CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những vấn đề đổi mới giáo dục phổ thông 1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học a) Đổi mới nền giáo dục đáp ứng theo yêu cầu thời đại Đầu tư cho giáo dục là đầu tư vào tương lai cho đất nước. Với những biến đổi của công nghệ và tiến bộ xã hội đã thúc đẩy các nước trên thế giới quan tâm hơn đến sự nghiệp giáo dục nhằm: Đầu tư và xây dựng một nền giáo dục đáp ứng kịp thời các yêu cầu ngày càng tăng lên của xã hội.
Đảm bảo sự hòa nhập và giao lưu quốc tế. Do vậy giáo dục là quốc sách hàng đầu của nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam. Trong nền giáo dục mới phải hướng vào những yêu cầu phục vụ cho sự phát triển kinh tế xã hội thì “ Giáo dục không những tạo ra những ra trí tuệ con người mà còn phải nhấn mạnh nội dung nhân văn. Hơn nữa, giáo dục không chỉ chú ý đến mặt thiết chế của xã hội về mục đích, mục tiêu giáo dục mà con người phải quan tâm chính bản thân người học.
Nói cách khác, người học phải là “người đi học chứ không phải người được dạy”. Đó là sự thống nhất giữa nhu cầu phát triển của kinh tế xã hội và nhu cầu phát triển của chính bản thân người học”. b) Những yêu cầu cần đổi mới trong giáo dục đào tạo nước ta Đảng và nhà nước ta luôn coi đầu tư cho giáo dục là một trong những hướng chính của đầu tư phát triển, tạo điều kiện cho giáo dục đi trước phục vụ đắc lực cho sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước. Công cuộc đổi mới với những thành tựu bước đầu đang dần đưa đất nước ra khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu, kém phát triển để sánh vai cùng bạn bè khu vực và thế giới.
Để thực hiện thành công nhiệm vụ ấy, yêu cầu đặt ra đối với hệ thống giáo dục là phải xác định lại mục tiêu, thiết kế lại chương trình, kế hoạch nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo nhằm thực hiện nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động trong bối cảnh hiện nay. Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng nền giáo dục nước ta so với nhiều nước trên thế giới còn thua kém, có nguy cơ bị tụt hậu nếu không có thay đổi phù hợp tình hình thực tiễn. Để khắc phục tình trạng này, chúng ta cần tiếp tục thực hiện đổi mới nền giáo dục đào tạo, tạo ra những chuyển biến sâu sắc trong đổi mới tổ chức quy trình 8 dạy và học, nâng cao chất lượng và hiệu quả, đào tạo ra những con người lao động tự chủ, sáng tạo. c) Một số quan điểm mới về mục tiêu, nội dung, phương pháp * Về mục tiêu Mục tiêu giáo dục là những gì HS phải có được về tri thức, kĩ năng, kĩ xảo nghề nghiệp, thái độ hành vi sau một quá trình học tập.
Việc xác định mục tiêu giáo dục có ý nghĩa lớn đối với việc nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học. Đối với GV, căn cứ vào mục tiêu để xác định cần dạy gì, ở mức độ nào để lựa chọn phương pháp phù hợp, đánh giá được khách quan, đúng đắn kết quả học tập của HS. Đối với HS, xác định mục tiêu giúp người học làm chủ kiến thức, vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống và tự học suốt đời, có định hướng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp. Bên cạnh đó, các chính sách giáo dục phải chú ý phối hợp hài hòa cả ba mục đích: Công bằng, thích hợp và chất lượng.
Đào tạo những con người có năng lực đóng góp vào sự phát triển của xã hội, có tri thức và kĩ năng cụ thể. Theo Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong bài viết “Phương pháp dạy học tích cực - một phương pháp vô cùng quý báu” đã viết: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. * Về nội dung Trong nội dung dạy học đổi mới phải đảm bảo: tính cơ bản, tính hiện đại và thực tiễn trải nghiệm. Ngoài ra, người GV cần cố gắng giáo dục những truyền thống tốt đẹp của dân tộc và những yêu cầu mới của đất nước, của thời đại đối với con người như truyền thống, lòng nhân ái.
các yêu cầu ổn định và phát triển hòa bình, bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu, giáo dục dân số… Như vậy có thể nói về nội dung đào tạo cần đảm bảo: - Phản ánh những thành tựu hiện đại của nền văn hóa, khoa học kỹ thuật, chương trình đào tạo có phần cứng và phần mềm, tạo điều kiện cho việc cá thể hóa và phân hóa việc dạy học. 9 - Tính hiện đại của nội dung đào tạo thể hiện ở sự liên kết hợp lí những thông tin khoa học vào những cấu trúc logic, tạo sự tối ưu của nội dung, thúc đẩy HS tích cực tìm ra kiến thức mới cao và rộng hơn cái đã có. - Đưa vào mục đích giáo dục đào tạo việc tích hợp nhiều môn khoa học cùng các phương pháp nghiên cứu đặc trưng của nó, làm tiền đề cho việc thích nghi nhanh với thực tiễn công tác sau này của HS. - Nội dung đào tạo được phân nhỏ để thiết lập một cấu trúc vừa mức, hướng vào một mục tiêu hoạt động nhất định, hình thành động lực thúc đẩy quá trình tự phấn đấu của HS.
- Đổi mới nội dung chương trình môn học sát với tình hình thực tiễn của nhà trường, của đất nước cũng như khu vực và thế giới. * Về phương pháp Phương pháp học là cách thức tiếp thu, tự tổ chức và kiểm tra đánh giá các hoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt các nhiệm vụ dạy học. Hay nói một cách khác, đó là cách thức tự thiết kế và thi công quá trình học tập của người HS. Phương pháp dạy học là cách thức GV trình bày tri thức, tổ chức kiểm tra đánh giá hoạt động nhận thức và thực tiễn của HS nhằm đạt được các nhiệm vụ học tập.
Hay nói cách khác, đó là phương pháp thiết kế và góp phần vào bài dạy của người GV. Áp dụng dạy học tích cực trong môn Địa lí a) Quan niệm chung về phương pháp dạy học tích cực Có thể nói rằng, phương pháp dạy và học tập tích cực đề cập đến các hoạt động dạy và học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của người học. Trong đó, hoạt động học tập được định hướng, tổ chức bởi GV, người học không thụ động chờ đợi mà chủ động, tích cực tham gia vào quá trình tìm kiếm, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn. Qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát phẩm chất năng lực sáng tạo được thể hiện trên cơ sở hợp tác và giao tiếp ở mức độ cao.
Dạy và học tập tích cực nhấn mạnh đến tính tích cực của người học và tính nhân văn của giáo dục. b) Những dấu hiệu đặc trưng của dạy và học tích cực * Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của HS Trong phương pháp này, người học và hoạt động học được cuốn hút vào những hoạt động học tập do GV tổ chức hướng dẫn và chỉ đạo, HS được tự lực khám phá chứ 10 không thụ động tiếp thu kiến thức được đã sắp đặt sẵn. Người học trực tiếp quan sát những tình huống thực tế, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra, vừa nắm được kiến thức kĩ năng kĩ xảo, vừa biết được con đường tìm ra kiến thức đó, bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo của mình. Như vậy, dạy học không chỉ đơn giản là cung cấp tri thức mà còn hướng dẫn hành động “từ học làm đến biết làm, muốn làm và cuối cùng là muốn tồn tại và phát triển như nhân cách một con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo”.
* Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học Ngày nay, trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng với sự bùng nổ của công nghệ thông tin thì đòi hỏi kiến thức và hiểu biết của con người phải không ngừng tăng lên, những kiến thức thu nhận được trong nhà trường phải kết hợp với những kiến thức thường xuyên cập nhật. Do vậy, hướng dẫn cho HS một phương pháp tự học có hiệu quả là rất quan trọng, là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học, khiến HS biết linh hoạt ứng dụng những điều đã học vào tình huống mới, tự phát hiện và giải quyết những vấn đề đặt ra, khơi dậy tiềm năng vốn có trong mỗi người. * Tăng cường học tập cá thể phối hợp với học tập hợp tác Phương pháp dạy và học tích cực đòi hỏi sự cố gắng và nghị lực ở mỗi HS trong việc tự lực giành lấy kiến thức. Tùy vào khả năng nhận thức và trình độ của các HS có đồng đều hay không, áp dụng phương pháp dạy học tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa càng lớn.
Việc ứng dụng các phương tiện dạy học hiện đại sẽ đáp ứng nhu cầu học tập cá thể của mỗi HS. Tuy nhiên, lớp học có môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò. Với việc thảo luận, trao đổi và đóng góp trong tập thể, ý kiến của từng cá nhân được điều chỉnh, người học nâng mình lên trình độ mới, hiệu quả học tập sẽ tăng lên, tích cách năng lực của mỗi cá nhân định hình, thích ứng với đời sống xã hội,với môi trường làm việc sau này. * Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò Trong dạy và học tích cực, GV không còn là người giữ vai trò độc quyền đánh giá năng lực, kết quả học tập của HS mà người học được tích cực, chủ động tham gia đánh giá và tự đánh giá.
Từ đó, GV điều chỉnh được phương pháp dạy và HS điều chỉnh phương pháp dạy và HS điều chỉnh phương pháp học để đạt hiệu quả. Hoạt động kiểm tra đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện kiến thức, lặp lại kĩ năng mà phải 11 khuyến khích sự sáng tạo, rèn luyện khả năng phát hiện và giải quyết những vấn đề nảy sinh.