đặt vấn đề phân loại thành ngữ, nhƣng lại tách ra một trong các loại thành ngữ làm đối tƣợng nghiên cứu, ví nhƣ Trƣơng Đông San (1974), Hoành Văn Hành (1976) tách riêng thành ngữ so sánh để 23 luận giải ; trong khi đó, Bùi Khắc Việt (1981) và một số tác giả khác lại tách riêng thành ngữ đối để luận giải. Nhóm tác giả công trình Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ (Hoàng Văn Hành chủ biên) lại dựa vào hình thái biểu trưng hoá mà chia thành ngữ tiếng Việt thành hai loại : thành ngữ so sánh hay thành ngữ phi đối xứng và thành ngữ ẩn dụ hoá hay thành ngữ đối xứng. Thành ngữ so sánh nhƣ : nóng như lửa, câm như thóc, lạnh như tiền,… Thành ngữ ẩn dụ hoá nhƣ : mặt sứa gan lim, đầu voi đuôi chuột, mắt tròn mắt dẹt, cá mè một lứa,… Ngoài ra, nhóm tác giả này cũng dựa vào cấu tạo của các thành ngữ tiếng Việt mà chia thành ngữ tiếng Việt thành 3 loại là thành ngữ so sánh, thành ngữ đối và thành ngữ thƣờng. Thành ngữ đối đƣợc cấu tạo theo quy tắc đối và điệp giữa các thành tố, kiểu nhƣ : trên đe dưới búa, mẹ tròn con vuông, lừa thầy phản bạn,… Thành ngữ so sánh đƣợc cấu tạo theo các biểu thị so sánh vốn có trong ngôn ngữ, nhƣ : rách như xơ mướp, chậm như rùa, nóng như lửa,… Còn thành ngữ thƣờng là loại thành ngữ đƣợc “tạo thành nhờ phƣơng thức ghép từ thông thƣờng, kiểu nhƣ : theo voi hít bã mía, vạch áo cho người xem lương, gió chiều nào che chiều ấy, trăm voi không được bát nước xáo,… Rõ ràng, ở loại thành ngữ này không sử dụng phép so sánh, cũng không dùng luật đối ứng để ghép nối các yếu tố, mà cố định hoá hay thành ngữ hoá một đoạn tác ngôn vốn đƣợc cấu tạo trên cơ sở luật kết hợp bình thƣờng trong tiếng Việt.
Và theo các tác giả, trong tiếng Việt thành ngữ đối là loại phổ biến nhất, chiếm 56 % tổng số thành ngữ có trong thực tế. Nhóm tác giả Mai Ngọc Chừ – Vũ Đức Nghiệu – Hoàng Trọng Phiến trong công trình Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt lại khẳng định “có nhiều cách phân loại thành ngữ. Trƣớc hết có thể dựa vào cơ chế cấu tạo (cả nội dung lẫn hình thức) để chia thành ngữ tiếng Việt ra hai loại : Thành ngữ so sánh và thành ngữ miêu tả ẩn dụ” [6, tr. Tác giả Nguyễn Công Đức, trong công trình của mình (1994), xuất phát từ cách nhìn thành ngữ nhƣ là một hình thể hình thái cấu trúc – ngữ nghĩa 24 đƣợc cố định hoá từ các đơn vị trên từ nhƣ cụm từ tự do và câu, đã chia thành ngữ tiếng Việt thành 5 loại : a) Thành ngữ có cấu trúc vốn là cấu trúc cú pháp đƣợc “từ vựng hoá” để trở thành thành ngữ.
Loại thành ngữ này đa phần là đoản ngữ, hoặc cũng có thể là các thành ngữ vốn là câu hoàn chỉnh. b) Loại thành ngữ có cấu trúc không bình thƣờng về mặt cú pháp, ví nhƣ loại kết hợp phi lôgíc về mặt trật tự các yếu tố trong thành ngữ nhƣ cao chạy xa bay, mong như mong mẹ về chợ hoặc thành ngữ vắng mặt kết từ nhƣ quá mù ra mưa, qua cầu rút ván, … c) Loại thành ngữ có cấu trúc theo kiểu đan xen. Đây là kiểu thành ngữ đan xen giữa các yếu tố trong hai tổ hợp song tiết để tạo nên sự không bình thƣờng về mặt ngữ nghĩa ở bề mặt cấu trúc nhƣng lại có ý nghĩa khái quát ở bề sâu và chặt chẽ về cấu trúc : ăn sung mặc sướng, đầu trộm đuôi cướp,. d) Loại thành ngữ sử dụng các mô hình kết hợp cú pháp có sẵn.
Đây là loại thành ngữ đƣợc cấu tạo lặp lại các động từ để tách các tổ hợp song tiết, ví dụ : có tài có tật, có tai có mắt, bóp mồm bóp miệng, chạy thầy chạy thợ,… e) Loại thành ngữ sử dụng cấu trúc so sánh. Đây là loại thành ngữ đƣợc co là chiếm tỉ lệ nhiều nhất và đa dạng trong thành ngữ tiếng Việt. Các cách phân loại trên đây chủ yếu dựa vào các đặc điểm về hình thái, cấu trúc hay ngữ nghĩa của thành ngữ. Còn một cách phân loại các thành ngữ trong tiếng Việt nữa là sự phân loại dựa vào nguồn gốc của thành ngữ (tức tiêu chí về con đƣờng hình thành của thành ngữ).
Theo tiêu chí này, các thành ngữ đang có trong tiếng Việt có thể phân làm hai loại : thành ngữ Việt và thành ngữ có nguồn gốc nƣớc ngoài. Trong tiếng Việt, thành ngữ đƣợc vay mƣợn nƣớc ngoài chủ yếu là các thành ngữ gốc Hán. Theo Nguyễn Thị Tân [26], hiện có 2710 đơn vị thành ngữ gốc Hán hoạt động trong tiếng Việt, so với các thành ngữ gốc ngoại khác thì thành ngữ gốc Hán chiếm tỉ lệ gần nhƣ tuyệt đối. Vì thế, trong khuôn khổ của luận văn này, chúng tôi cũng chƣa có điều kiện tìm hiểu các thành ngữ gốc ngoại khác mà chỉ đi vào tìm hiểu một số vấn đề về thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt.
Những thành ngữ gốc Hán 25 khi mƣợn vào tiếng Việt, có thể đƣợc giữ nguyên hình thái – ngữ nghĩa, dịch từng chữ (một phần hoặc tất cả các yếu tố), dịch nghĩa chung của thành ngữ có thay đổi trật tự các yếu tố cấu tạo. Cách phân loại này đƣợc nhắc đến trong một số công trình nghiên cứu về từ tiếng Việt của các tác giả Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Văn Tu, Nguyễn Thiện Giáp, Trƣơng Chính, Lê Đình Khẩn,… Trong công trình Thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt (2004), tác giả Nguyễn Thị Tân đã trình bày rất chi tiết về quan niệm thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt của các nhà Việt ngữ học. Từ ý kiến của các nhà Việt ngữ học, tác giả Nguyễn Thị Tân đã đƣa ra đƣợc khái niệm về thành ngữ gốc Hán dùng trong luận án của mình, theo đó, thành ngữ gốc Hán đƣợc quan niệm nhƣ sau : – Là thành ngữ Việt có nguồn gốc Hán – Nguồn gốc Hán thƣờng để lại dấu vết trong thành ngữ Việt ở ba phƣơng diện : ngữ âm, hình thái cấu trúc và ngữ nghĩa. Về mặt ngữ âm (âm đọc của các yếu tố trong thành ngữ), trên cơ sở này, thành ngữ gốc Hán có thể đƣợc phân làm ba loại nhƣ sau : + Tất cả các yếu tố đều có cách đọc Hán Việt, tức là đều là yếu tố Hán Việt, ví dụ : mai danh ẩn tích, thần thông biến hoá, mã đáo thành công,… + Ngoài các yếu tố có cách đọc Hán Việt, còn có cả các yếu tố phi Hán Việt, ví dụ : buôn Sở bán Tần, cửa Khổng sân Trình, tình sâu nghĩa nặng, trị bệnh cứu người, trăm hình vạn trạng,… + Các thành tố đều là phi Hán Việt, ví dụ : chỉ non thề biển (sơn minh thể hải), ếch ngồi đáy giếng (tỉnh để chi oa), ghi lòng tạc dạ (minh tâm khắc cốt),… Về hình thái cấu trúc, thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt có thể chia làm các loại nhƣ sau : + Giữ nguyên cấu trúc nhƣ trong đơn vị gốc của tiếng Hán, ví dụ : án binh bất động, cải tà quy chính,… + Thay đổi cấu trúc của đơn vị gốc, ví dụ : túc trí đa mưu,… + Giữ nguyên các yếu tố trong đơn vị gốc, ví dụ : duy ngã độc tôn, tiến thoái lưỡng nan, loạn thần tặc tử,… 26 + Thay đổi các yếu tố của đơn vị gốc, ví dụ : bán sống bán chết, bền gốc sâu rễ, cùng bất đắc dĩ, thượng lộ bình an,… Về nội dung ngữ nghĩa, phần lớn thành ngữ gốc Hán có nghĩa biểu trƣng, đó là nghĩa tổng thể đƣợc khái quát từ nghĩa của các yếu tố cấu tạo.
Một số trƣờng hợp khác nghĩa của tổ hợp đƣợc tạo thành từ nghĩa cụ thể, nghĩa mặt chữ của các yếu tố cấu tạo. Nhƣ vậy, vấn đề thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt là một vấn đề tƣơng đối phức tạp và chƣa phải đã có sự thống nhất hoàn toàn giữa các nhà nghiên cứu. Ngay cả vấn đề tên gọi là thành ngữ gốc Hán hay thành ngữ Hán Việt trong tiếng Việt hiện nay vẫn chƣa thống nhất giữa các nhà nghiên cứu Việt ngữ học. Việc nhận diện các thành ngữ gốc Hán trong tiếng Việt cũng là một vấn đề rất khó, không phải ai cũng có thể nhận diện đƣợc thành ngữ gốc Hán, nhất là với những thành ngữ đã đƣợc dịch hoàn toàn ra tiếng Việt.
Trong khuôn khổ của luận văn này, vì mục đích nghiên cứu của chúng tôi là xem xét những đơn vị thành ngữ xuất hiện trong SGK nên chúng tôi không phân chia thành ngữ thành thành ngữ gốc Hán và thành ngữ Việt mà chỉ phân chia thành thành ngữ Hán Việt và thành ngữ Việt. Sở dĩ nhƣ vậy bởi vì : – Khái niệm thành ngữ gốc Hán chƣa đƣợc hoàn toàn thống nhất trong giới nghiên cứu Việt ngữ học. Và đây là một khái niệm hết sức phức tạp, đòi hỏi những nghiên cứu công phu và không phải là mục đích hƣớng tới của luận văn này. – Với đối tƣợng nghiên cứu là những đơn vị thành ngữ xuất hiện trong SGK phổ thông, có những đặc điểm riêng chi phối cách nhìn của chúng tôi.
Trong SGK phổ thông, các tác giả không phân biệt thành ngữ gốc Hán và thành ngữ Việt, học sinh chỉ đƣợc học bài học về từ Hán Việt. Do đó, đối với học sinh phổ thông, các em chỉ phân biệt đƣợc từ Hán Việt và từ Việt, chƣa thể phân biệt đƣợc các thành ngữ có nguồn gốc Hán với các thành ngữ Việt (nhất là với các thành ngữ gốc Hán mà tất cả các yếu tố đã đƣợc dịch nghĩa ra tiếng Việt tƣơng đƣơng). Học sinh chỉ có thể phân biệt đƣợc những thành ngữ Hán Việt (có cách đọc Hán Việt) và các thành ngữ Việt. 27 Do vậy, trong luận văn này, với các thành ngữ thu thập đƣợc ở trong SGK, chúng tôi cũng phân loại trên cơ sở đó, để nghiên cứu sự xuất hiện của các thành ngữ Hán Việt và các thành ngữ Việt trong SGK và cách xử lí đối với các đơn vị này của các tác giả SGK là nhƣ thế nào và nếu có điều kiện, chúng tôi muốn nghiên cứu khả năng tiếp nhận hai loại thành ngữ này của học sinh.
Khái niệm thành ngữ Hán Việt trong luận văn này của chúng tôi đƣợc quan niệm nhƣ sau : đó là những thành ngữ mượn từ tiếng Hán, có cách đọc Hán Việt và được sử dụng trong tiếng Việt. Còn thành ngữ Việt là những thành ngữ phi Hán Việt.