CHƯƠNG 1: VỀ TÁC PHẨM NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM VÀ KHÁI NIỆM “YẾU TỐ THẦN KỲ” 1.1 Giới thiệu về tác phẩm Nghìn lẻ một đêm Nghìn lẻ một đêm là kho tàng truyện kể có nguồn gốc dân gian đồ sộ của dân tộc Ả Rập. Về thời điểm ra đời của nó, đã có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng quan điểm được nhiều nhà nghiên cứu tán thành nhất là tác phẩm này chỉ thật sự hoàn thiện dưới hình thức như chúng ta thấy ngày nay là vào thế kỷ XV; tuy nhiên, những thành phần cốt lõi của nó đã hình thành trong khoảng thời gian từ trước thế kỷ IX cho đến thế kỷ XII. Nguồn gốc của những truyện kể được tích hợp trong Nghìn lẻ một đêm cũng gây nên những tranh luận. Dựa trên việc khảo sát những văn bản truyện cổ của các vùng có mối quan hệ với Ả Rập, các nhà nghiên cứu cho rằng Nghìn lẻ một đêm đã tiếp nhận không chỉ một nguồn mà nhiều nguồn truyện kể từ những dân tộc khác nhau như Ấn Độ, Ba Tư, Ai Cập, Hi Lạp – La Mã… Sự tiếp nhận này trải qua một quá trình lâu dài và khả năng những người kể chuyện chuyên nghiệp đã tuyển chọn, trau chuốt và hoàn chỉnh nó trong hình thức trọn vẹn như hiện nay là rất cao.
Vì thế, không thể xếp tác phẩm này vào loại hình văn học dân gian. Nó thuộc địa hạt của văn học thành văn hay nói chính xác hơn, nó nằm trong bước chuyển hóa từ văn học dân gian sang văn học thành văn (văn học trung đại). Nghìn lẻ một đêm, nói như nhà văn Orhan Pamuk, giống như một đại dương truyện kể vô đáy, nơi con người biến hóa trong mọi mặt của đời sống, là một trong những tác phẩm có tầm ảnh hưởng lớn đến các loại hình văn học nghệ thuật đời sau. Sự phổ biến của nó trên thế giới là không thể phủ nhận được.
Ngay khi vừa đặt chân đến châu Âu vào thế kỷ XVIII thông qua bản dịch của Antoine Galland, nó đã gây nên một cơn sốt xuất bản và sự ngưỡng mộ hiếm thấy. Tầm ảnh hưởng của nó đối với văn học phương Tây là rất mạnh mẽ. Tác phẩm này được ví như là bức tranh lộng lẫy của văn hóa Ả Rập. Quả thật, tất cả chân dung tinh thần Ả Rập đã hiện lên trong Nghìn lẻ một đêm.
9 Ẩn chứa trong những truyện kể ấy là sự phức hợp về quan niệm, tư tưởng và văn hóa của người Hồi giáo. Nhưng không chỉ như thế, tác phẩm này có giá trị bất hủ là vì nó cho ta thấy một thế giới tràn trề sức mạnh tưởng tượng đáng kinh ngạc và sự hấp dẫn khó cưỡng của những điều thần kỳ. Sức sống của Nghìn lẻ một đêm, đó chính là quyền năng của truyện kể. Về khái niệm “yếu tố thần kỳ” Định nghĩa khái niệm “yếu tố thần kỳ” là một công việc không hề dễ dàng bởi bản chất rất phức tạp của nó.
Ngay trong bản thân khái niệm này tự nó đã tồn tại những vấn đề nan giải, những mâu thuẫn dai dẳng. Thêm vào đó, tính mơ hồ khiến nó càng trở nên khó nắm bắt hơn. Về mặt thuật ngữ, “yếu tố thần kỳ” tương ứng với từ “merveilleux” trong tiếng Pháp. Chúng tôi xin giới thiệu một số định nghĩa về khái niệm này.
Trong công trình khá thú vị Dẫn giải ý tưởng văn chương (Guide des idées littéraires), Henri Bénac đã đưa ra một định nghĩa ngắn gọn về “cái thần kỳ” (merveilleux): “Huyền diệu1 là thuật ngữ chỉ ra cung bậc hòa trộn của cái siêu tự nhiên với hiện thực để làm độc giả vui sướng thích thú” [3, tr. Ở định nghĩa này, Henri Bénac đã chỉ ra “nơi ở” của cái thần kỳ, đó là thế giới trộn lẫn giữa những điều giống như thực và những điều siêu nhiên, khác thường, phi lý. Và sự trộn lẫn này tạo nên ngạc nhiên, thích thú cho người đọc. Ông cũng phân loại hình thức của thể loại thần kỳ.
Theo đó, trong hình thức truyền thống, thể loại “huyền diệu” được chia thành hai nhánh là “thể loại huyền diệu Cơ đốc giáo” và “thể loại huyền diệu đa thần”. Nhưng bắt đầu từ thời kỳ chủ nghĩa lãng mạn, thể loại này có sự biến chuyển về cung bậc, chuyển hóa thành “thể loại huyền ảo”, “huyền diệu siêu thực” và “huyền diệu hiện đại”. Trong từ điển La littérature francaise de A à Z (Văn học Pháp từ A đến Z) do Claude Eterstein chủ biên, ở mục từ “merveilleux”, ta có thể tìm thấy 1 Khái niệm “merveilleux” (cái thần kỳ) trong bản dịch này được dịch là “huyền diệu” (có lẽ người dịch đã dịch theo nghĩa từ vựng thông thường) 10 một số thông tin hữu ích: “Về phương diện từ nguyên, từ “merveilleux” bắt nguồn từ tiếng Latin “mirabilis”, có nghĩa là “đáng thán phục” (admirable) và “lạ kỳ” (étonnant). Có thể định nghĩa khái niệm này như sau: sự hiện hữu của những thực thể hay những yếu tố siêu nhiên (surnaturel) trong văn bản văn học” [49, tr.
Cũng giống như định nghĩa trên, định nghĩa này cũng nhắc đến sự tồn tại của yếu tố siêu nhiên trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm thần kỳ. Từ điển này cũng nêu lên một cách khái quát lịch sử của “cái thần kỳ”: “Cái thần kỳ bắt nguồn từ những huyền thoại cổ xưa: sử thi phương Đông (Gilgamesh), Hi Lạp (Iliade, Odyssée), La Mã (Énéide) đều thuộc phạm vi của cái thần kỳ ở chiều kích mà yếu tố siêu nhiên (surnaturel) can thiệp một cách triệt để trong thế giới thần tiên hư cấu… Bị thay thế bởi cái kỳ ảo (fantastique), cái thần kỳ tái xuất trong thế kỷ XX, đặc biệt là trong những văn bản của chủ nghĩa siêu thực. Ở một viễn cảnh khác, thể loại khoa học viễn tưởng cũng thuộc phạm vi cái thần kỳ” [49, tr. Như vậy, cái thần kỳ có nguồn gốc cổ xưa; nó tồn tại từ rất lâu trong những hình thức văn học dân gian và tiếp tục hiện hữu trong văn chương hiện đại.
Chủ nghĩa siêu thực là nơi khá “ưu ái” cho cái thần kỳ. André Breton thậm chí còn cho rằng địa hạt của cái thần kỳ là thơ chứ không phải là văn xuôi. Trong từ điển bách khoa toàn thư bằng tiếng Pháp Encyclopaedia universalis, ở mục từ “merveilleux”, ta có thể tìm thấy một định nghĩa kỹ lưỡng và có vẻ dè dặt hơn: “Theo nghĩa từ nguyên, cái thần kỳ là hệ quả mang tính văn học khơi dậy nơi người đọc (hay khán giả) một ấn tượng ngạc nhiên và thán phục. Trong thực tế, nó không dừng lại ở đấy.
Tu từ học cổ điển đã giới hạn cái thần kỳ vào vai trò của cái siêu nhiên (surnaturel)2 trong truyện kể và mô tả nó như là tổng thể các phương thức đã góp phần loại bỏ chính nó ra khỏi sự đáng tin và cuối cùng trượt ra ngoài vấn đề lối viết. Một xu hướng gần đây thì định dạng nó như một sự thoát hiện của đức tin – tín ngưỡng, cái luôn tồn tại trong kinh nghiệm nhân loại. Khởi nguồn từ đó để chỉ rõ tính hiện hữu 2 Khái niệm “siêu nhiên” (surnaturel) ở đây có thể hiểu là những gì ở trên tự nhiên và không thể giải thích được; có thể thuộc lĩnh vực tôn giáo hay là phép thần tiên biến hóa 11 của con người trong thế giới và sự hiện hữu của thế giới con người. Hoặc là người ta kết thúc bằng cách chối bỏ nó hoàn toàn, hoặc là thừa nhận nó hoàn toàn.
Ở đây hẳn là có thiếu hụt một đặc tính cần thiết của khái niệm: xác định một phạm vi nhất định… Cái thần kỳ làm cho ta thừa nhận cái phi lý, cái khó hiểu. Đó có thể là điểm chung giữa Aristote – người đã đưa ra khái niệm “thaumaston”3 như là một sự thu về của cái phi lý dựa theo cái có thể có thực, những nhà lý luận thời Phục hưng – những người luôn tìm kiếm một phạm vi cân bằng giữa cái siêu nhiên và cái hoa mỹ, và những tác giả hiện đại – những người mà, trong xã hội đầy những giả tượng, tái tạo cái thần kỳ như là sự khúc xạ của những điều khả dĩ và như là một khoảng trống mở cho nghệ thuật trong sự cáo chung của Chúa, của Sự thật và của thế giới” [50, tr. Từ định nghĩa này, ta có thể xác định cái thần kỳ có mối quan hệ với sự ngạc nhiên - thán phục và cái phi lý, khó hiểu. Nó đã nhận được sự quan tâm từ rất lâu trong lịch sử nghiên cứu văn học – nghệ thuật, chứ không phải chỉ mới gần đây.
Tiêu biểu nhất là Aristote với khái niệm “thaumaston” mà ông đã sử dụng trong công trình lý luận Thi học, với ý nghĩa chỉ một ấn tượng ngạc nhiên, thán phục. Nhưng việc liệu Aristote có phải là nhà lý luận đầu tiên của cái thần kỳ hay không thì rất khó xác định bởi sự phức hợp trong ngữ nghĩa của khái niệm “thaumaston”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính những nhà bình chú thời kỳ Phục hưng mới là những người đặt nền tảng lý luận cho cái thần kỳ. Thông qua định nghĩa này, ta thấy nhiều vấn đề phức tạp được gợi mở, nhất là trong việc xác định phạm vi và đặc trưng của yếu tố thần kỳ cũng như đưa ra một cái nhìn bao quát lịch sử nhận thức về cái thần kỳ.
Có thể rút ra một vài điểm chung trong những định nghĩa trên. Điểm chung thứ nhất là nêu lên được nghĩa từ nguyên của từ “merveilleux”, ta có thể thấy được những nét nghĩa ban đầu của khái niệm này liên quan đến sự lạ kỳ và ấn tượng kinh ngạc, thán phục, vui thích. Điểm chung thứ hai là những định nghĩa trên đều nhắc đến sự hiện hữu của “yếu tố siêu nhiên” (surnaturel), xác định yếu tố thần kỳ thông qua yếu tố này. Và cuối cùng, cả ba định nghĩa đều 3 “Thaumaston” là một khái niệm xuất hiện trong tác phẩm Thi học (Poétique) của Aristote 12 đưa ra một cái nhìn bao quát về tiến trình biến đổi của yếu tố thần kỳ.
Thế nhưng có một nghịch lý là mặc cho sự cố gắng của nhiều nhà nghiên cứu, “cái thần kỳ” (merveilleux) vẫn tồn tại như là một thách thức cho những ai bước vào lĩnh vực của nó bởi như trên đã nói, khái niệm này mang tính mơ hồ rất cao, việc xác định và khu biệt nó thực sự rất phức tạp. Tuy nhiên, điều này không phải là “bất khả thi”. Nỗ lực của nhà nghiên cứu Tzevan Todorov là một ví dụ. Với cách nhìn của một nhà cấu trúc luận, ông đã khu biệt “cái thần kỳ” (merveilleux) thông qua mối quan hệ với “cái kỳ ảo” (fantastique).
Đứng ở góc nhìn của Todorov, để hiểu “cái thần kỳ” (merveilleux), trước tiên ta phải nắm bắt được “cái kỳ ảo” (fantastique).