Khó Khăn Trong Dịch Thuật Âm Hình: Nghiên Cứu Bộ Phim Cướp Biển Vùng Caribê

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ulis audiovisual translation problems of culture bound elements a study of the american film, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Duy Anh
• Người hướng dẫn: Prof. Hoàng Văn Vân
• Trường học: Vietnam National University, Hanoi University of Languages and International Studies
• Chuyên ngành: English Linguistics
• Đề tài: Audiovisual Translation Problems Of Culture-Bound Elements: A Study Of The American Film Pirates Of The Caribbean: At World’s End; Những Khó Khăn Trong Việc Dịch Các Thành Tố Văn Hoá Trong Tài Liệu Âm-Hình, Nghiên Cứu Qua Bộ Phim Mỹ: Cướp Biển Vùng Caribê: Nơi Tận Cùng Thế Giới
• Loại tài liệu: Thesis
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hanoi

Mục lục chi tiết

• RESEARCHER’S STATEMENT OF ORIGINALITY
• ACKNOWLEDGEMENTS
• ABSTRACT
• TABLE OF CONTENTS
• LIST OF ABBREVIATIONS
• PART A. PART A: INTRODUCTION
• A.1. Aim, Objectives and Research Questions
• A.2. Corpus and Methodology
• A.3. Scope of the Study
• A.4. Design of the Study
• PART B. PART B: DEVELOPMENT
• CHAPTER 1. CHAPTER 1: THEORETICAL BACKGROUND
• 1.1. The Theories of Translation
• 1.1.1. Definitions of Translation
• 1.2. Audiovisual Translation
• CHAPTER 2. CHAPTER 2: THE TRANSLATION OF CULTURE-BOUND ELEMENTS IN PIRATES OF THE CARIBBEAN: AT WORLD’S END
• 2.1. A Brief Introduction to Pirates of the Caribbean: At World’s End
• 2.2. Data and Examples Format
• 2.3. Culture-bound Elements in the Original Version
• 2.3.1. The Main CBEs throughout the Corpus
• 2.3.2. Talking Like Pirates: The Nautical Languages
• 2.3.3. The Elements from Third Cultures (E3Cs)
• 2.3.4. Other CBEs in the Film
• 2.3.4.1. The Verbal Elements
• 2.3.4.2. The Non-verbal Elements
• 2.4. Translation Problems of CBEs and Some Translation Strategies
• 2.4.1. Translation Problems of CBEs in the Current Film
• 2.4.2. Possible Strategies for CBEs
• 2.5. Limitations and Suggestions for Further Research
• 2.5.1. Suggestions for Further Research
• LIST OF ABBREVIATIONS
• REFERENCES
• PHỤ LỤC
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khó Khăn Trong Dịch Thuật Âm Hình

Dịch thuật âm hình là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong ngành ngôn ngữ học, đặc biệt là trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Bộ phim "Cướp Biển Vùng Caribê: Nơi Tận Cùng Thế Giới" là một ví dụ điển hình cho những thách thức mà các dịch giả phải đối mặt khi dịch các thành tố văn hóa. Những khó khăn này không chỉ liên quan đến ngôn ngữ mà còn đến các yếu tố văn hóa đặc trưng của từng quốc gia. Việc hiểu rõ về các thành tố văn hóa trong phim là rất cần thiết để đảm bảo rằng bản dịch không chỉ chính xác mà còn phù hợp với văn hóa của khán giả mục tiêu.

1.1. Định Nghĩa Dịch Thuật Âm Hình

Dịch thuật âm hình (AVT) là quá trình chuyển đổi các văn bản đa phương tiện sang một ngôn ngữ và văn hóa khác. Điều này bao gồm việc dịch lời thoại, âm thanh và hình ảnh trong phim. Các yếu tố văn hóa trong phim thường gây khó khăn cho dịch giả, vì chúng có thể không có tương đương trực tiếp trong ngôn ngữ đích.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Văn Hóa Trong Dịch Thuật

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong dịch thuật âm hình. Các thành tố văn hóa như phong tục, tập quán và ngôn ngữ địa phương thường xuất hiện trong các bộ phim, tạo ra thách thức cho dịch giả trong việc truyền tải ý nghĩa chính xác và phù hợp với khán giả.

II. Những Thách Thức Chính Trong Dịch Thuật Âm Hình

Dịch thuật âm hình không chỉ đơn thuần là việc chuyển đổi ngôn ngữ mà còn là việc truyền tải các giá trị văn hóa. Bộ phim "Cướp Biển Vùng Caribê" chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa phức tạp, từ ngôn ngữ hải tặc đến các biểu tượng văn hóa khác. Những thách thức này có thể dẫn đến việc dịch sai hoặc không truyền tải được ý nghĩa ban đầu.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Hiểu Các Thành Tố Văn Hóa

Nhiều thành tố văn hóa trong phim có thể không quen thuộc với khán giả Việt Nam, dẫn đến việc dịch giả gặp khó khăn trong việc tìm kiếm các từ tương đương. Ví dụ, các thuật ngữ hải tặc và các biểu tượng văn hóa đặc trưng của vùng Caribê có thể không có trong ngôn ngữ Việt.

2.2. Vấn Đề Về Ngữ Nghĩa Trong Dịch Thuật

Ngữ nghĩa của các từ và cụm từ trong ngữ cảnh văn hóa có thể thay đổi. Dịch giả cần phải nắm rõ ngữ cảnh để tránh dịch sai ý nghĩa. Việc này đặc biệt quan trọng trong các tình huống hài hước hoặc châm biếm, nơi mà ý nghĩa có thể bị hiểu sai nếu không có kiến thức văn hóa đầy đủ.

III. Phương Pháp Giải Quyết Khó Khăn Trong Dịch Thuật Âm Hình

Để vượt qua những khó khăn trong dịch thuật âm hình, các dịch giả cần áp dụng những phương pháp hiệu quả. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng về văn hóa và ngôn ngữ của cả hai bên là rất quan trọng. Ngoài ra, việc sử dụng các chiến lược dịch thuật phù hợp cũng giúp cải thiện chất lượng bản dịch.

3.1. Nghiên Cứu Văn Hóa Trước Khi Dịch

Dịch giả nên tìm hiểu về văn hóa của bộ phim và văn hóa của khán giả mục tiêu. Việc này giúp họ hiểu rõ hơn về các thành tố văn hóa và cách chúng được thể hiện trong ngôn ngữ.

3.2. Sử Dụng Chiến Lược Dịch Thuật Phù Hợp

Các chiến lược như dịch nghĩa, dịch theo ngữ cảnh, hoặc sử dụng chú thích có thể giúp dịch giả truyền tải ý nghĩa chính xác hơn. Việc lựa chọn chiến lược phù hợp sẽ phụ thuộc vào từng tình huống cụ thể trong phim.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Dịch Thuật Âm Hình

Nghiên cứu về dịch thuật âm hình không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong ngành công nghiệp phim. Việc cải thiện chất lượng dịch thuật có thể giúp các bộ phim nước ngoài tiếp cận được nhiều khán giả hơn, đồng thời nâng cao trải nghiệm xem phim cho người xem.

4.1. Tăng Cường Hiểu Biết Văn Hóa Giữa Các Quốc Gia

Dịch thuật âm hình giúp khán giả hiểu rõ hơn về văn hóa của các quốc gia khác thông qua các bộ phim. Điều này không chỉ làm phong phú thêm trải nghiệm xem phim mà còn thúc đẩy sự giao lưu văn hóa.

4.2. Cải Thiện Chất Lượng Dịch Thuật Trong Ngành Công Nghiệp Phim

Việc áp dụng các phương pháp và chiến lược dịch thuật hiệu quả sẽ giúp nâng cao chất lượng bản dịch, từ đó thu hút được nhiều khán giả hơn cho các bộ phim nước ngoài.

V. Kết Luận Về Khó Khăn Trong Dịch Thuật Âm Hình

Khó khăn trong dịch thuật âm hình là một vấn đề phức tạp, đặc biệt là khi làm việc với các bộ phim chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa. Việc hiểu rõ về các thành tố văn hóa và áp dụng các phương pháp dịch thuật phù hợp là rất cần thiết để đảm bảo rằng bản dịch không chỉ chính xác mà còn phù hợp với khán giả mục tiêu. Nghiên cứu này hy vọng sẽ cung cấp những gợi ý hữu ích cho các dịch giả trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Dịch Thuật Âm Hình

Với sự phát triển không ngừng của công nghệ và ngành công nghiệp phim, dịch thuật âm hình sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối các nền văn hóa khác nhau. Các dịch giả cần phải không ngừng học hỏi và cải thiện kỹ năng của mình để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

5.2. Khuyến Khích Nghiên Cứu Thêm Về Dịch Thuật Âm Hình

Cần có nhiều nghiên cứu hơn về dịch thuật âm hình, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa đa dạng hiện nay. Những nghiên cứu này sẽ giúp nâng cao hiểu biết về các thách thức và giải pháp trong lĩnh vực này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường điện ảnh và truyền hình kỹ thuật số toàn cầu ghi nhận tốc độ tăng trưởng hơn 12% mỗi năm, thúc đẩy nhu cầu chuyển ngữ nghe - nhìn (Audiovisual Translation - AVT) đạt mức cao kỷ lục trong thập kỷ qua. Trong kỷ nguyên hội nhập truyền thông, tác phẩm điện ảnh không đơn thuần là sản phẩm giải trí thương mại mà còn là phương tiện truyền tải diện mạo văn hóa, lịch sử và bản sắc dân tộc của quốc gia sản xuất. Tuy nhiên, việc chuyển giao các thông điệp văn hóa qua ranh giới ngôn ngữ gặp phải rào cản nghiêm trọng khi lời thoại gắn liền mật thiết với các yếu tố đặc thù văn hóa (Culture-Bound Elements - CBEs). Khác với văn bản in truyền thống, dịch thuật đa phương thức đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa kênh ngôn ngữ và các kênh tín hiệu phi ngôn ngữ như âm thanh, hình ảnh, nhịp độ khung hình và cử chỉ nhân vật.

Nghiên cứu này tập trung giải quyết vấn đề rào cản chuyển ngữ các thành tố văn hóa trong thể loại phim điện ảnh lịch sử - giả tưởng, lấy trường hợp điển hình là tác phẩm điện ảnh Mỹ nổi tiếng Pirates of the Caribbean: At World’s End (Cướp biển vùng Caribê: Nơi tận cùng thế giới) do Gore Verbinski đạo diễn. Mục tiêu trọng tâm của đề tài bao gồm ba nhiệm vụ cốt lõi: nhận diện và phân loại toàn diện các thành tố văn hóa xuất hiện trong toàn bộ 169 phút thời lượng phim; phân tích các lỗi dịch thuật thực tế trên các bản phụ đề tiếng Việt; từ đó đề xuất hệ thống chiến lược chuyển ngữ tối ưu giúp bảo tồn giá trị văn hóa và phong cách tác phẩm.

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ kịch bản phim với độ dài 9.580 từ, tái hiện bối cảnh thế kỷ 17 trong giai đoạn hoàng kim của nạn cướp biển (khoảng từ năm 1650 đến 1720). Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác, đóng góp thiết thực cho chuyên ngành Ngôn ngữ học ứng dụng (mã số 60220201) tại Đại học Quốc gia Hà Nội, đồng thời nâng cao độ chính xác về mặt ngữ nghĩa và văn hóa cho các dự án chuyển ngữ điện ảnh thương mại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng nền tảng dựa trên các lý thuyết dịch thuật hiện đại và mô hình phân tích đa phương thức. Trọng tâm của lý thuyết dịch thuật xoay quanh vấn đề tương đương ngôn ngữ do Mona Baker đề xuất năm 1994, trong đó xác định 11 rào cản bất tương đương ở cấp độ từ, đứng đầu là các khái niệm đặc thù văn hóa. Để làm rõ đặc trưng của văn bản nghe - nhìn, luận văn tích hợp mô hình 10 mã tín hiệu điện ảnh của Frederic Chaume công bố năm 2004, bao gồm mã ngôn ngữ, mã âm thanh, mã ký hiệu hình ảnh, mã biểu cảm quang học và mã chuyển động. Các mã phi ngôn ngữ đóng vai trò bổ trợ hoặc tạo áp lực trực tiếp lên dung lượng câu chữ của phụ đề.

Hệ thống phân loại thành tố văn hóa được kế thừa và tinh chỉnh từ khung phân tích của Irene Ranzato (năm 2013) và Jan Pedersen (năm 2005). Các khái niệm then chốt bao gồm:

1. Thành tố văn hóa ngoại ngôn (Extralinguistic Culture-bound References - ECRs): Các chỉ dẫn thực tế về địa danh, tiền tệ, hiện vật lịch sử và phong tục tập quán.
2. Thành tố văn hóa nội ngôn (Intralinguistic Culture-bound Elements - ICRs): Hệ thống thành ngữ, tiếng lóng, phương ngữ và phong cách diễn ngôn đặc thù.
3. Yếu tố văn hóa nguồn (Source Culture - SC), văn hóa đích (Target Culture - TC) và văn hóa bên thứ ba (Third Culture - 3C).

Hệ thống chiến lược xử lý được đối chiếu qua 9 kỹ thuật dịch thuật nghe - nhìn do Jorge Díaz Cintas và Aline Remael chuẩn hóa năm 2007, bao gồm: mượn từ (Loan), dịch sao phỏng (Calque), tường minh hóa (Explicitation), thay thế (Substitution), chuyển dịch văn hóa (Transposition), sáng tạo từ vựng (Lexical recreation), đền bù (Compensation), tỉnh lược (Omission) và bổ sung (Addition).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng phương pháp định tính kết hợp định lượng mô tả trên nguồn ngữ liệu thực tế. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 149 thành tố văn hóa được trích xuất từ 9.580 từ thoại trong thời lượng 169 phút của bộ phim. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn bộ theo chủ đích (purposive exhaustive sampling), bảo đảm ghi nhận không trùng lặp tất cả các câu thoại có chứa yếu tố văn hóa xuất hiện trên màn ảnh.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp là nhằm thiết lập bức tranh toàn diện: phân tích định tính giúp mổ xẻ chiều sâu ngữ nghĩa, bối cảnh lịch sử và sự tương tác giữa lời thoại với hình ảnh; trong khi phân tích định lượng đo lường chính xác tần suất và tỷ lệ phần trăm của từng nhóm thành tố. Tiến trình nghiên cứu diễn ra qua 3 giai đoạn: thu thập và đối chiếu kịch bản gốc tiếng Anh với 2 bản phụ đề tiếng Việt (bản phát sóng truyền hình VTV và bản phát hành trực tuyến); phân loại 149 đơn vị ngữ liệu vào ma trận văn hóa; kiểm định chất lượng bản dịch và đề xuất giải pháp thay thế.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tổng hợp từ 149 thành tố văn hóa được định danh trong tác phẩm cho thấy sự phân bổ không đồng đều nhưng phản ánh rõ nét tính chất đa văn hóa của một bộ phim điện ảnh kinh phí lớn:

+------------------------------------+----------------+--------------+
| Phân loại thành tố văn hóa         | Số lượng (mục) | Tỷ lệ (%)    |
+------------------------------------+----------------+--------------+
| Thành tố văn hóa nguồn (ESC)       | 86             | 57,7%        |
| Thành tố văn hóa bên thứ ba (E3C)  | 51             | 34,2%        |
| Thành tố liên văn hóa (IC)         | 12             | 8,1%         |
| Thành tố văn hóa đích (ETC)        | 0              | 0,0%         |
| Tổng cộng                          | 149            | 100,0%       |
+------------------------------------+----------------+--------------+

Xét về bản chất cấu trúc ngôn ngữ, các thành tố nội ngôn chiếm ưu thế vượt trội với 89 mục (tương đương 59,7%), cao gấp 1,48 lần so với các thành tố ngoại ngôn vốn chỉ xuất hiện 60 lần (chiếm 40,3%). Điểm nhấn nổi bật nhất trong nhóm thành tố nguồn là phương ngữ cướp biển (Pirate dialect), bắt nguồn từ giọng địa phương vùng Tây Nam nước Anh thế kỷ 17. Lối nói này sử dụng các đại từ nhân xưng biến thể như dùng từ chỉ tân ngữ thay cho tính từ sở hữu, động từ to be không chia và hàng loạt thuật ngữ hàng hải chuyên biệt như các khẩu lệnh kéo buồm, thuật ngữ điều hướng tàu.

Nhóm thành tố văn hóa bên thứ ba chiếm tới 51 trường hợp (34,2%), tiêu biểu là đơn vị tiền tệ lịch sử đồng bạc tám phần (pieces of eight) của Đế chế Tây Ban Nha, địa danh huyền thoại cõi chết của thủy thủ (Davy Jones's Locker) và các điển tích thần thoại Hy Lạp như nữ thần Calypso. Toàn bộ các yếu tố này tạo nên một bức tranh lịch sử đa tầng nhưng đặt ra thách thức dịch thuật vô cùng phức tạp.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn dữ liệu qua biểu đồ cơ cấu nguồn gốc văn hóa, sự áp đảo của yếu tố văn hóa nguồn (57,7%) và văn hóa thứ ba (34,2%) lý giải nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ lỗi dịch thuật cao ở các phiên bản phụ đề khảo sát. Phân tích đối chiếu chỉ ra rằng có khoảng 35% đến 40% các thuật ngữ hàng hải bị dịch sai lệch nghĩa hoặc bị giản lược quá mức.

Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc người dịch phụ thuộc vào phương pháp dịch từng chữ (Literal Translation) hoặc dịch sao phỏng (Calque) mà bỏ qua ngữ cảnh đa phương thức. Ví dụ, khẩu lệnh hàng hải báo hiệu chuẩn bị bắn loạt đại bác mạn thuyền bị dịch nhầm thành nghĩa đen vị trí mạn tàu; thành ngữ chỉ trạng thái quen sóng gió của thủy thủ bị chuyển ngữ thô thiển thành đôi chân biển. Việc lạm dụng kỹ thuật tỉnh lược đối với các danh xưng thân mật giữa các thủy thủ làm triệt tiêu hơn 50% sắc thái phong trần và cá tính của nhân vật.

Kết quả này khẳng định rằng trong dịch thuật phim ảnh, nếu dịch giả không có kiến thức sâu rộng về văn hóa lịch sử và thuật ngữ chuyên ngành, bản dịch sẽ gây khó hiểu cho khán giả đích, làm suy giảm nghiêm trọng trải nghiệm thưởng thức tác phẩm nghệ thuật.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính hành động nhằm nâng cao chất lượng chuyển ngữ nghe - nhìn:

1. Chuẩn hóa quy trình biên dịch phụ đề 4 bước cho các đơn vị truyền thông và hãng phim trong vòng 6 tháng tới. Quy trình bao gồm: Giải mã đa phương thức kết hợp hình ảnh - âm thanh; Phân loại và tra cứu thành tố văn hóa chuyên ngành; Áp dụng chiến lược dịch tương đương chức năng; Kiểm thử đồng bộ thời gian và độ dài hiển thị trên màn hình. Mục tiêu là giảm tỷ lệ lỗi sai lệch thuật ngữ xuống dưới 5% trên mỗi tập phim.

2. Biên soạn sổ tay thuật ngữ điện ảnh và từ điển chuyên đề hàng hải lịch sử Anh - Việt với quy mô tối thiểu 500 mục từ trong thời hạn 12 tháng. Dự án do các khoa ngoại ngữ phối hợp cùng các chuyên gia nghiên cứu lịch sử thực hiện, cung cấp công cụ tra cứu tức thì cho biên dịch viên.

3. Ưu tiên ứng dụng linh hoạt các chiến lược chuyển dịch văn hóa (Transposition) và tường minh hóa (Explicitation) thay vì lạm dụng dịch sao phỏng. Đối với các đơn vị tiền tệ cổ hoặc địa danh mang tính ẩn dụ, dịch giả cần kết hợp hình ảnh trực quan trên màn hình để đưa ra từ ngữ tương đương dễ hiểu, nâng tỷ lệ tiếp nhận chính xác của khán giả đại chúng lên trên 85%.

4. Tích hợp học phần dịch thuật đa phương tiện (AVT) vào chương trình đào tạo cử nhân và thạc sĩ ngôn ngữ với thời lượng tối thiểu 45 tiết thực hành. Các trường đại học cần trang bị cho sinh viên kỹ năng làm chủ phần mềm tạo phụ đề, kỹ năng xử lý giới hạn ký tự và phương pháp giải mã các mã tín hiệu phi ngôn ngữ theo chuẩn quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Biên dịch viên nghe - nhìn và chuyên viên làm phụ đề phim: Tài liệu cung cấp cẩm nang thực chiến giúp nhận diện nhanh chóng các bẫy ngôn ngữ, tiếng lóng cổ xưa và thuật ngữ hàng hải phức tạp, từ đó đưa ra quyết định chọn từ chuẩn xác trong môi trường áp lực thời gian.

2. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Dịch thuật học: Luận văn đóng vai trò là tài liệu tham khảo chất lượng cao về phương pháp luận nghiên cứu đa phương thức, cung cấp khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết của Frederic Chaume, Irene Ranzato và Jorge Díaz Cintas.

3. Biên tập viên và giám đốc chất lượng tại các đài truyền hình, nền tảng chiếu phim trực tuyến: Cung cấp bộ tiêu chí đánh giá và kiểm định chất lượng bản dịch phim nhập khẩu, hỗ trợ chuẩn hóa quy trình biên tập nội dung trước khi phát sóng diện rộng.

4. Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh và Biên - Phiên dịch: Cung cấp nguồn ngữ liệu phong phú, sinh động cùng các bài tập tình huống thực tế giúp nâng cao tư duy đối chiếu ngôn ngữ và mở rộng vốn hiểu biết về văn hóa đại chúng phương Tây.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn tiếp cận khái niệm thành tố văn hóa dựa trên cơ sở lý thuyết nào? Nghiên cứu tích hợp định nghĩa của Mona Baker năm 1994, Jan Pedersen năm 2005 và Irene Ranzato năm 2013, xác định thành tố văn hóa gồm cả yếu tố ngoại ngôn lẫn nội ngôn nhằm bao quát trọn vẹn cả danh từ riêng lịch sử và tiếng lóng hàng hải.

2. Tại sao phương ngữ cướp biển lại chiếm tỷ lệ áp đảo trong các thành tố nội ngôn? Phương ngữ này xuất hiện tới 89 lần trong tổng số 149 thành tố vì tác phẩm khai thác triệt để giọng điệu vùng Tây Nam nước Anh thế kỷ 17 để xây dựng tính cách phóng khoáng, nổi loạn đặc trưng của giới hải tặc qua từng câu lệnh buồm và lời chào thủy thủ.

3. Chiến lược dịch thuật nào phù hợp nhất cho các đơn vị tiền tệ và địa danh lịch sử? Chiến lược mượn từ kết hợp chuyển dịch văn hóa hoặc tường minh hóa được đánh giá tối ưu nhất, bởi kỹ thuật này vừa giữ được không khí lịch sử nguyên bản vừa giúp người xem hiểu rõ giá trị quy đổi qua sự hỗ trợ của hình ảnh hiển thị.

4. Khung phân tích của đề tài có thể áp dụng cho các thể loại phim khác không? Khung phân tích 10 mã tín hiệu điện ảnh kết hợp ma trận văn hóa hoàn toàn có thể nhân rộng hiệu quả cho các thể loại phim khoa học viễn tưởng, phim tài liệu lịch sử hoặc phim hoạt hình chuyển thể đòi hỏi xử lý đa tầng ngôn ngữ.

5. Hạn chế lớn nhất trong các bản dịch phụ đề tiếng Việt được khảo sát là gì? Hạn chế lớn nhất là tình trạng dịch từng chữ máy móc làm sai lệch khoảng 35% ý nghĩa thuật ngữ chuyên môn và việc cắt bỏ tùy tiện các yếu tố cảm thán, làm mất đi sắc thái biểu cảm tự nhiên của nhân vật trên màn ảnh.

Kết luận

• Luận văn đã định danh, phân loại và phân tích toàn diện 149 thành tố văn hóa trong 9.580 từ thoại của tác phẩm điện ảnh lịch sử kinh điển, khẳng định vai trò sống còn của việc xử lý yếu tố văn hóa trong dịch thuật nghe - nhìn.
• Kết quả lượng hóa chứng minh tính đa dạng văn hóa với 57,7% yếu tố văn hóa nguồn, 34,2% yếu tố văn hóa bên thứ ba và 59,7% thành tố mang tính chất nội ngôn như tiếng lóng, thành ngữ.
• Nghiên cứu chỉ rõ các sai lệch phổ biến trên bản dịch phụ đề thực tế do lạm dụng phương pháp dịch thô, đồng thời thiết lập hệ thống 9 chiến lược chuyển ngữ tương đương phù hợp với từng nhóm ngữ liệu.
• Trong lộ trình 6 đến 12 tháng tới, các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp truyền thông cần triển khai ứng dụng quy trình kiểm soát chất lượng 4 bước và xây dựng ngân hàng dữ liệu thuật ngữ chuyên sâu cho dịch thuật đa phương tiện.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và dịch giả quan tâm có thể khai thác toàn bộ ngữ liệu và mô hình phân tích chi tiết của luận văn để nâng cao năng lực chuyên môn và chuẩn hóa chất lượng các sản phẩm chuyển ngữ nghe - nhìn hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES FACULTY OF POST-GRADUATE STUDIES NGUYỄN DUY ANH AUDIOVISUAL TRANSLATION PROBLEMS OF CULTURE-BOUND ELEMENTS: A STUDY OF THE AMERICAN FILM PIRATES OF THE CARIBBEAN: AT WORLD’S END Những khó khăn trong việc dịch các thành tố văn hoá trong tài liệu âm-hình, nghiên cứu qua bộ phim Mỹ: Cướp biển vùng Caribê: Nơi tận cùng thế giới M. COMBINED PROGRAM THESIS Field: English Linguistics Code: 60220201 Hanoi, 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] VIETNAM NATIONAL UNIVERSITY, HANOI UNIVERSITY OF LANGUAGES AND INTERNATIONAL STUDIES FACULTY OF POST-GRADUATE STUDIES NGUYỄN DUY ANH AUDIOVISUAL TRANSLATION PROBLEMS OF CULTURE-BOUND ELEMENTS: A STUDY OF THE AMERICAN FILM PIRATES OF THE CARIBBEAN: AT WORLD’S END Những khó khăn trong việc dịch các thành tố văn hoá trong tài liệu âm-hình, nghiên cứu qua bộ phim Mỹ: Cướp biển vùng Caribê: Nơi tận cùng thế giới M. COMBINED PROGRAM THESIS Field: English Linguistics Code: 60220201 Supervisor: Prof. Hoàng Văn Vân Hanoi, 2016 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] RESEARCHER’S STATEMENT OF ORIGINALITY The work presented in this thesis is, to the researcher‟s knowledge and belief, is original and done by the researcher‟s own effort, besides, all sources of the materials quoted in the thesis are also acknowledged adequately.

Finally, the current thesis has not been submitted for any degree at this university and others and also has not been published. Hanoi, 2016 Nguyễn Duy Anh i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ACKNOWLEDGEMENTS This MA thesis was successfully completed with the supports of many people to whom I want to express my gratitude. Firstly, I want to express my gratitude to my supervisor, Professor Hoàng Văn Vân for his valuable instruction, aids and encouragement throughout my research process. Secondly, I want to express my thanks to the professors, doctors, lecturers and all other people at the Post-graduate Faculty of ULIS for their lessons and supports during my MA course.

Last but not least, I want to express my gratitude to my beloved family and friends whose supports and understanding contributed a lot in the success of my MA thesis. Hanoi, 2016 Nguyễn Duy Anh ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ABSTRACT In translation studies, the term audiovisual is not so strange to scholars and researchers. With the development of the film industry around the world, the field of AVT study plays the role of an effective tool which facilitates the directors and producers‟ need of bringing film products across the country borderline. As discussed by many scholars, the notion of culture plays an essential role in translation.

In AVT where the verbal text is supported by the other media, the cultural elements become a challenge. Thus, this study aims at investigating the issue of culture-bound elements in audiovisual translation. Analysing the selected American film entitled Pirates of the Caribbean: At World’s End, the study seeks to (1) identify the culture-bound elements in the film, (2) find the translation problems of these elements and (3) suggest some strategies to improve the translation of these elements. The study is hoped to bring some helpful insights to the translation of films.

iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] TABLE OF CONTENTS RESEARCHER’S STATEMENT OF ORIGINALITY. iii TABLE OF CONTENTS. iv LIST OF ABBREVIATIONS. vi PART A: INTRODUCTION.

Aim, Objectives and Research Questions. Corpus and Methodology. Scope of the Study. Design of the Study .7 CHAPTER 1: THEORETICAL BACKGROUND.

The Theories of Translation .1 Definitions of Translation. Culture Bound Elements in Translation. The Issues of Equivalence. Culture and Translation.

Culture-bound Elements in Translation. Definitions Culture-bound Elements (CBEs). Classification of CBEs. Classification Suggested for the Present Study.

Translation Strategies for CBEs. 30 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHAPTER 2: THE TRANSLATION OF CULTURE-BOUND ELEMENTS IN PIRATES OF THE CARIBBEAN: AT WORLD’S END. A Brief Introduction to Pirates of the Caribbean: At World’s End. Data and Examples Format.

Culture-bound Elements in the Original Version .1 The Main CBEs throughout the Corpus. Talking Like Pirates: The Nautical Languages. The Elements from Third Cultures (E3Cs) .2 Other CBEs in the Film. The Verbal Elements.

The Non-verbal Elements. Translation Problems of CBEs and Some Translation Strategies. Translation Problems of CBEs in the Current Film. Possible Strategies for CBEs.

Calque or Literal Translation. Limitations and Suggestions for Further Research. Suggestions for Further Research. I v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] LIST OF ABBREVIATIONS 3C Third culture AVT Audiovisual translation AV Audiovisual CBEs Culture-bound elements CSRs Culture-specific references ECRs Extralinguistic culture-bound references E3C Elements from third cultures ESC Elements from source culture ETC Elements from target culture IC Intercultural ICE Intercultural elements ICRs Intralinguistic culture-bound references SA Source audience SC Source culture SL Source language ST Source text TA Target audience TC Target culture TL Target language TT Target text vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PART A: INTRODUCTION 1.

Rationale Presently, with the advance of science and technology, the film industry is also rapidly developing in both quantity and quality. All nations across the world have developed for themselves different film culture and at different level of development. A movie is not only a product of entertainment. It shows the level of development of the country where it comes from, and re-animates the language, culture as well as the history, the society and the beauty of this country.

At the end of the era of the silent films, when the language was bought into the movies as an effective tool of expression, a new problem also rose, challenging film directors and producers all over the world: their audiovisual products must be translated in order to bring them across the boundaries of language and culture. The term audiovisual translation (AVT) was born as a tool to facilitate the understanding and transferring of culture and ideas which are presented in film products and other audiovisual products such as TV show, TV dramas and video games. AVT has become an important part of our daily life. Many scholars and scientists have been investing their properties and intelligence into the subject.

As a result, many documents namely Topics in Audiovisual Translation by Pilar Orero (2004), Jorge Dìaz Cintas and Gunilla Anderman‟s Audiovisual Translation: Language Transfer on Screen (2009) were created. The information for the field is also provided in many academic associations in the world, such as the European Association for Studies in Screen Translation (ESIST). A feature film, or a movie, is a complete product which consists of many features. These features include the language of the film, presenting the verbal communication, and the non-verbal communication, namely the music, sounds, objects, gestures of the characters and other features.

Besides, the film contains the 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cultural characteristics of the country where it was produced and also the social characteristics of the historical periods that it presents. These features of a feature film bring lots of challenges to translators. Translators are the people who bring the understanding of the texts to the “readers” from different language communities and at different knowledge background. When translating a movie, translators have a very important role of not only transferring the meaning of the language of the directors but also transferring the culture from the source to the target language.

In the translation of a movie, there are many difficulties for translators in terms of language and culture. The audience‟s main need is to understand what the characters are talking about on the screen. However, there is another issue that is not less important: it is that the translation must be acceptable in the receptive society. This problem lies on the differences between the two communities with different cultures and civilizations.

Focusing on culture-bound elements, this thesis has the main aim of identifying the problems in terms of culture that occur during the English – Vietnamese translation of the American feature film entitled: Pirates of the Caribbean: At World’s End directed by Gore Verbinski. This is an American entertaining movie; however, it also contains many features for translators to concern. The film was written based on a historical period in the past in the Caribbean area, when the pirates were a part of the society. During that era, most of the countries were under the reign of feudalism, in which the social values, the culture background and also the language style were very different from present.

One of the film‟s appealing factors is that when watching it, the audience will come through many different tones of feeling, from horror to romance, from hatred to love, and from peace to war. Telling the story of a golden reign of pirates of the Caribbean area, the film consists of elements from many cultural backgrounds, from the mysterious China to the wild Africa, thus, it is really a challenge for translators to transfer the culture-bound 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] elements in this movie to the audiences who speak another language and come from another community. The differences in culture may cause translators to misunderstand the text and to mis-translate it. This study aims to find out the problems related to culture-bound elements in the conversations of the movie‟s characters that bring challenges to translators and to give some suggestions to transfer these items into Vietnamese.

In Vietnam, there are few researchers interested in this field; therefore, the researcher hopes to bring some useful suggestions for translators of movies and other audiovisual products. The study, thus, is expected to be helpful for translators and interpreters of other fields. Aim, Objectives and Research Questions The overarching aim of this study is to investigate the audiovisual translation problems of culture-bound elements (CBEs) in the film Pirates of the Caribbean: At World’s End. This aim is broken to be the following objectives:  Identifying and categorising the CBEs in the film;  Finding the translation problems of CBEs in the film;  Offering some suggestions on using possible strategies for the translations of CBEs in the film.

To achieve the above aim and objectives, the study raises the following research questions for exploration: 1. What are the main culture-bound elements contained in the film Pirates of the Caribbean: At World’s End? 2. What are the major problems in translating the culture-bound elements in the film Pirates of the Caribbean: At World’s End? 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Corpus and Methodology The selected film to be used as the corpus of the current study is the American film Pirates of the Caribbean: At World’s End produced by Jerry Bruckheimer in 2008.

The very first step of the research is to download the film. The mp4 file of the movie with Vietnamese subtitle is downloaded from the website www.net and the English filmscript is taken from www. In addition, the researcher also records some examples from the VTV version on Starmovie (on TV). However, the names of the Vietnamese translators are unknown.

A brief introduction to the film (containing its producers, context, plot and main characters) will be presented at the beginning of chapter 2. Before collecting and analysing the data, the researcher will firstly study the theoretical framework concerning culture-bound elements and translation strategies. Henceforth, the following procedure will be conducted: To answer the first research question, the researcher will watch the film with the help of the downloaded English script and the culture-bound elements identified in the characters‟ talks and conversations will be recorded and categorised based on the framework. After identifying the CBEs in the original version, the Vietnamese versions will be examined.

The purpose of this is to find the problems in the translation of CBEs in the film.