Luận văn thạc sĩ: Khảo sát tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Tày ở Pác Nặm, Bắc Kạn

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay khảo sát tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ tày ở pác nặm bắc kạn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Nguyễn Hải Bằng
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Tú Anh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ, Văn học và Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Khảo sát tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Tày ở Pác Nặm - Bắc Kạn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Lịch sử vấn đề
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Bố cục đề tài
• 1.7. Dự kiến kết quả nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN VỀ TÍN NGƯỠNG GIẢI HẠN QUA DÂN CA NGHI LỄ DÂN TỘC TÀY HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN
• 2.1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa, văn học dân gian, văn hóa tâm linh của người Tày
• 2.2. Các công trình nghiên cứu về văn hóa, văn học dân gian, nghệ thuật dân gian của người Tày
• 2.3. Các công trình nghiên cứu âm nhạc dân gian
• 2.4. Những công trình khác
• 2.5. Tiểu kết chương 1
• 3. ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TÍN NGƯỠNG GIẢI HẠN QUA DÂN CA NGHI LỄ DÂN TỘC TÀY HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN
• 3.1. Những quan niệm của người Tày Pác Nặm liên quan tới tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Then của dân tộc Tày
• 3.2. Quan niệm về vũ trụ
• 3.3. Quan niệm về ma (phi), vía (khoăn), số phận (thổ), tướng mạo (mình)
• 3.4. Nguyên nhân thực hành nghi lễ Then giải hạn
• 3.5. Thực hành trong nghi lễ giải hạn qua dân ca (Then) của người Tày ở Pác Nặm
• 3.6. Người thực hành nghi lễ Then giải hạn
• 3.7. Đồ lễ/ đồ cúng trong nghi lễ Then giải hạn
• 3.8. Tiến hành một nghi lễ Then giải hạn của người Tày ở Pác Nặm
• 3.9. Thực hành trong nghi lễ giải hạn qua dân ca bằng chữ Nôm Tày (những thầy Mo) của người Tày ở Pác Nặm
• 3.10. Quan niệm về vũ trụ
• 3.11. Tín ngưỡng giải hạn của thầy Mo, Tào ở Pác Nặm thể hiện trường phái Nho giáo
• 3.12. Những văn bản về lễ cúng giải hạn cầu an của người Tày và cách diễn xướng trong lễ cúng giải hạn (cầu an)
• 3.13. Thời gian, không gian và cách diễn xướng và trang phục, đạo cụ của nghi lễ giải hạn (cầu an) bằng chữ Nôm tày
• 3.14. Nội dung của văn bản Mo giải hạn bằng chữ Nôm Tày ở Pác Nặm
• 3.15. Tiêu kết chương 2
• 4. GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TÍN NGƯỠNG GIẢI HẠN QUA DÂN CA NGHI LỄ DÂN TỘC TÀY HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN
• 4.1. Nghi lễ giải hạn qua dân ca ở Pác Nặm và sự thể hiện những giá trị văn hóa và cuộc sống của người Tày
• 4.2. Giá trị nghệ thuật tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Tày ở Pác Nặm - Bắc Kạn
• 4.3. Các thể hát dân ca nghi lễ
• 4.4. Thành tố văn học trong nghi lễ giải hạn qua dân ca
• 4.5. Nghệ thuật làn điệu tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Tày ở Pác Nặm - Bắc Kạn
• 4.6. Thành tố mỹ thuật trong các nghi lễ giải hạn qua dân ca
• 4.7. Nghi lễ giải hạn và an ninh sức khỏe, an ninh sinh kế đối với người Tày
• 4.8. Tiêu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tín ngưỡng giải hạn qua dân ca Tày ở Pác Nặm

Tín ngưỡng giải hạn là một phần quan trọng trong văn hóa tâm linh của người Tày ở Pác Nặm, Bắc Kạn. Nghi lễ này không chỉ thể hiện niềm tin vào thế giới tâm linh mà còn phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc của dân tộc. Qua các bài dân ca, người Tày truyền tải những quan niệm về vũ trụ, số phận và các yếu tố ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày. Nghi lễ giải hạn thường được thực hiện vào đầu năm, khi người dân cầu mong một năm an lành, mùa màng bội thu.

1.1. Khái niệm tín ngưỡng giải hạn trong văn hóa Tày

Tín ngưỡng giải hạn được hiểu là các nghi lễ nhằm xua đuổi vận xui, cầu mong sức khỏe và tài lộc. Người Tày tin rằng, việc thực hiện nghi lễ này sẽ giúp họ tránh khỏi những điều không may mắn trong cuộc sống. Các bài dân ca như Then và Mo đóng vai trò quan trọng trong việc diễn xướng và truyền tải nội dung của nghi lễ.

1.2. Vai trò của dân ca Tày trong tín ngưỡng giải hạn

Dân ca Tày không chỉ là hình thức nghệ thuật mà còn là phương tiện truyền tải tín ngưỡng. Những làn điệu dân ca này thường được sử dụng trong các nghi lễ giải hạn, giúp kết nối con người với thế giới tâm linh. Qua đó, người Tày thể hiện niềm tin và hy vọng vào một cuộc sống tốt đẹp hơn.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn tín ngưỡng giải hạn

Mặc dù tín ngưỡng giải hạn qua dân ca Tày có giá trị văn hóa cao, nhưng hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự phát triển của xã hội hiện đại, cùng với sự thay đổi trong lối sống của người dân, đã khiến cho nhiều nghi lễ truyền thống bị mai một. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng này là một nhiệm vụ cấp bách.

2.1. Sự mai một của các nghi lễ truyền thống

Nhiều nghi lễ giải hạn đã không còn được thực hiện thường xuyên như trước. Nguyên nhân chủ yếu là do sự thay đổi trong nhận thức và lối sống của người dân. Các thế hệ trẻ ngày nay ít quan tâm đến các giá trị văn hóa truyền thống, dẫn đến việc các nghi lễ này dần bị lãng quên.

2.2. Tác động của đô thị hóa đến tín ngưỡng giải hạn

Đô thị hóa đã mang lại nhiều thay đổi cho đời sống của người Tày ở Pác Nặm. Nhiều người đã rời bỏ quê hương để tìm kiếm cơ hội việc làm tại các thành phố lớn, dẫn đến sự suy giảm trong việc thực hành các nghi lễ truyền thống. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc bảo tồn tín ngưỡng giải hạn.

III. Phương pháp nghiên cứu tín ngưỡng giải hạn qua dân ca Tày

Để nghiên cứu tín ngưỡng giải hạn qua dân ca Tày, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa, phỏng vấn người dân và phân tích các tài liệu liên quan là rất quan trọng. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn về nội dung và hình thức của tín ngưỡng giải hạn.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu từ thực địa

Việc điền dã tại các địa phương là cần thiết để thu thập thông tin về tín ngưỡng giải hạn. Qua các cuộc phỏng vấn với người dân, có thể hiểu rõ hơn về cách thức thực hiện nghi lễ và ý nghĩa của nó trong đời sống hàng ngày.

3.2. Phân tích nội dung và hình thức của dân ca Tày

Phân tích các bài dân ca Tày giúp làm rõ hơn về giá trị nghệ thuật và nội dung của tín ngưỡng giải hạn. Những yếu tố như ngôn ngữ, âm điệu và hình thức diễn xướng sẽ được xem xét để hiểu sâu hơn về văn hóa Tày.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tín ngưỡng giải hạn trong đời sống

Tín ngưỡng giải hạn không chỉ có giá trị văn hóa mà còn mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Nó giúp gắn kết các thành viên trong gia đình và cộng đồng, tạo ra một không gian văn hóa phong phú. Việc thực hành nghi lễ này cũng góp phần nâng cao ý thức bảo tồn văn hóa truyền thống.

4.1. Tín ngưỡng giải hạn và sự gắn kết cộng đồng

Nghi lễ giải hạn thường được thực hiện trong không khí đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng. Điều này không chỉ giúp củng cố mối quan hệ mà còn tạo ra một không gian văn hóa đặc sắc.

4.2. Giá trị giáo dục từ tín ngưỡng giải hạn

Tín ngưỡng giải hạn cũng mang lại giá trị giáo dục cho thế hệ trẻ. Qua các nghi lễ, các em được học hỏi về văn hóa, lịch sử và truyền thống của dân tộc mình, từ đó hình thành lòng tự hào và trách nhiệm bảo tồn văn hóa.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tín ngưỡng giải hạn

Tín ngưỡng giải hạn qua dân ca Tày ở Pác Nặm là một phần không thể thiếu trong văn hóa của người Tày. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng này là rất cần thiết trong bối cảnh hiện đại. Cần có những chính sách và biện pháp cụ thể để khôi phục và phát triển các nghi lễ truyền thống.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn tín ngưỡng giải hạn

Bảo tồn tín ngưỡng giải hạn không chỉ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa mà còn góp phần phát triển du lịch văn hóa. Điều này sẽ mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng và nâng cao ý thức về giá trị văn hóa.

5.2. Triển vọng phát triển tín ngưỡng giải hạn trong tương lai

Với sự quan tâm của các cấp chính quyền và cộng đồng, tín ngưỡng giải hạn có thể được phục hồi và phát triển. Các hoạt động văn hóa, lễ hội có thể được tổ chức thường xuyên hơn để thu hút sự tham gia của người dân và du khách.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Người Tày là cộng đồng có dân số đông nhất trong 53 dân tộc thiểu số tại Việt Nam, sở hữu kho tàng văn hóa dân gian và nghệ thuật nghi lễ vô cùng phong phú. Tại tỉnh Bắc Kạn, huyện Pác Nặm là địa bàn vùng cao đặc thù với hơn 90% dân số là đồng bào các dân tộc thiểu số, nơi còn lưu giữ đậm nét các phong tục cổ truyền. Trong đó, nghi lễ giải hạn thông qua các bài dân ca Then và Mo đóng vai trò là một sinh hoạt văn hóa tâm linh cốt lõi, được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, trước tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa và lịch sử chuyển đổi xã hội từ giai đoạn 1960 đến 1980, không ít không gian thiêng và làn điệu nghi lễ cổ truyền đứng trước nguy cơ mai một. Nhiều công trình nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận Then hoặc Mo ở góc độ diễn xướng sân khấu hoặc mô tả tổng quan dân tộc học, chưa đi sâu giải mã cấu trúc nội dung, giá trị nghệ thuật và chức năng xã hội của tín ngưỡng giải hạn ở một địa bàn cụ thể.

Được thực hiện bởi tác giả Nguyễn Hải Bằng dưới sự hướng dẫn khoa học của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Thị Tú Anh tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên vào năm 2018, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam đã giải quyết thấu đáo khoảng trống học thuật này. Với nền tảng hơn 12 năm công tác thực địa tại huyện Pác Nặm, tác giả đã tiến hành khảo sát toàn diện hệ thống dân ca nghi lễ giải hạn tại 10 xã trên địa bàn huyện, tiêu biểu như xã Bộc Bố, Cao Tân, Nhạn Môn, Bằng Thành và Công Bằng.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi hệ thống hóa được 15 danh mục thư tịch cổ bằng chữ Nôm Tày cùng hàng chục làn điệu Then giải hạn, tạo cơ sở khoa học để bảo tồn di sản cho hơn 30.000 người dân địa phương và phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy văn học địa phương trong trường phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết văn hóa học, nhân học tôn giáo và thi pháp học dân gian làm nền tảng lý luận chính. Đồng thời, tác giả kết hợp lý thuyết an ninh con người để phân tích sâu mối liên hệ giữa nghi lễ tín ngưỡng với nhu cầu đảm bảo an ninh sức khỏe và an ninh sinh kế của cộng đồng nông nghiệp miền núi.

Hệ thống khái niệm nòng cốt được xây dựng dựa trên thế giới quan bản địa của người Tày:

• Vũ trụ quan đa tầng: Phản ánh cấu trúc không gian linh thiêng gồm 5 tầng trong Then (mường phạ, mường bôn, thế gian, thủy cung, âm phủ) và 3 mường lớn với 4 tầng mường bân trong Mo.
• Quan niệm về vía (khoăn): Mỗi cá nhân đều có phần thể xác và phần hồn vía. Nam giới có 7 vía chính và 70 bóng vía, nữ giới có 9 vía chính và 90 bóng vía, chia thành 3 nhóm chức năng gồm vía hộ thân, vía lao động và vía ngoại giao.
• Quan niệm về ma (phi): Hệ thống 8 tập hợp ma từ Ngọc Hoàng Thượng Đế, thánh thần núi cao, thổ công bản địa, ma tổ tiên dòng họ đến ma tổ nghề cúng bái.
• Yếu tố số mệnh (thổ) và tướng mạo (mình): Thể hiện quy luật vận hành của cuộc đời con người trước các bước ngoặt thăng trầm.
• Hiện tượng tam giáo đồng nguyên: Sự dung hợp hài hòa giữa Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo với tín ngưỡng vạn vật hữu linh bản địa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học làm trục then chốt, kết hợp liên ngành giữa văn học, văn hóa học và âm nhạc học dân gian:

• Cỡ mẫu và địa bàn khảo sát: Nghiên cứu chọn mẫu mục đích chuyên gia đối với 3 nghệ nhân then chốt gồm thầy Then Dương Văn Mu tại thôn Bản Bòn, xã Cao Tân; thầy Mo Hoàng Văn Phúc và thầy Mo Hoàng Văn Lý tại xã Bộc Bố. Khảo sát thực tế diễn ra tại 12 hộ gia đình người Tày trực tiếp thực hành nghi lễ giải hạn trên địa bàn 5 xã trọng điểm.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Ghi âm, quay phim, chụp ảnh trực tiếp các buổi đại lễ giải hạn; sưu tầm, phiên âm và dịch nghĩa các thư tịch cổ chữ Nôm Tày; phỏng vấn sâu nghệ nhân và gia chủ.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê phân loại để lập bảng định lượng các bài bản, làn điệu; phương pháp phân tích tổng hợp để làm rõ thi pháp văn bản; phương pháp so sánh đối chiếu nhằm nhận diện nét đặc thù của dân ca nghi lễ Tày Pác Nặm so với các vùng lân cận như Cao Bằng, Lạng Sơn.
• Timeline nghiên cứu: Dữ liệu được tích lũy liên tục trong 12 năm tác giả sinh sống tại địa phương và tập trung phân tích chuyên sâu trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2018. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này xuất phát từ tính chất phức hợp của nghi lễ dân gian, đòi hỏi phải tiếp cận đồng thời cả văn bản ngôn từ lẫn không gian thực hành sống động.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại 3 phát hiện khoa học mang tính đột phá về đời sống văn hóa tâm linh của người Tày tại Pác Nặm:

Thứ nhất, luận văn phát hiện tính đặc thù tuyệt đối về chủ thể thực hành Then tại Pác Nặm: 100% thầy Then được khảo sát đều là nam giới (ông Then), hoàn toàn khác biệt với cấu trúc chủ thể trên 80% là nữ giới (bà Then) tại các vùng Tày ở Cao Bằng hoặc Lạng Sơn. Thầy Then tại đây chỉ hành lễ bói toán, giải hạn, cầu an theo yêu cầu của gia chủ chứ không xem tướng mạo, đồng thời họ vẫn là người nông dân lao động bình dị trong cuộc sống thường nhật.

Thứ hai, xác lập quy chuẩn hóa về chu kỳ và biểu trưng số lượng trong thực hành giải hạn. Người Tày Pác Nặm quy định 3 đợt giải hạn lớn trong đời người gồm Sơ giải (30 đến 50 tuổi), Trung giải (50 đến 70 tuổi) và Đại giải hạn (trên 70 tuổi). Chu kỳ năm hạn được tính theo chu kỳ 10 năm, trong đó nam giới chịu hạn ở các tuổi 37, 47, 57, 67 và nữ giới chịu hạn ở các tuổi 39, 49, 59, 69. Khi gieo tiền giải để giải trừ tai ương, nam giới sử dụng chính xác 37 đồng xu, nữ giới sử dụng 39 đồng xu. Nghi lễ chỉ thành công khi tỷ lệ mặt trắng (mặt dương) đạt quá bán, tương ứng từ 19 đồng trắng trở lên đối với nam (chiếm 51,3%) và từ 20 đồng trắng trở lên đối với nữ (chiếm 51,2%).

Thứ ba, thống kê và phân loại trọn vẹn 15 danh mục văn bản giải hạn cổ bằng chữ Nôm Tày của các thầy Mo, đồng thời phân tích cấu trúc diễn xướng 5 bước chặt chẽ trong đại lễ Then giải hạn gồm: Lễ xôi hương, Lễ an đẳm, Lễ cúng giải (chừa giải), Lễ cúng trả lễ điềm gở (tổng khân), và Lễ đón vía (chừa tỏn khoăn).

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định nghi lễ giải hạn không đơn thuần là hoạt động tôn giáo nguyên thủy mà là một liệu pháp tâm lý cộng đồng và phương thức tự vệ văn hóa. Trong điều kiện sống vùng cao nhiều rủi ro về dịch bệnh và thiên tai, việc thực hành Then và Mo giúp người dân giải tỏa áp lực tinh thần, củng cố niềm tin vào sức khỏe và mùa màng bội thu.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước tại khu vực Việt Bắc, dân ca nghi lễ Tày tại Pác Nặm giữ được độ thuần khiết bản địa rất cao do tỷ lệ hợp hôn và giao thoa Tày - Nùng ở vùng cao này chưa sâu sắc như ở Lạng Sơn hay Thái Nguyên. Dữ liệu nghiên cứu được trình bày mạch lạc thông qua hệ thống 4 bảng số liệu chi tiết (bảng thống kê người am hiểu dân ca nghi lễ, bảng phân loại Then cổ và Then mới, bảng làn điệu Then, và bảng so sánh nghệ nhân) cùng 7 hình ảnh minh họa thực địa sống động về lầu kỷ, hình nộm mão làng, mâm cúng Nam Tào - Bắc Đẩu và bài mệnh. Sự phân hóa rõ rệt cho thấy Then mới phục vụ biểu diễn văn nghệ đang chiếm khoảng 60% hoạt động phong trào, trong khi Then cổ nghi lễ đang thu hẹp dần không gian diễn xướng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản dân ca nghi lễ Tày:

1. Số hóa và phiên âm dịch nghĩa di sản văn bản: Cơ quan chức năng cần tiến hành ghi âm, số hóa 100% đối với 15 danh mục sách cúng chữ Nôm Tày và các bài khắp Then cổ; dịch chú sang chữ Quốc ngữ nhằm lưu trữ vĩnh viễn trước nguy cơ thất truyền. Chỉ số mục tiêu là hoàn thành tư liệu hóa toàn bộ tư liệu của các nghệ nhân trên địa bàn huyện trong giai đoạn 2024 - 2026, do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Kạn chủ trì phối hợp cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành.
2. Tích hợp di sản vào chương trình giáo dục phổ thông: Biên soạn tài liệu giảng dạy tích hợp dân ca nghi lễ vào 100% các tiết học Văn học địa phương và hoạt động trải nghiệm tại các trường trung học cơ sở, trung học phổ thông trên địa bàn huyện Pác Nặm, tiêu biểu như Trường THPT Bộc Bố. Đội ngũ giáo viên Ngữ văn tại địa phương cần hoàn thiện giáo án thực tế trong năm học 2024 - 2025 dưới sự chỉ đạo của Phòng Giáo dục và Đào tạo huyện Pác Nặm.
3. Thực hiện chính sách tôn vinh và hỗ trợ nghệ nhân: Ban hành chính sách đãi ngộ, hỗ trợ kinh phí hoạt động cho 100% nghệ nhân Then và Mo cao tuổi; thành lập ít nhất 5 câu lạc bộ truyền dạy hát Then, đàn tính và nghệ thuật Mo tại 5 cụm xã trọng điểm. Kế hoạch triển khai thực hiện trong giai đoạn 2025 - 2027 do Ủy ban nhân dân huyện Pác Nặm và Trung tâm Văn hóa huyện điều hành.
4. Xây dựng mô hình du lịch văn hóa di sản bền vững: Xây dựng các không gian trình diễn văn hóa phi vật thể phục vụ du khách trải nghiệm nét đẹp Then Tày gắn với tuyến du lịch sinh thái Vườn quốc gia Ba Bể - Pác Nặm. Mục tiêu gia tăng 25% lượng khách tham quan trải nghiệm văn hóa trong giai đoạn 2026 - 2030, do Hiệp hội Du lịch tỉnh Bắc Kạn phối hợp cùng chính quyền địa phương thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao đối với 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên các ngành Văn học, Văn hóa học, Nhân học, Dân tộc học và Âm nhạc truyền thống: Cung cấp nguồn tư liệu điền dã nguyên bản, hệ thống phân loại thi pháp văn bản Nôm Tày và các bản ký âm làn điệu Then nghi lễ chuẩn mực.
• Giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn và Giáo dục địa phương tại tỉnh Bắc Kạn: Sử dụng trực tiếp các bài ca nghi lễ, tích truyện dân gian và tri thức bản địa trong luận văn để thiết kế bài giảng sinh động, giúp học sinh thêm yêu quý và tự hào về bản sắc quê hương.
• Cán bộ quản lý văn hóa, hoạch định chính sách dân tộc tại địa phương: Làm căn cứ khoa học vững chắc để xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể, ban hành đề án bảo tồn nghệ thuật Then và Mo của người Tày trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và người đam mê di sản cổ truyền: Khám phá bức tranh toàn cảnh về vũ trụ quan, nhân sinh quan và các nghi thức bí truyền đặc sắc của đồng bào Tày vùng Đông Bắc.

Câu hỏi thường gặp

Nghi lễ giải hạn của người Tày ở Pác Nặm thường diễn ra vào thời điểm nào? Nghi lễ giải hạn thường được tổ chức vào mùa xuân, đặc biệt là khoảng thời gian sau Tết Nguyên đán khi cây cỏ đâm chồi nảy lộc. Ngoài ra, gia đình người Tày sẽ tổ chức lễ ngay khi thành viên trong nhà gặp năm xung tháng hạn, ốm đau kéo dài hoặc gặp các điềm gở như rắn vào nhà, chim sa, hay mộng mị bất an.

Điểm khác biệt độc đáo nhất của thầy Then ở Pác Nặm so với các vùng khác là gì? Khác với nhiều vùng Tày ở Cao Bằng hay Lạng Sơn nơi nữ giới chiếm đa số, tại huyện Pác Nặm 100% thầy Then hành nghề đều là nam giới. Thầy Then Pác Nặm chỉ thực hiện các nghi lễ bói toán, giải hạn, cầu an theo yêu cầu của gia chủ chứ không xem tướng mạo, và họ vẫn tham gia lao động sản xuất như mọi nông dân.

Một buổi đại lễ Then giải hạn gồm có những bước cơ bản nào? Đại lễ Then giải hạn diễn ra tuần tự qua 5 chặng nghiêm ngặt: Lễ xôi hương (xin phép tổ tiên thắp hương cúng bái), Lễ an đẳm (mời ma tổ dòng họ về dự), Lễ cúng giải (chừa giải trừ tà ma), Lễ tổng khân (cúng trả lễ ngoài sân cho ma báo điềm gở), và Lễ chừa tỏn khoăn (hành lễ đón hồn vía về nhập thể).

Tại sao có sự khác biệt về số lượng đồng tiền giải giữa nam và nữ? Sự khác biệt này bắt nguồn từ quan niệm về hồn vía: nam giới có 7 vía nên dùng 37 đồng xu tương ứng các cửa ải, nữ giới có 9 vía nên dùng 39 đồng xu. Khi tung giải, mặt trắng tượng trưng cho điều may mắn phải chiếm tỷ lệ quá bán (từ 19 đồng trắng cho nam và 20 đồng trắng cho nữ) thì buổi lễ mới xem như thành công.

Luận văn đóng góp giá trị gì cho công tác giảng dạy Ngữ văn tại địa phương? Luận văn cung cấp trọn vẹn tư liệu văn bản, ngữ cảnh văn hóa và thi pháp của các thể loại dân ca nghi lễ Tày. Nguồn ngữ liệu này giúp giáo viên trường phổ thông làm phong phú giáo án Văn học địa phương, đưa các áng thơ ca cổ truyền thấm sâu vào nhận thức và bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho học sinh.

Kết luận

• Công trình đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Then và Mo của người Tày tại huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn.
• Giải mã thành công hệ thống biểu trưng đa tầng gồm 15 danh mục sách cúng Nôm Tày, 5 tầng vũ trụ quan và quy chuẩn số lượng nghiêm ngặt trong diễn xướng dân gian.
• Khẳng định mối liên kết chặt chẽ giữa nghệ thuật ca từ, làn điệu âm nhạc với chức năng bảo đảm an ninh sức khỏe và an ninh sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ kết hợp giữa số hóa di sản, bảo tồn nghệ nhân và tích hợp trực tiếp vào chương trình giảng dạy văn học địa phương giai đoạn 2025 - 2030.
• Xác lập nền tảng tư liệu quý giá, đóng góp thiết thực cho kho tàng nghiên cứu văn học dân gian và văn hóa các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.

Bạn đọc, các nhà nghiên cứu và giáo viên quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn thạc sĩ của tác giả Nguyễn Hải Bằng để tiếp cận nguồn tư liệu văn hóa bản địa sâu sắc và giàu giá trị học thuật này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Thế giới quan, nhân sinh quan, tín ngưỡng tôn giáo, phong tục tập quán với 5 đề mục. Tác giả trình bày quan niệm cổ xưa về trời đất và con người qua truyện thần thoại, cổ tích của người Tày - Nùng. Từ đó quy nạp hệ ý thức bằng các hình thức tín ngưỡng nguyên thủy pha trộn với tôn giáo du nhập từ nhiều nơi: Đạo giáo, Khổng giáo, Phật giáo phù hợp với tầng lớp nông dân Tày. Trong các mục tiếp theo tác giả liệt kê và khảo tả một số loại hình văn hóa dân gian: ngày hội ngày tết truyền thống, tục lệ cưới xin, sinh đẻ, ma chay, cúng giỗ, ăn sinh nhật, làm nhà, ăn mừng nhà mới.

Chương 2: Văn học nghệ thuật truyền thống gồm 6 đề mục. Tiếng nói, chữ viết là điều kiện tiên quyết hình thành nên các đề mục sau như: thành ngữ, tục 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngữ, ca dao, cổ tích thần thoại, thơ ca cổ truyền, giới thiệu một số nhà nho Tày trước cách mạng tháng 8, cuối chương 2 là mục: nghệ thuật trang trí, nhạc múa, mục này tác giả còn viết khiên cưỡng, sơ lược. Phần 3: Khái quát về văn hóa Tày Nùng sau cách mạng tháng tám gồm 7 nội dung chính: - Tư tưởng khoa học chủ nghĩa Mác-Lênin tạo ra cách làm chủ tập thể. - Lớp người Tày - Nùng mới ra đời nêu cao chủ nghĩa anh hung cách mạng.

- Cách tổ chức đời sống và quan hệ giữa người với người. - Cấu trúc gia đình mới với các thành phần tộc người cùng chung sống dưới mái nhà chung. - Khoa học kỹ thuật, văn hóa nghệ thuật trở thành nhân tố không thể thiếu trong thôn, bản. - Truyền thống văn hóa tốt đẹp của ông cha được khai thác, phổ biến.

- Phong trào văn hóa văn nghệ quần chúng ngày càng tiến bộ về nội dung và hình thức. Cuốn văn hóa Tày - Nùng đề cập tương đối toàn diện về lịch sử, xã hội, phong tục, tập quán… của người Tày- Nùng, đặc biệt rất có ích như một tài liệu tham khảo. Ngoài ra một số bài viết mô tả với cảm nhận khác nhau như: Vi Quốc Bảo (1971) viết dân ca đám cưới Tày - Nùng: Văn hóa các dân tộc trên tạp chí Văn hóa nghệ thuật (số 3). Hoặc Lợi Chung (1993) đề cập tới âm nhạc với không gian ban ngày ở bản Tày, Nùng trên tạp chí nghiên cứu văn hóa nghệ thuật (số 1).

Các công trình nghiên cứu âm nhạc dân gian - Điển hình là cuốn Dân ca Tày của nhà nghiên cứu âm nhạc Hoàng Tuấn, dày 166 trang do nhà xuất bản âm nhạc in, phát hành năm 2000. Là người làm công tác giảng dạy lý luận tại trường Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc, Nhạc viện Hà Nội, bản thân là người Tày nên nhạc sĩ Hoàng Tuấn dành nhiều thời gian, công sức tiến hành khảo sát, xây dựng mô hình âm nhạc dân gian Tày. Cuốn sách chia làm 5 chương: 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 1: Đại cương về người Tày. Chương 2: Ca hát không có nhạc đệm.

Chương 3: Hát giao duyên - lượn slao báo. Chương 4: Ca cúng lễ hát then. Chương 5: Nhạc khí - nhạc múa. Đây là cuốn sách nghiên cứu toàn diện theo góc độ âm nhạc dân tộc học, từ chương 1 tới chương 5 tác giả trình bày như không tuân theo một cấu trúc, nhưng xem kỹ cho thấy đây là bố cục hợp lý khi nội dung lớn, tính khái quát cao, tác giả đã khảo sát trong không gian rộng từ Cao Bằng tới Quảng Ninh, tại các vùng cư trú dân cư Tày vùng Đông Bắc Việt Nam.

Trong sách ví dụ về làn điệu, lối hát trình bày dễ hiểu, cho thấy người viết có trình độ hiểu biết sâu sắc dân ca Tày. - Tác giả Nông Thị Nhình với hai cuốn sách: + Âm nhạc dân gian các dân tộc Tày- Nùng -Dao Lạng Sơn dày 235 trang do nhà xuất bản Văn hóa dân tộc in năm 2000. + Nét chung và nét riêng của âm nhạc trong diễn xướng then Tày - Nùng dày 279 trang do Viện âm nhạc in năm 2004. - Dân ca đám cưới Tày- Nùng do Nông Minh Châu viết năm 1973 dày 130 trang, tác giả tập trung phần Thơ lẩu (hát đám cưới) với nhiều nội dung phong phú.

- Cuốn Lượn Cọi Tày Nùng của Cung Khắc Lợi, Lê Bích Ngân, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1987. Cuốn sách giới thiệu một số đoạn lượn cọi được sưu tầm và dịch ra tiếng Việt của hai tác giả với khoảng 1000 câu. - Cuốn Lượn Cọi do Lục Văn Pảo sưu tầm - phiên âm - dịch và giới thiệu dưới dạng song ngữ (Tày - Quốc ngữ), Nxb Văn hóa dân tộc xuất bản năm 1994. Cuốn sách dày 647 trang với tổng số 21 bài dưới dạng song ngữ miêu tả về trình tự các cung lượn của người Tày.

Những công trình khác 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Điển hình là cuốn sách Văn hóa tín ngưỡng Tày Nùng, do Viện nghiên cứu Văn hóa dân gian ấn hành năm 1997 dày 276 trang. Đây là công trình nghiên cứu công phu nhất về văn hóa tín ngưỡng Tày Nùng ở Việt Nam do PGS. Vũ Ngọc Khánh chủ biên cùng tập thể các nhà nghiên cứu tại Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn quốc gia. Năm 2004, cuốn sách Bản sắc và Truyền thống văn hóa các dân tộc tỉnh Bắc Kạn dày 438 trang do Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc xuất bản, đây là loại sách tổng hợp các tham chiếu về văn hóa học, dân tộc học, tín ngưỡng tôn giáo, xã hội học cùng nhiều ngành khác.

Nội dung trình bày tạo nên lượng thông tin khoa học lớn, tập trung giới thiệu tổng quát tỉnh Bắc Kạn, được chuẩn bị công phu nên cuốn sách đã tạo ra diện mạo rõ ràng nhìn từ nhiều góc độ khoa học xã hội và nhân văn. Như vậy, tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ của người Tày đã được các nhà nghiên cứu tìm hiểu dưới các góc độ và mức độ khác nhau ở nhiều công trình nghiên cứu. Trong đó, hướng tiếp cận nổi bật là nhiều tác giả nhấn mạnh đến vị trí vai trò của ông/ bà Then, coi Then và những làn điệu dân ca trong Mo như một hình thức diễn xướng dân gian, có chức năng chữa bệnh hoặc mang lại sự an bình, niềm tin và sự lạc quan trong đời sống lao động thường nhật. Mặt khác, những công trình nghiên cứu kể trên chủ yếu tập trung vào lĩnh vực ngữ văn, văn hóa dân gian, âm nhạc dân gian Tày nói chung.

Chưa thấy đề cập chi tiết, tỉ mỉ hệ thống làn điệu, lối diễn xướng, đặc biệt đưa ra những biện pháp bảo tồn giá trị nghệ thuật dân ca Tày ở huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn. Hơn nữa giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về bản sắc, văn hóa của dân tộc mình và các em thêm yêu quê hương mình, đất nước mình và mỗi học sinh luôn phát huy, giữ gìn và bảo tồn giá trị văn hóa của các dân tộc trên đất nước Việt Nam. Tiểu kết chương 1 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Văn hóa Tày và nhất là đời sống tín ngưỡng và nghi lễ của người Tày đã được các nhà khoa học nghiên cứu ở nhiều khía cạnh khác nhau. Trong đó, các làn điệu dân ca, đặc biệt là nghi lễ Then và Mo của người Tày thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của một số nhà khoa học, trong đó có một số là người Tày nghiên cứu về người Tày.

Các tác giả đều nhấn mạnh vị trí và ý nghĩa của các nghi lễ qua các làn điệu dân ca trong đời sống văn hóa Tày và có hướng tiếp cận thiên về hình thức diễn xướng. Trong nghiên cứu này, chúng tôi một mặt ủng hộ tính hữu ích của việc xem xét các nghi lễ dân ca của người Tày, đặc biệt là làn điệu Then và Mo (cũng như cả một số nghi lễ khác của các tộc người khác, ví dụ như nghi lễ lên đồng.), nhưng mặt khác cũng muốn nhấn mạnh thêm khía cạnh an ninh con người, nhất là an ninh về sức khỏe và kinh tế trong những quan niệm và thực hành nghi lễ giải hạn qua dân ca của người Tày. Chúng tôi nhấn mạnh rằng nghi lễ giải hạn không phải là nghi lễ trong chu kỳ đời người của người Tày, nhưng lại đang là nghi lễ rất phổ biến và có tầm quan trọng đặc biệt trong cuộc sống của cộng đồng người Tày ở địa bàn huyện Pác Nặm. Nghi lễ giải hạn của người Tày không chỉ là sự thể hiện những giá trị văn hóa tộc người của người Tày mà còn là một cách ứng phó của con người trước những rủi ro, bất an về sức khỏe và kinh tế.

19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG TÍN NGƯỠNG GIẢI HẠN QUA DÂN CA NGHI LỄ DÂN TỘC TÀY HUYỆN PÁC NẶM, TỈNH BẮC KẠN 2. Những quan niệm của người Tày Pác Nặm liên quan tới tín ngưỡng giải hạn qua dân ca nghi lễ Then của dân tộc Tày 2. Quan niệm về vũ trụ Người Tày Pác Nặm quan niệm vũ trụ có 5 tầng. Thiên đường thượng giới là tầng cao nhất, gọi là mướng phạ.

Đây là tầng của Ngọc Hoàng Thượng Đế và mường thiên đường - nơi hồn ma của loại người khi chết sẽ đến. Thứ hai, tầng không gian vũ trụ bao la, gọi là mường bôn, là mường của mây gió trời xanh, hồn ma chết vô gia cư. Thứ ba, tầng thế gian - mặt đất, tầng dành cho con người và muôn loài sinh sống. Thứ tư, tầng dưới nước, xứ ấy là miền do Long Vương, thủy thần quản lý.

Các thần nơi thủy cung thường lên mặt đất để rình bắt hồn vía của những người con trai, con gái đẹp đi làm bạn tình. Tầng cuối, nằm sâu dưới đất là tầng âm phủ. Khi sống, nếu ai đó làm điều xấu, điều ác, hại nhân thì khi chết sẽ bị đày xuống âm phủ, không có điều kiện để đậu thai, tái sinh được nữa. Quan niệm về ma (phi), vía (khoăn), số phận (thổ), tướng mạo (mình) Quan niệm về ma Ma là hiện tượng siêu nhân, vô hình do ý thức con người tạo ra.

Người Tày Pác Nặm quan niệm có 8 tập hợp ma, thứ tự từ cao xuống thấp. Thứ nhất: hệ ma trên trời (Ngọc Hoàng Thượng Đế). Hệ này là ma có quyền uy, phép thuật cao nhất, ở trên thiên đường, nhìn thấy khắp nơi và biết mọi việc ở thế gian vũ trụ. Ngọc Hoàng Thượng Đế là vua của thế hệ ma trên trời.

Ngọc Hoàng có lãnh thổ là vũ trụ bao la, đất đai, sông núi.