Tạp Chí Sông Hương và Cửa Việt Trong Giai Đoạn Đầu Của Văn Học Đổi Mới (1986-1996)

Luận văn thạc sĩ văn học nghiên cứu ussh tạp chí sông hương và cửa việt trong giai đoạn đầu của văn học đổi mới khảo sát giai đoạn 1986, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Kim Hằng
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Xuân Thạch
• Trường học: Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tạp Chí Sông Hương Và Cửa Việt Trong Giai Đoạn Đầu Của Văn Học Đổi Mới (Khảo Sát Giai Đoạn 1986 – 1996)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lí do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Mục đích nghiên cứu đề tài
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VĂN HỌC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN ĐẦU ĐỔI MỚI VÀ HAI TỜ TẠP CHÍ SÔNG HƯƠNG, CỬA VIỆT
• 1.1. Khái lược về Đổi mới Văn học
• 1.1.1. Tiền đề Đổi mới văn học Việt Nam
• 1.1.2. Đổi mới văn học giai đoạn 1986 - 1996
• 1.1.3. Vai trò của báo chí đối với văn học trong giai đoạn đầu của Đổi mới văn học
• 1.2. Khái quát về tạp chí Sông Hương và Cửa Việt
• 1.2.1. Tạp chí Sông Hương
• 1.2.2. Tạp chí Cửa Việt
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐỔI MỚI Ở BÌNH DIỆN LÍ LUẬN, PHÊ BÌNH
• 2.1. Sự xuất hiện tư tưởng mới trong văn học
• 2.1.1. Mối quan hệ giữa văn học và chính trị
• 2.1.2. Mối quan hệ giữa văn nghệ và hiện thực
• 2.2. Tâm thế của lớp nhà văn đối với công cuộc Đổi mới văn học
• 2.2.1. Bàn về Đổi mới văn học
• 2.2.2. Bàn về các hiện tượng văn học
• 2.2.3. Phê bình văn học
• 2.3. Hình thành đội ngũ tác giả
• 2.3.1. Hình thành đội ngũ tác giả thường trực cộng tác
• 2.3.2. Chuẩn bị đóng góp cho việc nâng đỡ nghệ sĩ tương lai
• 2.3.3. Góp phần tái khẳng định những giá trị độc đáo
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG ĐỔI MỚI Ở BÌNH DIỆN SÁNG TÁC
• 3.1. Mở rộng phạm vi phản ánh hiện thực
• 3.1.1. Đề cập đến tiêu cực xã hội
• 3.1.2. Đề cập đến những đau thương, mất mát trong quá khứ và hiện tại
• 3.1.3. Đề cập đến hiện thực huyền ảo, thế giới tâm linh
• 3.2. Cảm hứng mới trong văn học
• 3.2.1. Cảm hứng tự phê phán
• 3.2.2. Cảm hứng thế sự và cảm hứng đời tư
• 3.2.3. Sự xuất hiện khuynh hướng mới về nghệ thuật
• 3.2.3.1. Sự xuất hiện khuynh hướng mới về nghệ thuật trong thơ ca
• 3.2.3.2. Sự xuất hiện khuynh hướng mới về nghệ thuật trong văn xuôi
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng quan về Khảo Sát Văn Học Đổi Mới Tạp Chí Sông Hương và Cửa Việt

Khảo sát văn học Đổi mới là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu văn học Việt Nam, đặc biệt là trong giai đoạn 1986-1996. Hai tạp chí Sông Hương và Cửa Việt đã đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh và thúc đẩy sự phát triển của văn học trong thời kỳ này. Sự ra đời của các tạp chí này không chỉ là một bước tiến trong việc phát triển văn hóa văn nghệ mà còn là một diễn đàn cho các nhà văn, nhà phê bình thể hiện quan điểm và sáng tác của mình.

1.1. Khái quát về văn học Đổi mới tại Việt Nam

Văn học Đổi mới bắt đầu từ năm 1986, khi Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng công cuộc Đổi mới. Giai đoạn này đánh dấu sự chuyển mình mạnh mẽ của văn học, với nhiều tác phẩm và tác giả mới xuất hiện, phản ánh chân thực đời sống xã hội.

1.2. Vai trò của tạp chí Sông Hương và Cửa Việt

Tạp chí Sông Hương và Cửa Việt không chỉ là nơi đăng tải các tác phẩm văn học mà còn là diễn đàn cho các cuộc thảo luận về lý luận và phê bình văn học. Hai tạp chí này đã góp phần quan trọng trong việc định hình và phát triển văn học Đổi mới.

II. Những thách thức trong văn học Đổi mới Vấn đề và giải pháp

Trong giai đoạn Đổi mới, văn học Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức, từ việc tìm kiếm giọng điệu mới đến việc phản ánh những vấn đề xã hội phức tạp. Các nhà văn cần phải vượt qua những rào cản cũ để có thể sáng tác tự do hơn.

2.1. Thách thức trong việc phản ánh hiện thực

Nhiều tác giả gặp khó khăn trong việc thể hiện những vấn đề nhạy cảm của xã hội. Việc tìm kiếm một giọng điệu mới và cách tiếp cận mới là điều cần thiết để văn học có thể phát triển.

2.2. Giải pháp cho những thách thức văn học

Các tạp chí như Sông Hương và Cửa Việt đã đưa ra nhiều giải pháp, từ việc khuyến khích các tác giả trẻ đến việc tổ chức các diễn đàn thảo luận để tạo ra một môi trường sáng tác cởi mở hơn.

III. Phương pháp nghiên cứu văn học Đổi mới qua tạp chí Sông Hương và Cửa Việt

Để hiểu rõ hơn về văn học Đổi mới, việc nghiên cứu các tạp chí Sông Hương và Cửa Việt là rất cần thiết. Các phương pháp nghiên cứu văn học sử, văn hóa học và thi pháp học sẽ giúp làm rõ vai trò của hai tạp chí này trong giai đoạn Đổi mới.

3.1. Phương pháp tiếp cận văn học sử

Phương pháp này giúp phân tích sự phát triển của văn học qua các giai đoạn khác nhau, từ đó nhận diện được những thay đổi trong tư duy sáng tác của các nhà văn.

3.2. Phương pháp tiếp cận văn hóa học

Nghiên cứu văn hóa học sẽ giúp hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và văn hóa mà các tác phẩm văn học được sáng tác, từ đó làm nổi bật vai trò của tạp chí trong việc phản ánh đời sống văn hóa.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn học Đổi mới

Nghiên cứu về tạp chí Sông Hương và Cửa Việt không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn văn học hiện đại. Những bài học từ giai đoạn Đổi mới có thể giúp các nhà văn trẻ hôm nay trong việc tìm kiếm giọng điệu và phong cách riêng.

4.1. Tác động đến các tác giả trẻ

Nghiên cứu này có thể giúp các tác giả trẻ nhận thức rõ hơn về vai trò của họ trong việc phát triển văn học hiện đại, từ đó khuyến khích họ sáng tác một cách tự do và sáng tạo hơn.

4.2. Định hướng cho các tạp chí văn học hiện nay

Các tạp chí văn học hiện nay có thể học hỏi từ mô hình hoạt động của Sông Hương và Cửa Việt để tạo ra một không gian sáng tác phong phú và đa dạng hơn.

V. Kết luận Tương lai của văn học Đổi mới tại Việt Nam

Văn học Đổi mới đã mở ra một trang mới cho văn học Việt Nam, với nhiều cơ hội và thách thức. Tương lai của văn học sẽ phụ thuộc vào khả năng của các nhà văn trong việc tiếp tục đổi mới và sáng tạo.

5.1. Tầm quan trọng của việc duy trì sự đổi mới

Để văn học Việt Nam tiếp tục phát triển, việc duy trì sự đổi mới trong tư duy sáng tác là rất cần thiết. Các nhà văn cần phải luôn tìm kiếm những cách tiếp cận mới để phản ánh đời sống xã hội.

5.2. Vai trò của các tạp chí trong tương lai

Các tạp chí như Sông Hương và Cửa Việt sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và phát triển tài năng văn học mới, đồng thời là nơi để các nhà văn thể hiện quan điểm và sáng tác của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Năm 1986 đánh dấu cột mốc lịch sử khi Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức phát động công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước. Tư tưởng chỉ đạo nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói đúng sự thật đã tạo nên một luồng sinh khí dân chủ mạnh mẽ, giải phóng tư duy sáng tạo trong đời sống văn học nghệ thuật. Trong giai đoạn 10 năm đầu tiên từ năm 1986 đến năm 1996, văn học Việt Nam chứng kiến sự chuyển biến mang tính bước ngoặt từ hệ hình sử thi sang hệ hình hiện thực thế sự đời tư. Vấn đề cốt lõi đặt ra là vai trò tiên phong của báo chí trong việc mở đường, định hình và thúc đẩy các trào lưu sáng tác mới.

Luận văn thạc sĩ tập trung nghiên cứu vị thế lịch sử và đóng góp học thuật của hai cơ quan ngôn luận văn nghệ nổi bật nhất miền Trung thời kỳ này: Tạp chí Sông Hương tại Thừa Thiên Huế và Tạp chí Cửa Việt tại Quảng Trị. Với phạm vi thời gian 10 năm và quy mô khảo sát toàn diện 111 ấn phẩm, công trình hướng tới mục tiêu làm sáng tỏ những đổi mới sâu sắc trên cả hai bình diện lý luận phê bình và thực tiễn sáng tác. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc lượng hóa dữ liệu với hơn 50 gương mặt tác giả tiêu biểu được phát hiện, chứng minh tỷ lệ hơn 70% tác phẩm văn xuôi giai đoạn này đã dũng cảm mổ xẻ những vấn đề gai góc của đời sống hậu chiến, tái lập vị trí trung tâm của con người cá nhân trong văn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu kết hợp liên ngành giữa lý thuyết loại hình học báo chí văn học và lý thuyết tiếp nhận văn học của Hans Robert Jauss. Cách tiếp cận này nhìn nhận tác phẩm văn học không đơn thuần là văn bản khép kín mà là quá trình đối thoại đa chiều giữa tác giả, cơ quan truyền thông và công chúng độc giả. Đồng thời, luận văn vận dụng thi pháp học hiện đại và xã hội học văn học nhằm phân tích sự tác động qua lại giữa hoàn cảnh văn hóa xã hội với tiến trình vận động nghệ thuật, đặc biệt là dưới ánh sáng định hướng từ Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị ban hành ngày 28 tháng 11 năm 1987.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: "Văn học Đổi mới" - giai đoạn phát triển nghệ thuật gắn liền với tinh thần dân chủ và giải phóng cá tính sáng tạo; "Tính chủ thể nghệ thuật" - ý thức tự do sáng tạo và trách nhiệm công dân của người cầm bút; "Hiện thực thế sự đời tư" - trường không gian nghệ thuật tái hiện đời sống thường nhật và chiều sâu nội tâm con người; "Diễn đàn đối thoại văn học" - phương thức tương tác công khai nhằm kiến tạo các chuẩn mực thẩm mỹ mới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát gồm toàn bộ 111 số tạp chí xuất bản trong giai đoạn 1986 - 1996, bao gồm 78 số Tạp chí Sông Hương và 33 số Tạp chí Cửa Việt. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ theo tiến trình lịch sử 10 năm được sử dụng để phân tích hơn 500 bài viết thuộc các thể loại truyện ngắn, thơ, bút ký và tiểu luận phê bình. Cỡ mẫu này được chọn nhằm phản ánh bức tranh toàn cảnh trung thực, tránh hiện tượng quy nạp phiến diện.

Phương pháp phân tích chủ đạo là tiếp cận văn học sử kết hợp phân tích nội dung văn bản và so sánh đối chiếu. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm vừa định vị chính xác vị thế lịch sử của từng ấn phẩm, vừa đo lường được mức độ chuyển biến của tư tưởng nghệ thuật qua từng mốc thời gian cụ thể từ năm 1986 đến năm 1996.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, ở bình diện lý luận, Tạp chí Sông Hương và Cửa Việt đã tiên phong xóa bỏ tư duy văn nghệ minh họa thô thiển. Cuộc tranh luận sôi nổi giai đoạn 1988 - 1989 giữa các nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân, Lê Xuân Vũ và Lữ Phương cho thấy 100% các ý kiến đối thoại trên Sông Hương đều đồng thuận khẳng định tính độc lập tương đối và quy luật sáng tạo đặc thù của văn nghệ trước chính trị.

Thứ hai, ở bình diện sáng tác, có sự chuyển dịch căn bản từ cảm hứng ca ngợi chiến trận sang cảm hứng thế sự, đời tư và tự phê phán. Hơn 75% tác phẩm văn xuôi đăng trên hai tạp chí từ năm 1990 đến năm 1996 đã thẳng thắn đề cập đến các tiêu cực xã hội, nỗi đau mất mát hậu chiến và thế giới tâm linh huyền ảo.

Thứ ba, hai tạp chí là cái nôi nuôi dưỡng đội ngũ tác giả đột phá. Tạp chí Cửa Việt với sản lượng phát hành 1.500 đến 2.000 bản mỗi số và Sông Hương với dung lượng 112 trang mỗi kỳ đã đưa tên tuổi của Nguyễn Huy Thiệp, Trần Thùy Mai, Nguyễn Quang Lập lên vị trí hàng đầu trên văn đàn dân tộc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân trực tiếp tạo nên thành công của hai tạp chí là tinh thần tự cởi trói tư duy của giới cầm bút, được tiếp sức bởi cuộc gặp gỡ lịch sử giữa Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và hơn 100 văn nghệ sĩ vào ngày 6 và 7 tháng 10 năm 1987 với thông điệp kiên quyết không uốn cong ngòi bút.

So với các tờ báo trung ương như Báo Văn nghệ hay Văn nghệ Quân đội, Sông Hương và Cửa Việt thể hiện sự nhạy bén và độ dấn thân đặc trưng của văn nghệ miền Trung. Cơ cấu dữ liệu phản ánh rõ nét qua bảng phân bố thể loại với văn xuôi chiếm khoảng 45%, thơ chiếm 35%, lý luận phê bình chiếm 20%, cùng biểu đồ biểu diễn tần suất các bài viết phản biện xã hội tăng trưởng hơn 60% trong giai đoạn cao điểm 1988 - 1992.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thực hiện số hóa toàn bộ di sản báo chí văn nghệ thời kỳ Đổi mới. Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch chủ trì phối hợp cùng Thư viện Quốc gia số hóa chất lượng cao 100% kho tư liệu 111 số tạp chí Sông Hương và Cửa Việt trong vòng 12 tháng, xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ tra cứu học thuật mở.

Thứ hai, tuyển chọn và tái bản các công trình có giá trị lịch sử. Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp với Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Thừa Thiên Huế và Quảng Trị xuất bản 2 bộ tuyển tập chuyên đề về văn xuôi và lý luận phê bình trong thời hạn 18 tháng, với chỉ tiêu phát hành đến 100% các trường đại học đào tạo khối ngành xã hội nhân văn.

Thứ ba, đưa chuyên đề báo chí văn nghệ Đổi mới vào chương trình đào tạo sau đại học. Các viện nghiên cứu và trường đại học tích hợp học phần 3 tín chỉ về vai trò của báo chí trong việc chuyển đổi hệ hình văn học, áp dụng chính thức từ năm học 2026 - 2027.

Thứ tư, nâng cao quyền tự chủ sáng tạo cho các cơ quan báo chí văn nghệ địa phương. Cơ quan quản lý báo chí cần khuyến khích tinh thần phản biện xã hội lành mạnh, nâng tỷ lệ bài viết nghiên cứu thể nghiệm và phê bình sắc bén lên mức tối thiểu 30% dung lượng mỗi số xuất bản nhằm kích hoạt nội lực sáng tạo của thế hệ tác giả mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Báo chí học. Luận văn cung cấp hệ thống 111 số tạp chí tư liệu gốc và các chỉ mục dẫn chứng khoa học, giúp ích trực tiếp cho việc xây dựng luận chứng trong các công trình nghiên cứu học thuật.

Nhóm thứ hai là giảng viên đại học và các chuyên gia nghiên cứu văn học sử. Công trình đóng vai trò là tài liệu tham khảo đáng tin cậy để biên soạn giáo trình chuyên khảo về văn học Việt Nam giai đoạn 1986 - 1996 và thiết kế các bài giảng chuyên đề về mối quan hệ giữa báo chí và văn nghệ.

Nhóm thứ ba là đội ngũ biên tập viên và lãnh đạo các cơ quan thông tấn báo chí văn nghệ hiện nay. Bài học kinh nghiệm từ mô hình quản trị tòa soạn, cách thức khơi gợi tranh luận công khai và cơ chế ươm mầm tài năng trẻ của Sông Hương và Cửa Việt mang giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn.

Nhóm thứ tư là các nhà văn, nhà thơ và giới sáng tác đương đại. Tài liệu giúp người viết hiểu sâu sắc về bước chuyển mình của văn học dân tộc, tiếp thu bản lĩnh dấn thân và tinh thần nhìn thẳng sự thật để nuôi dưỡng cảm hứng nghệ thuật chân chính.

Câu hỏi thường gặp

Thập niên 1986 - 1996 có vai trò như thế nào trong tiến trình văn học Đổi mới? Đây là giai đoạn bản lề sôi động nhất khi nền văn học chuyển từ khuynh hướng sử thi thời chiến sang khuynh hướng thế sự đời tư. Khoảng thời gian 10 năm này ghi nhận sự thay đổi toàn diện về quan niệm con người, tổ chức thành công hơn 10 cuộc hội thảo học thuật lớn và định hình phong cách cho nhiều tác gia đương đại.

Vì sao Tạp chí Sông Hương và Cửa Việt có sức ảnh hưởng toàn quốc dù mang danh nghĩa báo chí địa phương? Tuy trực thuộc Hội Văn nghệ Thừa Thiên Huế và Quảng Trị, hai tạp chí được dẫn dắt bởi ban biên tập giàu bản lĩnh như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Tô Nhuận Vỹ, Nguyễn Khắc Phê. Hai ấn phẩm đã thu hút sự tham gia thường xuyên của hơn 200 trí thức, cộng tác viên tên tuổi trên toàn quốc.

Cuộc tranh luận lý luận nổi bật trên Tạp chí Sông Hương năm 1988 - 1989 tập trung vào điều gì? Cuộc tranh luận xoay quanh mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị giữa Lại Nguyên Ân, Lê Xuân Vũ và Lữ Phương. Trọng tâm là khẳng định văn nghệ có quy luật và ngôn ngữ đặc thù, bác bỏ tư duy biến văn học thành công cụ tuyên truyền giản đơn.

Quy mô mẫu khảo sát của luận văn được xác lập ra sao? Tác giả tiến hành khảo sát toàn bộ 111 số tạp chí xuất bản trong 10 năm từ năm 1986 đến năm 1996, gồm 78 số Tạp chí Sông Hương và 33 số Tạp chí Cửa Việt. Cỡ mẫu này bảo đảm độ bao phủ 100% các biến động xuất bản của hai tờ tạp chí.

Đóng góp nổi bật nhất của Tạp chí Cửa Việt đối với thể loại văn xuôi là gì? Trong 17 số đầu tiên xuất bản giai đoạn 1990 - 1992 với sản lượng 2.000 bản mỗi kỳ, Tạp chí Cửa Việt đã dũng cảm công bố các tác phẩm văn xuôi đột phá của Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Quang Lập, mở rộng biên độ hiện thực sang thế giới huyền ảo và tâm linh sâu sắc.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đề ra:

• Khảo sát hệ thống và phân loại toàn diện 111 ấn phẩm của Tạp chí Sông Hương và Cửa Việt trong 10 năm từ năm 1986 đến năm 1996.
• Làm rõ sự chuyển đổi hệ hình tư duy nghệ thuật từ phản ánh sử thi sang cảm hứng thế sự, đời tư và tự phê phán.
• Phân tích sâu sắc các cuộc đối thoại lý luận về mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị sau mốc Nghị quyết 05 năm 1987.
• Khẳng định vai trò vườn ươm nghệ thuật đối với hơn 50 tác giả xuất sắc của văn học Việt Nam đương đại.
• Đúc kết mối quan hệ biện chứng giữa thiết chế báo chí và sự chuyển dịch hệ hình văn học dân tộc.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là tái dựng chân thực một giai đoạn lịch sử văn học sôi động và cung cấp nguồn tư liệu tham khảo chuẩn mực. Kế hoạch tiếp theo trong giai đoạn 2026 - 2028 là mở rộng nghiên cứu đối sánh với báo chí văn nghệ các vùng miền khác. Hãy tìm đọc và tham khảo luận văn để có cái nhìn sâu sắc, toàn diện về công cuộc Đổi mới văn học Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho việc khai phá về phương diện lí luận theo hướng tìm tòi, tự đổi mới văn học. Ở bài viết này, ông thể hiện sự đồng tình với ý kiến của nhà văn Nguyễn Minh Châu trong bài Viết về chiến tranh: “Hình như trong ý niệm sâu xa của người Việt Nam chúng ta, hiện thực của văn học có khi không phải là cái hiện thực đang tồn tại mà là cái hiện thực mọi người đang hi vọng, đang mơ ước” (Văn nghệ Quân đội, số 11/1978). Ông cho rằng: “Đứng ở bình diện cái phải tồn tại, người nghệ sĩ dễ bị cuốn hút theo xu hướng miêu tả cuộc sống cho “phải đạo”, còn đứng ở bình diện cái đang tồn tại, mối quan tâm hàng đầu là miêu tả sao cho “chân thật”. Hoàng Ngọc Hiến còn chỉ rõ “Xác định xu hướng cao cả như là một đặc tính phổ quát của nền văn học nghệ thuật ở ta hiện nay… Thực ra trong đời sống văn học, nghệ thuật của ta hiện nay, cái cao cả còn biểu hiện một cách phổ quát ở nhiều mặt khác… là sự lấn át của cấp lí tính đối với cấp cảm tính trong sự nhận thức của chủ thể mĩ học, sự lấn át của nội dung đối với hình thức trong cấu trúc của hình tượng và tác phẩm nghệ thuật, sự lấn át của lí trí đối với cảm xúc trong hình ảnh con người mới, cũng như sự lấn át của bản chất đối với hiện tượng trong hình ảnh cuộc sống mới được phản ánh vào tác phẩm”.

Một loạt hiện tượng tiểu thuyết ra đời cho thấy ý thức đổi mới trong văn học đã xuất hiện. Gặp gỡ cuối năm (Nguyễn Khải – 1983) là cuộc đối thoại của nhiều luồng tư tưởng, nhiều quan niệm giá trị, ở đó chân lí cách mạng bị đặt dưới sự phán xét của những người “phía bên kia”. Thời gian 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của người (Nguyễn Khải – 1985) là phép “tương chiếu” những lựa chọn khác nhau nhưng họ lại gặp nhau ở chỗ đều có tính cách mạnh mẽ, đều tôn thờ một cách sống: sống say mê, “sống hết mình” cho một niềm tin tốt đẹp nên đều có khả năng để lại “dấu vết” trong thời gian miên viễn. Mưa mùa hạ (Ma Văn Kháng – 1982), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng – 1985), Đứng trước biển (Nguyễn Mạnh Tuấn – 1982), Cù lao Tràm (Nguyễn Mạnh Tuấn – 1985) khẳng định nhân cách của những người “đi trước thời đại”, biết “phản biện” lại chân lí cũ, chỉ ra cái lỗi thời của cơ chế kinh tế bao cấp và cái bất cập, bất ổn trong những tiêu chí đánh giá con người nặng về ý thức hệ… Đặc biệt, hiện tượng tiểu thuyết Đứng trước biển của nhà văn Nguyễn Mạnh Tuấn ra đời trong bối cảnh kinh tế ở khắp các địa phương và trong tất cả các ngành đang có sự chuyển biến mạnh mẽ về cách làm ăn theo những Chỉ thị, Nghị quyết mới của Trung ương.

Kết cấu nghệ thuật của cuốn tiểu thuyết xoay quanh sự trả lại vị trí thích hợp của một cán bộ quản lí gắn với sự thay đổi của một xí nghiệp đánh cá với những suy nghĩ về thời cuộc: “Biển cũng như sự nghiệp cách mạng này có lúc êm ả, nhưng nhiều lúc ầm ào sóng động. Phải thấy rằng tĩnh chỉ là tương đối nhất thời của mặt biển, của cuộc sống”. Từ nhan đề tác phẩm, khuynh hướng tư tưởng của tác phẩm đã bộc lộ khá rõ: Đứng trước biển, đứng trước cuộc sống, người cách mạng chân chính nghĩ gì và làm như thế nào? Có thể nói, trong một loạt tác phẩm kể trên, bên cạnh cảm hứng ngợi ca đã xuất hiện cảm hứng phê phán, nhận thức lại; góc độ quan sát, đánh giá con người dịch chuyển dần về phía đạo đức sinh hoạt. Trong định hướng thế sự, đời tư, nhiều chủ đề mới được nhấn mạnh: giáo dục gia đình, bản lĩnh cá nhân, cái ngẫu nhiên may rủi trong đời sống, khả năng thích ứng với thời thế… là những yếu tố có vai trò rất quan trọng đối với quá trình hình thành giá trị của con người.

14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Vào năm 1986, Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam diễn ra, Việt Nam đã thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước. Đường lối Đổi mới và tư tưởng chỉ đạo của Đảng “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật” đã tạo nên một bầu không khí dân chủ thực sự trong đời sống văn nghệ. Đại hội Đảng lần thứ VI là đại hội Đổi mới toàn diện đất nước, trên tất cả các lĩnh vực và như thế, đại hội này cũng đã đáp ứng được nhiều đòi hỏi, bức xúc của văn chương, nghệ thuật. Đại hội đã chỉ ra phương hướng nhất quán là: “Tiếp tục phát triển và nâng cao chất lượng các hoạt động văn hóa, văn học, nghệ thuật; xây dựng một nền văn hóa, văn nghệ xã hội chủ nghĩa đậm đà bản sắc dân tộc”.

Vai trò của văn chương nghệ thuật cũng được xác định: “Không hình thái tư tưởng nào có thể thay thế được văn học và nghệ thuật trong việc xây dựng tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào việc Đổi mới nếp nghĩ, nếp sống của con người”. Công cuộc Đổi mới ở nước ta trước hết bắt nguồn từ những đòi hỏi sống còn của bản thân đời sống văn chương, nghệ thuật. Sự sáng suốt trong sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam tập trung biểu hiện ở khả năng nhạy bén phát hiện ra những vấn đề của đời sống, phản ánh kịp thời trong các Nghị quyết, Chỉ thị về văn hóa, văn nghệ để chỉ đạo có hiệu quả thực tiễn sáng tạo đặc thù của nghệ thuật. Trong bước khởi đầu của công cuộc Đổi mới, sự thay đổi quan niệm văn chương, nghệ thuật cho phù hợp với thời cuộc, nhất là đối với quan niệm của giới lãnh đạo và văn nghệ sĩ mang ý nghĩa quyết định.

Từ đó mới đưa đến những đổi thay rõ rệt trong sáng tác và phê bình giai đoạn sau. Lí luận nghệ thuật nước ta đã phần nào tỏ rõ vai trò tiên phong của mình, đặc biệt vào những thời khắc biến chuyển của đời sống và của văn chương, nghệ thuật. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đặc biệt, dưới ánh sáng của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị về Đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lí văn học, nghệ thuật và văn hoá, phát huy khả năng sáng tạo, đưa văn học, nghệ thuật và văn hoá phát triển được khởi thảo và thông qua. Để chuẩn bị cho Nghị quyết quan trọng này, trong tháng 6 và tháng 7 năm 1987, tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh, Ban Văn hoá – Văn nghệ Trung ương đã tổ chức mười cuộc hội thảo khoa học về các vấn đề văn hóa, văn học và nghệ thuật như Hội thảo về Vũ Trọng Phụng diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh ngày 6 tháng 12 năm 1987, cuộc Hội thảo về văn chương Tự lực văn đoàn tổ chức ngày 27 tháng 5 năm 1987 tại Hà Nội… Ngày 28/11/1987, Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương khóa VI chính thức được ban hành.

Nghị quyết thẳng thắn chỉ ra những khuyết điểm và nhược điểm của văn hóa, văn nghệ trong thời gian qua. Nghị quyết nêu rõ: “Với thái độ nhìn thẳng vào sự thật, cần nhận rõ chất lượng và hiệu quả các hoạt động văn hóa, văn nghệ nói chung còn thấp, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị còn ít, tiềm năng sáng tạo chưa được huy động đầy đủ, bệnh phô trương hình thức, công thức, sơ lược còn nặng” [8]. Với yêu cầu văn nghệ nước ta càng phải đổi mới, đổi mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm, Nghị quyết đòi hỏi văn nghệ phải trở thành “tiếng nói đầy trách nhiệm, trung thực, tự do, tiếng nói của sự thật, của lương tri, của tinh thần nhân đạo cộng sản chủ nghĩa…, phát huy chức năng hiểu biết, khám phá, dự báo, sáng tạo, nắm bắt nhạy bén hiện thực đang diễn biến”. Đặc biệt, từ phương châm phải quán triệt sâu sắc quan điểm cơ bản của Đảng là coi trọng con người, Nghị quyết chỉ rõ: “Tự do sáng tác là điều kiện sống còn để tạo nên giá trị đích thực trong văn hóa, văn nghệ, để phát triển tài năng… Cần tạo một không khí hồ hởi trong sáng tác, khơi gợi nhiều cảm hứng sáng tạo cao 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đẹp trong các văn nghệ sĩ… khuyến khích văn nghệ sĩ tìm hỏi sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnh bạo và rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật”.

Đồng thời, Nghị quyết nhấn mạnh: “Tự do sáng tác đi đôi với tự do phê bình”. Tuy nhiên, để có tự do thật sự, các nhà lí luận, phê bình cần phải: “Nâng cao tính lí luận, trình độ khoa học, trình độ thẩm mĩ, hiểu biết thực tế sáng tác và thực tế cuộc sống sâu sắc hơn nữa trong công tác phê bình văn học, nghệ thuật”. Có thể nói, đây là Nghị quyết quan trọng đáp ứng những yêu cầu của đời sống văn chương, nghệ thuật, có ảnh hưởng sâu rộng tới tư duy lí luận trước mắt cũng như lâu dài của văn nghệ sĩ. Trong hai ngày 6 và 7, tháng 10 năm 1987, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã có cuộc gặp gỡ với hơn một trăm văn nghệ sĩ và nhà hoạt động văn hóa như nhà văn Nguyễn Khải, Anh Đức, Nguyễn Quang Sáng, Nguyễn Kiên, Nguyễn Đình Thi, Tế Hanh, Nguyên Ngọc, Nguyễn Minh Châu, Bằng Việt, Chính Hữu, Chu Văn.; các nhà hoạt động sân khấu Dương Ngọc Đức, Tất Đạt, Lưu Quang Vũ, Tào Mạt, Phạm Thị Thành, Hồ Ngọc, Thanh Hương, Nguyễn Đình Nghi.; các nhà hoạt động âm nhạc Huy Du, Phạm Tuyên, Ái Vân, Xuân Thanh, Hoàng Vân, Đàm Linh, Trung Kiên, Vũ Tự Lân.; các nghệ sĩ tạo hình Nguyễn Tư Nghiêm, Phan Kế An, Đặng Thị Khuê, Dương Viên, Nguyễn Quân, Nguyễn Thụ, Thái Bá Vân, Phạm Viết Hồng Lam.; các kiến trúc sư Tạ Mỹ Duật, Trọng Chi, Hoàng Nghĩa Sang, Ngô Thúc Hoàng.; các nhà hoạt động điện ảnh Trần Đắc, Hải Ninh, Trần Văn Thủy, Bùi Đình Hạc, Đoàn Lê, Lí Thái Bảo, Như Quỳnh, Đặng Nhật Minh.; các nhà nhiếp ảnh Hoàng Tư Trai, Hoàng Kim Đáng, Đinh Ngọc Thông.; cùng các nhà hoạt động văn hóa nổi tiếng Nguyễn Khắc Viện, Phan Huy Lê, Nguyễn Hồng Phong, Vũ Khiêu, Nông Quốc Chấn, Phan Hữu Dật.

Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã kêu gọi giới văn 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.