CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ KHÁNG CÁO THEO THỦ TỤC PHÚC THẨM TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính Việt Nam 1. Khái niệm Trong pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam, Tòa án thực hiện chế độ hai cấp xét xử, trong đó xét xử sơ thẩm là cấp xét xử thứ nhất và xét xử phúc thẩm là cấp xét xử thứ hai. Xét xử phúc thẩm là cấp xét xử không bắt buộc đối với mọi vụ án mà chỉ được tiến hành khi có kháng cáo, kháng nghị đúng quy định của pháp luật đối với bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật.
Nói cách khác, khi có kháng nghị, kháng cáo hợp pháp thì thủ tục phúc thẩm vụ án hành chính sẽ phát sinh. Vậy kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm là gì? Hiện nay khái niệm này chưa được đề cập trực tiếp trong Luật TTHC và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan. Do đó, việc xây dựng khái niệm này cần tiếp cận dưới các góc độ khác nhau. Ở góc độ ngôn ngữ, theo từ điển Tiếng việt thì “kháng cáo là chống án lên Tòa án cấp trên yêu cầu xét xử lại”1 và “kháng cáo là chống lại bản án mà tòa án cấp dưới đã xét xử yêu cầu xét xử lại”.2 Theo từ điển Từ và Ngữ Việt Nam thì “Kháng cáo là chống lại bản án đã xử và yêu cầu tòa án cấp trên xử lại”.3 Như vậy, theo các Từ điển này thì có thể hiểu một cách chung nhất kháng cáo là sự phản đối, chống lại hay không đồng ý với một bản án của Tòa án cấp dưới nhằm yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại.
Theo Từ điển Luật học của Viện khoa học pháp lý Bộ Tư pháp: “Kháng cáo là hành vi chống án, yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử phúc thẩm đối với bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật trong trường hợp đương sự không đồng ý với toàn bộ bản án hoặc một phần của bản án, quyết định sơ thẩm”. Cách hiểu này nhìn chung đã đề cập được một số đặc điểm quan trọng của kháng cáo như chủ thể của kháng cáo là đương sự, đối tượng của kháng cáo là bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật, mục đích của kháng cáo là yêu cầu Tòa án cấp trên xét xử lại vụ án. Nhìn chung nhất, các khái niệm trong các Từ điển nêu trên mới chỉ thể hiện được một phần đặc điểm của kháng cáo nói chung, mà chưa thể hiện rõ bản chất của kháng cáo phúc thẩm hành chính nói riêng, bởi lẽ không thể hiện được đối tượng 1 Thái Xuân Đệ (2010), Từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, tr. 2 Nguyễn Văn Xô (2008), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Hồng Đức, Hà Nội, tr.
3 Nguyễn Lân (1988), Từ điển Từ và Ngữ Việt Nam, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 7 của kháng cáo phúc thẩm là bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật; chưa đề cập được chủ thể có quyền kháng cáo là người đại diện hợp pháp của đương sự, không phân biệt rõ được kháng cáo phúc thẩm trong tố tụng hành chính với các kháng cáo phúc thẩm theo thủ tục tố tụng khác. Trong khoa học pháp lý ở Việt Nam cũng có một số tác giả đề cập về kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Tác giả Đinh Văn Quế cho rằng: “Kháng cáo là biểu thị sự không đồng ý của mình đối với bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm và đề nghị (yêu cầu) Tòa án cấp trên xét xử lại”.4 Khái niệm này tuy đã đưa ra được những vấn đề có liên quan như chủ thể, đối tượng của kháng cáo nhưng vẫn còn một số điểm chưa hợp lý như: Tác giả cho rằng đối tượng của kháng cáo là bản án hoặc quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm là chưa đầy đủ mà phải là bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật; chủ thể có quyền kháng cáo trong khái niệm này chưa xác định cụ thể là ai; thẩm quyền xét xử phúc thẩm thuộc về “Tòa án cấp trên” là chưa chính xác bởi chỉ Tòa án cấp trên trực tiếp mới có thẩm quyền xét xử phúc thẩm.
Theo giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam của Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh thì “Kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm là hành vi tố tụng của đương sự hoặc người đại diện của họ yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại đối với bản án hoặc quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật”.5 Nhận thấy, khái niệm này đã đề cập và khẳng định tương đối rõ nét về kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong TTHC Việt Nam, cụ thể giáo trình đã lột tả được bản chất của kháng cáo là hành vi tố tụng của đương sự, người đại diện của đương sự; mục đích của kháng cáo là yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án; đối tượng của kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm là bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, về khía cạnh pháp lý, cách hiểu đó chỉ mới nêu chung chung về đối tượng của kháng cáo là quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật mà không nêu trực diện đó là quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực như tại Điều 204 đã quy định. Do đó, việc thừa nhận cách hiểu trên là chính thống và toàn diện nhất trong việc nghiên cứu, tìm hiểu lý luận về kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm cũng chưa thật sự phù hợp và chuẩn xác. Có phần tương tự, tuy không phản ánh trực tiếp nhưng giáo trình Luật TTHC Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội cũng đề cập “kháng cáo, kháng nghị là việc yêu cầu Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật theo thủ tục phúc thẩm”.
Tuy đã nêu được đối tượng của kháng 4 Đinh Văn Quế (2004), Trình tự thủ tục giải quyết các vụ án hình sự, hành chính, dân sự, Nxb Hải Phòng. 5 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2020), Giáo trình Luật tố tụng hành chính Việt Nam, Nxb Hồng Đức, tr. 8 cáo là bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật nhưng cách hiểu này lại mắc lỗi trong việc khẳng định bản chất của thủ tục phúc thẩm là xét lại đối tượng bị kháng cáo mà không phải là xét xử lại vụ án do Tòa án cấp sơ thẩm đã xét xử rồi. Điều này là không phù hợp với nguyên tắc hai cấp xét xử và cũng không hợp lý theo ghi nhận tại Điều 203 Luật TTHC.
Vì thế, tác giả cho rằng nếu thừa nhận cách hiểu trên là khái niệm chính thống cũng không thể toàn diện và chính xác. Từ các góc độ tiếp cận trên đây chúng ta thấy, mỗi cách hiểu đều có những lý lẽ riêng của mình song chung quy lại đều phản ánh được các đặc điểm cơ bản của kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm như: Kháng cáo là hành vi tố tụng của đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự, đối tượng của kháng cáo là bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật, chủ thể giải quyết kháng cáo đó là Tòa án cấp phúc thẩm, Tòa án cấp trên trực tiếp của Tòa án cấp sơ thẩm, mục đích của kháng cáo là yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án. Trên cơ sở này, có thể đưa ra khái niệm kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính việt nam như sau: “Kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính Việt Nam là hành vi tố tụng của đương sự hoặc người đại diện hợp pháp của đương sự thể hiện bằng một văn bản pháp lý được tiến hành trong thời hạn luật định nhằm yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật”. Đặc điểm Khi nghiên cứu kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm có thể thấy những đặc trưng cơ bản của kháng cáo phúc thẩm gồm chủ thể kháng cáo, đối tượng kháng cáo, trình tự, thủ tục, mục đích và hậu quả của kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính.
Những đặc điểm này thể hiện bản chất, đặc trưng riêng nhằm phân biệt kháng cáo phúc thẩm với kháng nghị phúc thẩm trong tố tụng hành chính của nước ta, cũng như các chế định khác trong tố tụng hành chính. Theo đó, kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính Việt Nam có những đặc điểm sau: Thứ nhất, kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm trong tố tụng hành chính là hành vi tố tụng của đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự Về cơ bản trong tố tụng hành chính, hầu hết các bản án, quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án của Tòa án cấp sơ thẩm là đúng đắn, hợp pháp. Tuy nhiên, quá trình giải quyết sơ thẩm vụ án hành chính là một quá trình phức tạp, gồm nhiều các trình tự, thủ tục khác nhau, các văn bản pháp luật vận dụng đưa ra phán quyết cũng ở mức độ phức tạp, đa dạng nên vẫn còn tồn tại trường hợp Tòa án cấp sơ thẩm ban hành bản án, quyết định tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án còn 9 thiếu chuẩn xác, không đúng pháp luật, xâm hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự trong vụ án. Chính vì vậy, từ góc độ bảo đảm dân chủ trong xét xử, bảo vệ quyền lợi ích cơ bản của công dân, pháp luật tố tụng hành chính ở nước ta đã ghi nhận quyền “chống án” hay gọi là quyền “kháng cáo” của đương sự, người đại diện hợp pháp của các đương sự6.
Khi đặt trên khía cạnh là quyền thì đó là quyền tuyệt đối, thuộc về phạm trù quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự. Khi đặt dưới khía cạnh đương sự, người đại diện hợp pháp của đương sự thực hiện việc kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm thì chúng ta sẽ nhìn nhận chúng dưới dạng là hành động, xác lập bằng một hàng động, hành vi cụ thể nhằm yêu cầu Tòa án cấp phúc thẩm xét xử lại vụ án, đánh giá về tính chính xác, đúng luật của bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật.