Khảo Sát Thành Phần Loài Ốc và Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Trong Kênh Cấp Nước Cho Ao Nuôi Cá

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu tốt nghiệp sư phạm sinh học khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc trong kênh, điều tra thực trạng, phân tích số

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Xuân
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Cử Thiện
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Sư Phạm Sinh Học
• Đề tài: Khảo Sát Thành Phần Loài Ốc và Tỉ Lệ Nhiễm Cercariae Tại Huyện Đức Huệ, Long An
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lí do chọn đề tài
• 1.2. Tổng quan về huyện Đức Huệ, tỉnh Long An
• 1.3. Nguồn nước và chế độ thủy văn
• 1.4. Tổng quan về ốc nước ngọt ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm, thời gian và tư liệu nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu mẫu
• 2.3. Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm
• 2.4. Phương pháp phân loại ốc
• 2.5. Phương pháp kiểm tra Cercariae
• 2.6. Phương pháp đánh giá chất lượng nước
• 2.7. Phương pháp phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Thành phần loài ốc
• 3.2. So sánh sự đa dạng thành phần loài của các quần xã ốc tại khu vực nghiên cứu
• 3.3. Tỉ lệ nhiễm Cercariae trên ốc thu được từ kênh cấp nước cho ao nuôi cá tại huyện Đức Huệ, tỉnh Long An
• 3.4. So sánh tỉ lệ nhiễm theo hai mùa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae

Khảo sát thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae tại huyện Đức Huệ, Long An là một nghiên cứu quan trọng nhằm xác định sự hiện diện của các loài ốc và mức độ nhiễm bệnh sán lá. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về sinh thái học của khu vực mà còn có ý nghĩa trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Huyện Đức Huệ, với hệ thống kênh rạch phong phú, là nơi lý tưởng để thực hiện khảo sát này.

1.1. Đặc điểm sinh thái của huyện Đức Huệ Long An

Huyện Đức Huệ nằm ở vùng đồng bằng sông Cửu Long, có hệ thống kênh rạch phong phú. Đặc điểm khí hậu và thủy văn tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài ốc nước ngọt. Nguồn nước từ sông Vàm Cỏ Đông và các kênh rạch cung cấp môi trường sống lý tưởng cho các loài ốc.

1.2. Tầm quan trọng của việc khảo sát loài ốc

Khảo sát loài ốc không chỉ giúp xác định thành phần loài mà còn đánh giá tỉ lệ nhiễm cercariae. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phòng ngừa và kiểm soát bệnh sán lá, một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng tại Việt Nam.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu loài ốc

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về loài ốc và cercariae, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu thập dữ liệu chính xác. Các yếu tố như ô nhiễm môi trường, thói quen sinh hoạt của người dân và sự biến đổi khí hậu đều ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Việc xác định chính xác tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc là một thách thức lớn.

2.1. Ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến loài ốc

Ô nhiễm môi trường nước có thể làm giảm số lượng và đa dạng loài ốc. Các chất thải từ nông nghiệp và sinh hoạt có thể gây ra sự suy giảm chất lượng nước, ảnh hưởng đến sự phát triển của các loài ốc và làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh.

2.2. Thói quen sinh hoạt và sự lây lan bệnh sán lá

Thói quen ăn uống của người dân, đặc biệt là việc tiêu thụ thực phẩm sống, có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm sán lá. Việc nâng cao nhận thức về an toàn thực phẩm là cần thiết để giảm thiểu rủi ro cho sức khỏe cộng đồng.

III. Phương pháp khảo sát loài ốc và cercariae

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp thu mẫu và phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae. Các mẫu ốc được thu thập từ nhiều địa điểm khác nhau trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá. Phương pháp phân loại và kiểm tra cercariae được thực hiện theo tiêu chuẩn khoa học.

3.1. Phương pháp thu mẫu ốc

Mẫu ốc được thu thập từ các kênh cấp nước vào các thời điểm khác nhau để đảm bảo tính đại diện. Việc thu mẫu được thực hiện bằng cách sử dụng lưới và các dụng cụ chuyên dụng để đảm bảo không làm hư hại đến môi trường sống của ốc.

3.2. Phương pháp phân tích cercariae

Sau khi thu mẫu, các mẫu ốc sẽ được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định sự hiện diện của cercariae. Phương pháp này bao gồm việc sử dụng kính hiển vi để quan sát và phân loại các loại cercariae khác nhau.

IV. Kết quả khảo sát và ứng dụng thực tiễn

Kết quả khảo sát cho thấy sự đa dạng của các loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae trong khu vực nghiên cứu. Những phát hiện này có thể được sử dụng để xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về an toàn thực phẩm và sức khỏe. Đồng thời, kết quả cũng cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà quản lý trong việc bảo vệ nguồn nước và sức khỏe cộng đồng.

4.1. Đánh giá thành phần loài ốc

Kết quả khảo sát cho thấy có nhiều loài ốc khác nhau được ghi nhận trong khu vực. Sự đa dạng này không chỉ phản ánh tình trạng sinh thái của khu vực mà còn có ý nghĩa trong việc bảo tồn các loài động vật thủy sinh.

4.2. Tỉ lệ nhiễm cercariae và ý nghĩa sức khỏe

Tỉ lệ nhiễm cercariae trên ốc cho thấy mức độ nguy cơ lây nhiễm bệnh sán lá cho con người. Việc hiểu rõ tỉ lệ này giúp các cơ quan chức năng có biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu về thành phần loài ốc và tỉ lệ nhiễm cercariae tại huyện Đức Huệ, Long An đã cung cấp những thông tin quý giá cho việc quản lý và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu để theo dõi sự biến động của các loài ốc và cercariae, từ đó có những biện pháp can thiệp kịp thời.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc theo dõi sự thay đổi của các loài ốc và cercariae theo mùa. Điều này sẽ giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa môi trường và sự phát triển của các loài này.

5.2. Đề xuất các biện pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng

Cần có các chương trình giáo dục cộng đồng về an toàn thực phẩm và sức khỏe. Việc nâng cao nhận thức về nguy cơ lây nhiễm sán lá từ ốc sẽ giúp giảm thiểu rủi ro cho sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bệnh sán lá lây truyền từ động vật sang người thông qua thực phẩm (Foodborne Zoonotic Trematodiases - FZT) là nhóm bệnh truyền nhiễm nguy hiểm gây ra bởi các loài sán lá song chủ (Digenea). Bệnh lây lan chủ yếu qua thói quen ăn thực phẩm tươi sống hoặc chưa nấu chín (như gỏi cá, cua sống, rau thủy sinh bám nang sán). Tại Việt Nam, nhiều loài sán ký sinh phổ biến đã được ghi nhận như sán lá gan nhỏ (Clonorchis sinensis, Opisthorchis viverrini), sán lá gan lớn (Fasciola gigantica, Fasciola hepatica), sán lá phổi (Paragonimus heterotremus) và các loài sán lá ruột nhỏ thuộc họ Heterophyidae và Echinostomatidae. Các nghiên cứu dịch tễ giai đoạn 2000–2006 của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng ghi nhận tỷ lệ nhiễm sán lá chung tại 24 tỉnh, thành phố lên đến 40%, đặc biệt ở các vùng ven sông lớn như Nam Định (80,4%), Ninh Bình (70%) và Thanh Hóa (67%).

Huyện Đức Huệ, tỉnh Long An nằm ở rìa Đông Bắc vùng Đồng Tháp Mười, tiếp giáp vùng Đông Nam Bộ và biên giới Campuchia. Khu vực này có hệ thống kênh rạch chằng chịt kết nối với sông Vàm Cỏ Đông và tiếp nhận nguồn nước bổ sung từ hồ Dầu Tiếng, tạo điều kiện thuận lợi cho nuôi trồng thủy sản nước ngọt (đặc biệt là cá lóc). Mặc dù các nghiên cứu trước đây (như nghiên cứu của Phạm Nguyễn Anh Thư và cs., 2021) đã ghi nhận ấu trùng Metacercariae của sán lá ruột nhỏ nhiễm trên cá lóc tại Đức Huệ với tỷ lệ 2,8%, nhưng nguồn lây nhiễm từ vật chủ trung gian thứ nhất (các loài ốc nước ngọt) tại hệ thống kênh cấp nước phục vụ trực tiếp cho các ao nuôi cá vẫn chưa được khảo sát có hệ thống.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các mục tiêu và nội dung nghiên cứu cụ thể:

1. Mục tiêu nghiên cứu: Xác định thành phần loài ốc nước ngọt và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cercariae của sán lá song chủ trên các loài ốc trong hệ thống kênh cấp nước cho ao nuôi cá tại huyện Đức Huệ, tỉnh Long An, làm cơ sở khoa học để đánh giá nguy cơ dịch tễ và đề xuất biện pháp phòng trừ.
2. Đối tượng nghiên cứu: Các loài ốc nước ngọt và ấu trùng Cercariae ký sinh trên ốc thu thập từ các kênh cấp nước cho ao nuôi cá.
3. Nội dung nghiên cứu:
   • Xác định thành phần loài ốc và định danh hình thái các loài thu được qua 2 đợt thu mẫu.
   • Định danh các nhóm ấu trùng Cercariae và xác định tỷ lệ nhiễm Cercariae trên từng loài ốc theo mùa.
   • Khảo sát các thông số môi trường nước mặt tại các điểm thu mẫu (nhiệt độ, pH, độ mặn, độ sâu).
4. Phạm vi nghiên cứu:
   • Không gian: 30 kênh cấp nước cho ao nuôi cá phân bố trên địa bàn 8 xã và 1 thị trấn thuộc huyện Đức Huệ, tỉnh Long An.
   • Thời gian: Gồm 2 đợt thu mẫu đại diện cho mùa mưa (tháng 10/2023) và mùa khô (tháng 01/2024).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu dựa trên chu trình sinh học của sán lá song chủ (Trematoda: Digenea). Vòng đời điển hình trải qua nhiều giai đoạn biến thái: trứng sán thụ tinh theo phân/chất thải ra môi trường nước nở thành ấu trùng lông (Miracidium); ấu trùng xâm nhập vào vật chủ trung gian thứ nhất (ốc nước ngọt) phát triển thành bào ấu (Sporocyst), sinh sản vô tính tạo ra lôi ấu (Redia), sau đó giải phóng các vĩ ấu (Cercariae). Cercariae bơi tự do trong nước xâm nhập vào vật chủ trung gian thứ hai (cá, động vật giáp xác, thực vật thủy sinh) để rụng đuôi và kết kén thành Metacercariae (nang trùng). Khi người hoặc động vật ăn phải vật chủ trung gian thứ hai chứa nang trùng chưa nấu chín, ấu trùng sẽ phóng thích trong ống tiêu hóa và phát triển thành sán trưởng thành.

Hệ thống phân loại lớp Chân bụng (Gastropoda) được áp dụng theo các công trình phân loại động vật không xương sống nước ngọt của Đặng Ngọc Thanh, Thái Trần Bái, Phạm Văn Miên (1980) và bộ sách "Động vật chí Việt Nam" (Tập 29) của Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải (2017).

Phương pháp nghiên cứu thực địa và phòng thí nghiệm

• Thu mẫu thực địa: Mẫu ốc được thu thập tại 30 tuyến kênh cấp nước bằng cào sắt chuyên dụng kích thước 25 cm × 25 cm. Tại mỗi kênh, thu mẫu ở 5 điểm độc lập cách nhau 100 m, vị trí cào ở nền đáy cách mép bờ 1,0 m. Mẫu của từng điểm được chứa riêng trong túi vải thoáng khí, giữ ẩm và chuyển về phòng thí nghiệm trong ngày.
• Đo thông số môi trường nước: Thực hiện đo nhanh tại hiện trường gồm nhiệt độ nước (nhiệt kế thủy ngân), pH (máy đo pH cầm tay), độ sâu (thước đo tiêu chuẩn) và độ mặn (khúc xạ kế quang năng).
• Phân loại ốc: Làm sạch vỏ, chụp ảnh tiêu bản mặt trước và mặt sau bằng thước tỷ lệ, phân tích các chỉ số hình thái vỏ (chiều cao vỏ H, chiều rộng vỏ W, chiều cao miệng vỏ AH, chiều rộng miệng vỏ AW, chiều cao tháp ốc SH, số vòng xoắn, rãnh xoắn, nắp miệng).
• Kiểm tra và định danh Cercariae:
  • Phương pháp thoát tự nhiên (Shedding): Từng cá thể ốc được nuôi riêng trong cốc chứa 20–50 ml nước máy đã khử clo, để yên 12 giờ dưới điều kiện chiếu sáng, sau đó soi kiểm tra môi trường nước dưới kính hiển vi soi nổi.
  • Phương pháp đập vỡ vỏ (Crushing): Áp dụng bắt buộc cho toàn bộ các cá thể ốc âm tính với phương pháp Shedding để bộc lộ tuyến tiêu hóa và màng bao phủ tạng, kiểm tra triệt để ấu trùng còn nằm bên trong.
  • Chụp ảnh và đo đạc: Sử dụng kính hiển vi quang học kết nối máy ảnh kỹ thuật số qua ứng dụng S-EYE có vi thước chuẩn hóa. Định danh nhóm ấu trùng theo khóa phân loại của Schell (1970/1985), Frandsen & Christensen (1984) và Bùi Thị Dung (2010).
• Xử lý số liệu: Tính tỷ lệ cảm nhiễm ($TLCN = \frac{\text{Số ốc nhiễm}}{\text{Tổng số ốc kiểm tra}} \times 100%$). Sử dụng phần mềm Microsoft Excel 2016 và Statgraphics để phân tích thống kê, kiểm định ANOVA phân tích phương sai ($P < 0,05$) nhằm đánh giá sai khác số lượng cá thể giữa các mùa và các điểm thu mẫu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng thuật toàn diện các nghiên cứu về hệ ốc nước ngọt và ký sinh trùng sán lá song chủ:

• Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu: Phân tích đặc điểm địa lý, chế độ nhiệt đới gió mùa (nhiệt độ trung bình 27,2–27,7°C, lượng mưa trung bình 1.970 mm/năm tập trung 70–82% vào mùa mưa kéo dài 164 ngày từ tháng 5 đến tháng 10). Mạng lưới thủy văn chịu ảnh hưởng bán nhật triều không đều của sông Vàm Cỏ Đông và tiếp nhận lũ từ sông Tiền/Mê Kông qua sông Vàm Cỏ Tây.
• Hệ ốc nước ngọt tại Việt Nam: Thống kê các công trình phân loại học từ thời Cross & Fischer (1863) đến Đặng Ngọc Thanh & Hồ Thanh Hải (2017) ghi nhận 93 loài thuộc 41 giống và 17 họ ốc nước ngọt nội địa.
• Tình hình nghiên cứu Cercariae: Tổng hợp các phát hiện về hơn 10 nhóm Cercariae tại các tỉnh phía Bắc (Hà Nội, Ninh Bình) và phía Nam (Cần Giờ, Củ Chi - TP.HCM). Riêng tại Long An, các dẫn liệu trước đây chỉ tập trung trên ruộng lúa (Nguyễn Thị Thanh Xuân và cs., 2023) hoặc trên cá lóc thương phẩm (Phạm Nguyễn Anh Thư và cs., 2021), khẳng định sự thiếu hụt nghiên cứu về hệ sinh thái kênh dẫn nước nuôi thủy sản.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết bản đồ số hóa 30 vị trí kênh thu mẫu thuộc huyện Đức Huệ (gồm các kênh Rạch Gốc, Kênh Xanh, Rạch Trấu, Trà Cú Hạ, Trà Cú Thượng, Cần Rẽ, Kênh Nội Đồng, Kênh Lương Thực, Bologhe, Bồ Cạp...). Mô tả quy trình kỹ thuật 5 bước phân tích trong phòng thí nghiệm (từ xử lý ốc, thực hiện Shedding, Crushing, chụp vi ảnh đến bảo quản tiêu bản mẫu trong cồn 70°). Thiết lập bảng định chuẩn thiết bị đo môi trường và các công thức toán - thống kê sinh học ứng dụng.

Chương 3: Kết quả và bàn luận

1. Thành phần loài ốc nước ngọt

Qua 2 đợt thu mẫu trên 30 kênh, nghiên cứu đã thu thập và định loại tổng cộng 1.148 cá thể ốc thuộc 8 loài, 7 giống và 7 họ:

STT	Tên khoa học	Tên tiếng Việt	Họ phân loại	Số lượng mùa mưa	Số lượng mùa khô	Tổng số cá thể	Tỷ lệ (%)
1	Filopaludina sumatrensis (Dunker, 1852)	Ốc đá	Viviparidae	352	185	537	46,78%
2	Filopaludina martensi martensi (Frauenfeld, 1865)	Ốc mút	Viviparidae	76	54	130	11,33%
3	Melanoides tuberculata (Müller, 1774)	Ốc mút suối	Thiaridae	25	23	48	4,18%
4	Clea helena (von dem Busch, 1847)	Ốc sát thủ	Buccinidae	14	5	19	1,65%
5	Indoplanorbis exustus (Deshayes, 1833)	Ốc dĩa phồng	Bulinidae	43	17	60	5,23%
6	Lymnaea viridis (Quoy & Gaimard, 1832)	Ốc tai	Lymnaeidae	6	0	6	0,53%
7	Bithynia siamensis (Lea, 1856)	Ốc vặn	Bithyniidae	72	53	125	10,88%
8	Pomacea canaliculata (Lamarck, 1828)	Ốc bươu vàng	Ampullariidae	84	139	223	19,42%
Tổng	8 loài		7 họ	669	479	1.148	100%

• Phân bố theo mùa: Mùa mưa có số lượng cá thể (669 cá thể) và số lượng loài (8 loài) cao hơn mùa khô (479 cá thể, 7 loài do vắng mặt Lymnaea viridis). Loài Pomacea canaliculata là loài duy nhất có số lượng ở mùa khô tăng cao hơn mùa mưa với sự sai khác có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$).
• Yếu tố môi trường nước: Nhiệt độ dao động từ 26,8–29,5°C; pH duy trì mức 6,0–7,0; độ mặn tại phần lớn các điểm $< 1‰$ vào mùa mưa và tăng nhẹ lên mức 1–2‰ vào mùa khô ở một số kênh do hiện tượng xâm nhập mặn.

2. Tỷ lệ nhiễm và thành phần ấu trùng Cercariae

Trong 1.148 cá thể ốc kiểm tra, phát hiện 15 cá thể nhiễm ấu trùng Cercariae (thuộc 4 loài ốc), thuộc 3 nhóm ấu trùng sán lá song chủ:

Loài ốc kiểm tra	Số mẫu kiểm tra	Số mẫu nhiễm	Tỷ lệ nhiễm chung (%)	Nhóm Cercariae định danh	Tỷ lệ mùa mưa (%)	Tỷ lệ mùa khô (%)
Filopaludina sumatrensis	537	5	0,74%	Xiphidio (5 cá thể)	0,85% (3/352)	0,54% (1/185)
Filopaludina martensi martensi	130	3	2,31%	Echinostome (3 cá thể)	3,95% (3/76)	0,00% (0/54)
Indoplanorbis exustus	60	1	1,67%	Echinostome (1 cá thể)	2,33% (1/43)	0,00% (0/17)
Bithynia siamensis	125	6	4,80%	Xiphidio (4), Pleurolophocercariae (1), Echinostome (1)	5,56% (4/72)	3,77% (2/53)
Melanoides tuberculata	48	0	0,00%	Không phát hiện	0,00%	0,00%
Clea helena	19	0	0,00%	Không phát hiện	0,00%	0,00%
Lymnaea viridis	6	0	0,00%	Không phát hiện	0,00%	0,00%
Pomacea canaliculata	223	0	0,00%	Không phát hiện	0,00%	0,00%
Tổng cộng	1.148	15	1,31%	3 nhóm Cercariae	1,79% (12/669)	0,63% (3/479)

3. Đặc điểm hình thái và tập tính của các nhóm Cercariae phát hiện

• Nhóm Xiphidio Cercariae (9 cá thể nhiễm): Xuất hiện trên F. sumatrensis và B. siamensis ở cả 2 mùa trên 7 địa bàn xã/thị trấn. Thân hình bầu dục bao phủ bởi nhiều gai nhỏ, đuôi ngắn hơn thân, giác miệng có kim châm (stylet) nhọn, có 3 cặp tuyến xâm nhập, bàng quang bài tiết hình chữ U. Di chuyển kiểu xoắn cuộn nhanh từ 60–75 giây, nghỉ 2–5 giây, sống tự do trong nước 2–3 giờ.
• Nhóm Echinostome Cercariae (5 cá thể nhiễm): Phát hiện trên F. martensi martensi, I. exustus và B. siamensis. Thân thuôn dài, giác miệng bao quanh bởi một vòng gai đặc trưng (collar spines), không có điểm mắt. Ấu trùng bơi nhanh bằng cách lăn lộn sóng đôi 5–10 giây, tồn tại tự do trong nước 3–4 giờ. Nhóm này chỉ xuất hiện phổ biến vào mùa mưa.
• Nhóm Pleurolophocercariae (1 cá thể nhiễm): Phát hiện duy nhất trên loài Bithynia siamensis tại xã Mỹ Thạnh Bắc. Cơ thể hình bầu dục phủ gai mịn, có 2 điểm mắt hình cầu đậm sắc tố nằm hai bên hầu, túi bài tiết hình cánh bướm màu nâu, đuôi dài hơn thân và có màng vây bơi phát triển. Vận động lăn vòng nhanh trên mặt nước 8–12 giây rồi nghỉ 5–10 giây, sống tự do 2–3 giờ.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả định lượng chính

• Định danh chính xác 8 loài ốc nước ngọt thuộc 7 giống và 7 họ trên 30 tuyến kênh dẫn nước tại Đức Huệ. Quần xã ưu thế tuyệt đối bởi loài bản địa Filopaludina sumatrensis (46,78%) và loài ngoại lai xâm hại Pomacea canaliculata (19,42%).
• Xác định 4/8 loài ốc là vật chủ trung gian mang ấu trùng sán lá song chủ gồm Bithynia siamensis (tỷ lệ nhiễm cao nhất đạt 4,80%–5,00%), Filopaludina martensi martensi (2,31%), Indoplanorbis exustus (1,67%) và Filopaludina sumatrensis (0,74%).
• Ghi nhận 3 nhóm ấu trùng Cercariae ký sinh gồm Xiphidio, Echinostome và Pleurolophocercariae. Tỷ lệ nhiễm ở mùa mưa (1,79%) cao gấp gần 3 lần so với mùa khô (0,63%).

Đóng góp khoa học và thực tiễn

• Lần đầu tiên cung cấp dữ liệu dẫn liệu: Thiết lập bộ cơ sở dữ liệu hoàn chỉnh về thành phần loài ốc và tỷ lệ nhiễm ấu trùng Cercariae trong hệ thống kênh cấp nước nuôi trồng thủy sản tại Long An.
• Xác định đường truyền dịch tễ học: Phát hiện ấu trùng Pleurolophocercariae (thuộc họ sán lá ruột nhỏ Heterophyidae) trên ốc Bithynia siamensis tại xã Mỹ Thạnh Bắc. Đây là bằng chứng quan trọng xác nhận nguồn lây nhiễm giai đoạn Metacercariae (Haplorchis pumilio và Centrocestus formosanus) trên cá lóc nuôi trong ao xuất phát từ chính hệ thống kênh thủy lợi nội đồng tại địa phương.
• Kiến nghị giải pháp kiểm soát: Đề xuất cơ quan quản lý nông nghiệp và các hộ nuôi cá cần kiểm soát mật độ ốc Bithynia siamensis tại các cửa lấy nước, xử lý nước cấp qua hệ thống lắng lọc sinh học và khuyến cáo cộng đồng tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm, không ăn cá nuôi chưa nấu chín.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Khảo sát thực địa chỉ thực hiện trong 2 đợt đại diện cho hai mùa (tháng 10/2023 và tháng 01/2024), chưa theo dõi liên tục biến động quần thể ốc theo chu kỳ 12 tháng trong năm.
  • Việc định danh các nhóm ấu trùng Cercariae mới dừng lại ở cấp độ nhóm hình thái dựa trên tiêu bản hiển vi quang học, chưa thực hiện giải trình tự sinh học phân tử (PCR, Sequencing gen 18S/28S rDNA hoặc ITS) để xác định chính xác tên loài sán.
  • Chưa mở rộng lấy mẫu đồng thời trên các đối tượng vật nuôi khác (vịt, gia cầm thủy cầm) sử dụng chung nguồn nước kênh.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử nhằm giải mã trình tự DNA của các nhóm Cercariae phát hiện trên ốc.
  • Nghiên cứu cơ chế lây nhiễm thực nghiệm từ Cercariae trên ốc Bithynia siamensis sang các loài cá kinh tế khác trong phòng thí nghiệm.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu này là nguồn tư liệu khoa học hữu ích cho:

• Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Sinh học, Sinh học thực nghiệm, Động vật học: Tham khảo quy trình phân loại hình thái ốc nước ngọt, kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng kết hợp hai phương pháp Shedding và Crushing.
• Cán bộ nghiên cứu Thủy sản và Ký sinh trùng Y học: Cung cấp dẫn liệu phân bố dịch tễ học của các nhóm sán lá song chủ họ Heterophyidae, Echinostomatidae và Plagiorchiidae tại lưu vực sông Vàm Cỏ Đông.
• Cơ quan Thú y và Quản lý Nuôi trồng Thủy sản địa phương: Sử dụng số liệu để xây dựng mô hình quản lý dịch bệnh trên cá lóc nuôi thâm canh, kiểm soát vật chủ trung gian truyền bệnh từ nguồn nước mặt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Những loài ốc nào trong hệ thống kênh cấp nước huyện Đức Huệ được xác định là vật chủ trung gian truyền ấu trùng sán lá?
Nghiên cứu kiểm tra 1.148 cá thể thuộc 8 loài và xác định có 4 loài mang ấu trùng Cercariae gồm: Bithynia siamensis (tỷ lệ nhiễm 4,80%), Filopaludina martensi martensi (tỷ lệ nhiễm 2,31%), Indoplanorbis exustus (tỷ lệ nhiễm 1,67%) và Filopaludina sumatrensis (tỷ lệ nhiễm 0,74%). Bốn loài còn lại (Pomacea canaliculata, Melanoides tuberculata, Clea helena, Lymnaea viridis) không phát hiện nhiễm ấu trùng.

2. Phát hiện nhóm ấu trùng Pleurolophocercariae trên ốc Bithynia siamensis có ý nghĩa dịch tễ như thế nào?
Ấu trùng Pleurolophocercariae là giai đoạn ấu trùng của các loài sán lá ruột nhỏ thuộc họ Heterophyidae. Phát hiện này chứng minh ốc Bithynia siamensis tại kênh nội đồng chính là nguồn giải phóng ấu trùng xâm nhập vào cá lóc nuôi trong ao, giải thích nguyên nhân gây nhiễm hai loài sán ruột Haplorchis pumilio và Centrocestus formosanus từng được ghi nhận trên đàn cá lóc tại Đức Huệ.

3. Mật độ và thành phần loài ốc biến động như thế nào giữa mùa mưa và mùa khô?
Số lượng cá thể thu được vào mùa mưa (669 cá thể, 8 loài) cao hơn mùa khô (479 cá thể, 7 loài). Hầu hết các loài ốc bản địa sinh trưởng mạnh vào mùa mưa, trong khi loài Lymnaea viridis chỉ xuất hiện vào mùa mưa. Ngược lại, loài ốc bươu vàng ngoại lai Pomacea canaliculata là loài duy nhất có số lượng cá thể mùa khô (139 cá thể) tăng cao hơn mùa mưa (84 cá thể) với sai khác có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$).

4. Khóa luận sử dụng các kỹ thuật nào để phát hiện và định danh Cercariae trên ốc?
Tác giả kết hợp hai phương pháp xét nghiệm: phương pháp thoát tự nhiên (Shedding) bằng cách cách ly ốc trong nước 12 giờ dưới ánh sáng để soi ấu trùng bơi tự do; và phương pháp đập vỡ vỏ (Crushing) trên toàn bộ cá thể âm tính để kiểm tra tuyến gan tụy. Ấu trùng sau đó được chụp vi ảnh qua phần mềm S-EYE, đo đạc kích thước và đối chiếu khóa phân loại hình thái học của Schell và Bùi Thị Dung.

5. Nhóm ấu trùng Cercariae nào xuất hiện phổ biến nhất tại khu vực khảo sát?
Nhóm Xiphidio Cercariae xuất hiện phổ biến nhất với 9 cá thể nhiễm, ký sinh trên cả hai loài ốc Filopaludina sumatrensis và Bithynia siamensis, phân bố rộng khắp trên 6 xã và 1 thị trấn ở cả mùa mưa lẫn mùa khô nhờ biên độ sinh thái rộng.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Thanh Xuân đã hoàn thành việc khảo sát và định loại 8 loài ốc nước ngọt cùng 3 nhóm ấu trùng Cercariae sán lá song chủ trên 30 kênh cấp nước nuôi cá tại huyện Đức Huệ, tỉnh Long An. Kết quả chỉ ra loài ốc Bithynia siamensis đóng vai trò là vật chủ trung gian quan trọng nhất với tỷ lệ nhiễm sán cao nhất (4,80%) và mang ấu trùng Pleurolophocercariae lây truyền sang cá lóc. Công trình là tài liệu khoa học có giá trị thực tiễn cao, hỗ trợ đắc lực cho công tác kiểm soát an toàn dịch bệnh thủy sản và phòng chống bệnh ký sinh trùng lây truyền qua thực phẩm tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu. tránh dàn trải nội dụng. + Bồ sung độ thường gặp của các loài ốc kết hợp với tỉ lệ nhiễm sán lá song chủ trên ốc. Nay tôi xin báo cáo đã hoàn thành sữa chữa khoá luận như trên và đề nghị Hội đồng chấm khoá luận, người hướng dẫn khoa học xác nhận.

Thành phổ Hồ Chí Minh, ngày 17 tháng 5 năm 2024 Sinh viên Mộ Nguyễn Thị Thanh Xuân Xác nhận của người Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng nudng ¢ din khoa hoc —> ae TS. Pham Cir Thién PGS. Téng Xuan Tam LOI CAM ON Tôi xin chân thành cảm on thay TS. Pham Cứ Thiện, người da hướng dan, giúp đỡ tôi tận tình trong quá trình thực hiện và hoàn thành đề tài kháo luận tốt nghiép.

Tôi xin chân thành cảm ơn Trường, Phòng Đào Tạo và các thay cô trong khoa Sinh học của trường Đại học Sư phạm Thành phố Ho Chi Minh đã tao diéu hién thuận lời cho tôi thực hiện dé tai khóa luận tốt nghiệp này. Bên cạnh đó, tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn đến cô CN. Hà Thị Bé Tue, cô CN. Nguyễn Thi Nga — chuyên viên phòng thí nghiệm khoa Sinh học — đã tạo điều kiện, lướng dẫn tôi sử dung các thiết bị của Phòng thí nghiệm Dong vật và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện tại phòng thí nghiệm.

Qua đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn các anh chị, các bạn đã hỗ trợ và nhiệt tình giúp đỡ tôi khi thực hiện dé tài khóa luận này. Cuối cùng, tôi bày tỏ hết lòng biết ơn đến gia đình đã động viên, khích lệ tỉnh thân cho tôi trong suốt quá trình học tap và thực hiện dé tài khóa luận tot nghiệp. Thành phố Hà Chí Minh, ngày 17 tháng 5 năm 2024 SINH VIÊN a Nguyễn Thi Thanh Xuân MỤC LỤC COC! CC: ee i MMUGIUUE. 6c cốc il DANH MỤC CÁC CHỦ VIET TẤT ssssisesssssssssssescecossssceesavsssereasssocasesssosausssvosuzossrees iv DANHIMUG CAG BANG i rcsssersmnnonanniammnnmnneanenenes! v DI NHINTDIIC AC HÌN H-.s25255255-566:-202251655622002522555652223022250222072282333022502236036302122230 v MG DAU :uosnonnsnnanniianiiostnnoiitliiitiitG0105611860111105813830083818503161088818538588103501831838888138880338 l L.

Lí do chọn đề tab. MụỤc:tiều:nghiỆH COW sisi sssissiscssssssissiscssssssisosssssssoasssasseesssasaeasisessorsivesiseassseaszenesecss 3 TIT:.Ð0)\(i0ns nghiện COU siisciscicscsrcinsinansnnimnnananiuainunnennca 3 N.IEHàmi:ViiDEHIERCỨU siscciissssectssssescessecssieaisssavsaseatsssdseatessuivesesucesesdseasicadieasieesisecss 3 l0 00/9/6190 S01. Tổng quan về huyện Đức Huệ, tỉnh Long An.5222 2222222225225 4 De Wig GT GRRIHTLiicsiiesiiiiiiitiiieiiieiitiiii5541226423i415582856085322333656268320538853885654265428528383/ 4 1:2: Khíbậu =ttliliiflỂbossnnanannnnnainiriniiidttiiniiitiitintiiinttiiadipsatieanaaastasdi 4 1. Nguồn nước và chế độ thủy văn.

Tông quan về ốc nước ngọt ở Việt Nam. 22-552 22+ 22c2czcerzcrrrcrrrcrrrcee 6 1,3, Tổng quan về Sei trig CSfGGEBE. Tông quan nghiên cứu thuộc lĩnh vực dé tai ooo. Tình hình nghiên cứu thành phân loài Ốc nước ngọt./N Biên cứu ở ViệtNãm:;.

Nghiên cứu ở tinh Long An ou. Tình hình nghiên cứu ấu trùng Cercariae trên ốc nước ngọt. Nghiên cứu ở Viet Nami sisisasssassississsssssisoaissasssasssasssssaioassoasssaaseaveas 15 1. Nghiên cứu ở tinh Long Àn.

các sHhreằ 17 Chương 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Địa điểm, thời gian va tư liệu nghiên COU. Địa điểm thu mẫu GC.

Thời gian thu mẫu.-2- ¿5222 E£ t£E£EEcExeceeExcrkeserrerrxcrerrerree 19 Di; DUO MGU INS MICH CU ssscessrsaisessscescsssicescsassssctsessesstivassaesarsssansatsasersuissisresiees 20 2:2. |PRWONG PRAM DEMICI CUR ;i¿:isciiint2ntc801410114141184116545133)553144155355941503516 88336 20 2. Phương pháp thu tmẫu. Phương pháp phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp phân loại Ốc. Phuong pháp kiểm tra Cercariae. Phương pháp đánh giá chất lượng NUGC. Phương pháp phân tích số liệu.

KET QUÁ VÀ BAN LUẬN. Kết quả thu mẫu ốc trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá tại huyện Đức Huệ, Hin ONS AN:::::::::::6c::icizsiiiizniii20112211621142215930123536335835558338335735152338855363388355/353528 8552 24 3. Thành phân loài .-- 22: S+ 2S 211021122117 111 11 11 1111002107227 se 24 ñi12: TH GREEIDRI. So sánh sự đa dạng thành phan loài của các quần xã ốc tại KVNC.

Kết quả xác định ti lệ nhiễm cercariae của từng loài ốc thuộc các kênh cấp nức cho ao nuôi cá tại huyện Đức Huệ, tinh Long An.3Í 3/2:I,'C& luậi ốc nhiềm Cereanitie ssaasssesssscsscsssssssscsssesssassssssssssssessscsssansscssssnsses 31 3. Ti lệ nhiễm Cercariae trên ốc thu được từ kênh cấp nước cho ao nuôi cá tạiiRuyện Đức Huệ tii LONG AN a siississssisssissasisssisaiscasssasssasssassisassesiacoivearssessens 32 3. So sánh tỉ lệ nhiễm theo hai mùa .Các nhóm Cercaine nhiễm.cL220012006200020106106226662 38 RET DUAN WA KIỂNNGHỊ.occc«ccennnnoinreniinsanannnannnannnnnananai 42 ca hi. 43 TÀI LIỆU THAM KHAO' sssassscsssassssssasssssossssisoassassssssssoosssevioasseassssssessssenivosiseasssasioes 44 PHỤJIUUG:----.

PLI iv DANH MUC CAC CHU VIET TAT V DANH MỤC CAC BANG Bảng 1. Thống kê số loài Chân bụng nước ngọt đã được ghi nhận ở Việt Nam.1, Danh sách các địa điểm thu mẫu. Lich thu mau NA". Dụng cy đo các thông số môi trường tại khu vực nghiên cứu.

Thành phan loài dc trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá ở huyện Đức Huệ: Gh LONG ÄG:::::::::::::::::i:csncippnit2i0000021122212131101111331331583683551333583383353833583334333856 24 Bang 3. Danh xưng tiếng việt của các loài ốc nước ngọt trong KVNC [31]. Các chỉ số môi trường nước tại điểm thu mẫu. Kết quả so sánh số lượng cá thé mỗi loài ốc trên 30 kênh cấp nước trong KEVN¡:::::::cc:cci::cc:i2222120122185231732053535550558555355653555135552385382833553553525835845856988555825553355532552 30 Bang 3.

Tile nhiễm Cercariae của các loài ốc. Tỷ lệ 6c nhém Cercariae vào hai mùa mưa và mùa khô. Sự xuất hiện của các loại Cercariae ở các địa điểm nghiên cứu. Nhận diện nhóm san lá từ Cercariae [42] .-- 6< «sss<ss<xxvesexes 38 DANH MUC CAC HINH Hình 1.

Cau tạo vỏ ốc (Theo Robert & Forsyth, 1999) [1] )o. Vòng đời của sán lá song chủ CDC [ 1§}.- 5c <+c<<cexeees II Hình 2. Dinh vị vị trí các điểm thu mẫu trên bản đỒ. 2c 22+2sc xe sxccecez 18 Hình 3.

Tỉ lệ tông thành phan loài ốc thu được ở KVNC. Biéu đồ xu hướng phát trién theo mùa của một số loài ốc. Biéu dé tỉ lệ nhiễm Cercariae trên ốc hai mùa mưa va mùa khô. Cercariae thuộc nhóm Xiphidio type Ì.

Cercariae thuộc nhóm Xiphidio type 2. Cercariae thuộc nhóm PleurolophoccrCarlae.7 Cercariae thuộc nhóm Echinostome Cercarlae. - 5s cccc<zxs+ 4I MỞ ĐÀU I. Lí do chọn đề tài Bệnh san lá lan truyền từ động vật sang người thông qua thực pham (Foodbornezoonotic trematodiases) là một nhóm bệnh ký sinh truyền nhiễm gây ra bởi các loài sán lá, các bệnh này xáy ra khi con người tiêu thụ thực phâm chứa au trùng sán có khả năng cảm nhiễm.

Sự truyền nhiễm bệnh có liên quan chặt chẽ với thói quen ăn đỏ sống, tái của con người như gỏi cá, cua, rau sống, tiết canh, cá nướng, cua nướng. Sán lá lan truyền qua thực phâm có thê lây nhiễm cho các loài động vật khác nhau như động vật hoang, động vật nuôi, động vật thủy sinh,. làm giảm chất lượng thịt, sita,.; âu trùng san lá có thé tạo thành 6 dịch gây chết hàng loạt động vật thủy sản, giảm giá trị kinh tế và vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm; con người có nguy cơ lây nhiễm cao khi ăn phải các nang sán bám vào các loại rau chưa rửa sạch như san lá gan lớn [1]. Một số bệnh thường gặp ở Việt Nam do các loại san gây nên như; sản lá gan nhỏ (Opisthorchis viverrini, Clonorchis sinensis), san lá gan lớn (Fasciolagigantica, Fasciola hepatica), san lá phôi (Paregonimus heterotemus), san lá ruột nhỏ (Echinostoma sp., các loài thuộc họ Heterophyidae), san lá ruột lớn (Fasciolopsis buski) [2].

Bệnh sán lá là bệnh đặc hữu ở các nước Châu A và hơn 35 triệu người trên toàn cầu bị nhiễm €.sinensis bao gồm khoảng 15 triệu người ở Trung Quốc, khoảng 3 triệu người ở các nước Thái Lan, Lào, Campuchia và miễn Nam Việt Nam nhiễm Opisthorchis viverrine [3]. Ty lệ nhiễm tùy theo từng vùng, có nơi nhiễm cao từ 15- 37% như Ninh Bình, Nam Dinh, Phú Yên va Bình Định. Ở Việt Nam cho đến nay bệnh sán lá gan lớn đã xuất hiện ở 47 tỉnh, thành phó; tỷ lệ nhiễm cao nhất ở một số tỉnh miền Trung, Tây Nguyên, thống kê của Viện sốt rét ký sinh trùng trong khoảng những năm 2000 — 2006 cho thấy, có 24 tỉnh thanh/phé đã phát hiện bệnh nhân nhiễm sán lá với tỉ lệ chung lên đến 40%, các tỉnh ven sông lớn có tỉ lệ nhiễm cao như Nam Định là 80,4%, Ninh Bình 70%, Thanh Hóa 67. Huyện Đức Huệ, tinh Long An thuộc khu vực đồng bằng sông Cửu Long, có địa hình đơn giản, bằng phăng, giáp với sông Vàm Co Đông, nguồn nước ngọt được te» đô từ hồ Dau Tiếng.

tạo điều kiện thúc day phát triển chăn nuôi, thủy hải san và sản xuất lúa tại địa phương [5]. Đặc biệt, là sự phong phú của các sinh vật sông nước như cá, trai, Ốc,. cung cấp nguồn thực phẩm giàu protein và nguôn lợi kinh tế được day mạnh. Tuy nhiên, người dan nơi đây chưa có nhiều hiểu biết về sự nhiễm sin lá song chủ trong nuôi trồng thủy, hai sản cùng với thói quen sinh hoạt tiêm tàng có khả năng lây lan các bệnh liên quan đến sán lá song chủ ở người đồng thời làm giảm chất lượng và giá trị của thủy sản cũng như không dam bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về lây nhiễm sán lá ở ốc trên toàn quốc với nhiêu khu vực khác nhau. Khu vực phía Bắc, tại huyện Ba Vì, Hà Nội đã tìm thấy ấu trùng của bảy nhóm Cercariae: Echinostome, Monostome, Parapleuropho, Xiphidio, FPucocercariae, Gymnocephalous, và Megalurous. Trong đó, có 39 loài 6c là R.canaliculnata không nhiễm san, 6 loài còn lại nhiễm san lá với tí lệ thấp [6]. Nguyễn Thị Thùy và cộng sự (2021) đã có nghiên cứu tỉ lệ nhiễm san ruột nhỏ trên Ốc thu từ ao.

h6, ruộng lúa và kênh mương tại thi xã Hương Trà, tinh Thừa Thiên Huế [7]. Tại huyện Đức Huệ, tinh Long An, Nguyễn Anh Thư va cộng sự (2021) có báo cáo về hai loài san lá ruột nhỏ nhiễm trên cá lóc trong ao nuôi cá tại khu vực [8Ì]. Nghiên cứu ốc và tỉ lệ nhiễm Cercariae của quần thê ốc nước ngọt — vật chủ trung gian đầu tiên là hết sức quan trọng trong việc xây dựng mô hình kiểm soát sự phát triển và lây lan bệnh đo sán lá song chủ gây ra. Tuy nhiên đến thời điểm hiện tại chỉ có báo cáo vé tỉ lệ nhiễm Metacercariae ở cá lóc tại huyện Đức Huệ.

tỉnh Long An [8] chưa có nghiên nào xác định ti lệ nhiễm Cercariae trên ốc ở kênh cấp nước cho ao nuôi cá. Chính vì thé nghiên cứu này nhằm xác định thành phan loài ốc và tỷ lệ nhiễm Cercariae trên ốc trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá ở huyện Đức Huệ, tinh Long An là hết sức cần thiết. Xuất phát từ những lí do trên, dé tai “Khao sát thành phan loài ốc và Cercariae trên ốc trong kênh cap nước cho ao nuôi cá ở huyện Đức Huệ, tinh Long An” được thực hiện. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được thành phan loài ốc và tỉ lệ nhiễm Cercariae trên ốc trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá ở huyện Đức Huệ, Long An nham dé khao sat tinh hinh nhiễm san lá song chủ trên các loài ốc tại đây.

Đối tượng nghiên cứu Các loài ốc, au trùng Cercariae trên ốc thu trong kênh cấp nước cho ao nuôi cá ở huyện Đức Huệ, tinh Long An IV. Nội dung nghiên cứu - Xác định thành phan loài ốc và định danh các loài thu được qua 2 đợt thu mẫu.