành mạnh. * Kỹ năng sống giúp việc sử dụng nguồn tri thức một cách hợp lí.
Việc trang bị nền tảng kỹ năng sống vững chắc giúp chúng ta biết cách sử dụng nguôn tri thức sao cho hợp lý, mang lại lợi ích cho bản thân và người khác. Kĩ năng sống giúp chúng ta biết cách tôn trọng bản thân và người khác, biết cách hợp tác, xây dựng và duy trì tình đoàn kết trong mối quan hệ và biết cách thích ứng trước những thay đổi hay từ bỏ sự tham lam, cao ngạo về kỹ năng, khả năng vốn có của mình. * Kỹ năng sống giúp cân bằng những mục tiêu vật chất.