CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THÀNH NGỮ 1.1 Khái niệm về thành ngữ: Từ lâu, thành ngữ đã trở thành lời ăn tiếng nói của nhân dân. Có thể nói, thành ngữ là quá trình sáng tạo ngôn ngữ của các tác giả dân gian nhằm diễn đạt hình ảnh của cuộc sống lao động, bằng cách đúc kết những câu nói có tính chất khẳng định dựa trên kinh nghiệm sống. Việc sử dụng thành ngữ sẽ làm cho câu nói trở nên gần gũi và đầy tính thuyết phục. Trong những câu văn, câu thơ có sự xuất hiện của thành ngữ thì sẽ làm cho những câu văn câu thơ đó thêm phần xúc tích, ngắn gọn và dễ hiểu.
Thành ngữ đã được sự quan tâm của rất nhiều nhà nghiên cứu. Có rất nhiều vấn đề nghiên cứu xung quanh thành ngữ nhưng trong đó khái niệm về thành ngữ là vấn đề được quan tâm nhiều nhất. Những công trình nghiên cứu về khái niệm thành ngữ đã thu được nhiều kết quả khả quan. Ở đây, chúng ta có thể kể đến công trình nghiên cứu về khái niệm thành ngữ của các tác giả sau: * Quan niệm về thành ngữ của tác giả Nguyễn Văn Nở: Theo Nguyễn Văn Nở: “Thành ngữ là những tổ hợp từ có sẳn (cụm từ cố định), tương đối bền vững về hình thái cấu trúc, có khả năng định danh như từ dùng để gọi tên sự vật, tính chất, hành động”[12,tr.
Tác giả cho rằng thành ngữ là cụm từ cố định, bền vững về hình thái cấu trúc và có khả năng định danh. Ví dụ như thành ngữ Chuột sa chĩnh gạo chỉ những người may mắn gặp được nơi đầy đủ có cuộc sống nhàn hạ, thành ngữ Tai to mặt lớn chỉ những người có quyền thế địa vị cao trong xã hội, hay thành ngữ Buồn ngủ gặp chiếu manh chỉ những người may mắn đúng lúc đúng dịp. Đó là những câu thành ngữ thể hiện chức năng định danh như từ và biểu thị khái niệm một cách bóng bẩy. Thành ngữ là kết tinh từ lời ăn tiếng nói của dân tộc, được hình thành trong hoàn cảnh sống cùng sự tác động của môi trường tự nhiên, văn hóa và đời sống xã hội.
* Quan niệm về thành ngữ của tác giả Hoàng Văn Hành: Theo Hoàng Văn Hành: “Thành ngữ là một tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái-cấu trúc, hoàn chỉnh, bóng bẩy về ý nghĩa, được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp thường ngày, đặc biệt là trong khẩu ngữ”[8,tr. Ông cho rằng, thành ngữ là tổ hợp từ cố định, bền vững về hình thái cấu trúc, hoàn chỉnh về ý nghĩa, và được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp thường ngày. Ví dụ thành ngữ Lẩn như trạch 8 chỉ sự lẩn đi nơi khác một cách nhanh chóng, không ai kịp nhìn thấy và cố tình trốn tránh một việc gì đó. Tính cố định về hình thái–cấu trúc được thể hiện: Một là, thành phần từ vựng của thành ngữ, nói chung là ổn định, nghĩa là, các yếu tố tạo nên thành ngữ hầu như được giữ nguyên trong sử dụng, mà không thể thay thế bằng các yếu tố khác.
Chẳng hạn, phải nói “Chân đăm đá chân chiêu”, chứ không được nói “Chân phải đá chân trái”, mặc dù đăm thời cổ có nghĩa là phải, chiêu có nghĩa là trái. Hai là, tính bền vững về cấu trúc của thành ngữ thể hiện ở sự cố định về trật tự các thành tố tạo nên thành ngữ. Ví dụ, chúng ta thường nói thành ngữ Cứng đầu cứng cổ, chứ không ai nói cứng cổ cứng đầu, hoặc thành ngữ Tai to mặt lớn, không ai nói mặt lớn tai to. Bên cạnh đó, thành ngữ còn có đặc trưng nổi bật là tính hoàn chỉnh và bóng bẩy về nghĩa.
Nó biểu thị những khái niệm hoặc biểu tượng trọn vẹn về các thuộc tính, quá trình hay sự vật. Nói một cách khác, thành ngữ là những đơn vị định danh của ngôn ngữ. * Quan niệm về thành ngữ của tác giả Nguyễn Thiện Giáp: Theo Nguyễn Thiện Giáp: “Thành ngữ là những cụm từ cố định, vừa có tính hoàn chỉnh về nghĩa, vừa có tính gợi cảm”[7,tr. Tác giả cho rằng thành ngữ là cụm từ cố định, hoàn chỉnh về nghĩa.
Ví dụ như thành ngữ Chó ngáp phải ruồi chỉ những kẻ bất tài vô dụng nhưng lại gặp may mắn ngẫu nhiên. Hay thành ngữ Hết lòng hết dạ chỉ những người tận tâm tận lực, dốc hết sức hết lòng mình để giúp đỡ người khác, không hề so đo tính toán. Bên cạnh nội dung trí tuệ, các thành ngữ bao giờ cũng kèm theo các sắc thái bình giá, cảm xúc nhất định, hoặc là kính trọng, tán thành, hoặc là chê bai khinh rẻ, hoặc là ái ngại xót thương v.v…Chẳng hạn thành ngữ Nói thánh nói tướng vừa diễn đạt khái niệm ba hoa khoác lác, vừa kèm theo thái độ chê bai không tán thành. Thành ngữ Thắt lưng buộc bụng vừa diễn đạt khái niệm tiết kiệm dè xẻn, vừa thể hiện cả thái độ tán thành.
Thành ngữ Chó cắn áo rách vừa biểu thị sự không may, vừa tỏ thái độ cảm thông. Nhìn chung, trong 3 quan niệm về thành ngữ trên, ba tác giả Nguyễn Văn Nở, Hoàng Văn Hành, Nguyễn Thiện Giáp đều đồng ý thành ngữ là cụm từ cố định, hoàn chỉnh về nội dung và hình thức. Các quan niệm còn cho rằng thành ngữ được gọt giũa bóng bẩy và có tính gợi cảm. Trên cơ sở đó, chúng ta có thể đúc kết lại khái niệm về thành ngữ như sau: 9 Thành ngữ là những cụm từ cố định được dùng để định danh cho sự vật, tính chất, hành động.
Thành ngữ hoàn chỉnh về nội dung và hình thức. Thành ngữ có hình thức diễn đạt bóng bẩy, trau chuốt mang tính biểu cảm. Nghĩa của thành ngữ là một chỉnh thể chứ không phải là nghĩa của từng yếu tố trong chỉnh thể đó.2 Đặc điểm của thành ngữ: Thành ngữ có những đặc điểm sau: 1.1 Tính biểu trưng: Quan niệm về tính biểu trưng thì cũng có nhiều tác giả đề cập đến: Theo quan niệm của Đỗ Hữu Châu thì hầu hết tất cả các ngữ cố định dù có tính thành ngữ cao (như Đi guốc trong bụng) hay thấp (như Ăn đói mặc rét) đều là những bức tranh nho nhỏ về những vật thực, việc thực, cụ thể, riêng lẻ, được nâng lên để nói về cái phổ quát, trừu tượng. Do đó, ông quan niệm biểu trưng là: “lấy những vật thực, việc thực để biểu trưng cho những đặc điểm, tính chất, hoạt động, tình thế…phổ biến khái quát”[1,tr.
Đặc biệt, các tình thế có tính chất biểu trưng cao. Bởi lẽ, tình thế đã là cái gì hết sức phức tạp khó nói, lại còn bộc lộ thái độ, cách đánh giá của người nói đối với tình thế hay đối với người bị lâm vào tình thế đó nữa. Ví dụ, biểu trưng cho tình thế đó là thành ngữ Cá nằm trên thớt ám chỉ người đã rơi vào tình thế nguy kịch, không biết sống chết thế nào, sự sống và cái chết của bản thân do người khác định đoạt. Hay thành ngữ Chuột chạy cùng sào, đây là tình thế của những người rơi vào bước đường cùng, bế tắc không lối thoát mặc dù họ đã xoay sở hết cách.
Nếu như, chúng ta không dùng thành ngữ Cá nằm trên thớt hoặc thành ngữ Chuột chạy cùng sào mà lại dùng cụm từ tự do như những lời giải nghĩa trên, chúng ta chẳng những không thể nói lên đầy đủ những cái đáng nói của tình thế đó mà còn phạm phải nhược điểm là dài dòng, rườm rà và nhạt nhẽo. Cho nên, khi chúng ta đưa ra một sự kiện có thật “chuột bị đuổi chạy trên cái sào dựng đứng” rồi để cho người nghe, người đọc tự suy ra những điều có thể suy ra được, đó là con đường tốt nhất vừa đảm bảo đủ ý, vừa đạt được tính hàm xúc mà lại gây được ấn tượng sâu sắc. Vì thế, “Biểu trưng là cơ chế tất yếu mà ngữ cố định, mà từ vựng phải sử dụng để ghi nhận, diễn đạt những nội dung phức tạp hơn một khái niệm đơn”[1,tr. Theo Đỗ Việt Hùng “Tính biểu trưng của thành ngữ có được là do tính thành ngữ đem lại.
Quá trình suy luận nghĩa của thành ngữ thông qua các phép chuyển 10 nghĩa làm cho thành ngữ có tính biểu trưng”[10,tr. Một cụm từ mà ý nghĩa của nó không phải thuần túy do tổng nghĩa của các từ theo cấu trúc của nó tạo nên là cụm từ có tính thành ngữ. Ví dụ, chờ hết nước hết cái thì hết nước hết cái có nghĩa khác hẳn với nghĩa của các từ tạo nên nó. Ta nói hết nước hết cái có tính thành ngữ.
Theo Cù Đình Tú thì biểu trưng là “Dựa vào quy luật hài hòa âm thanh, dựa vào quy tắc ngữ pháp, dựa vào quy tắc chuyển nghĩa ẩn dụ và hoán dụ, người ta chọn lấy những tổ hợp từ ngữ miêu tả những hiện tượng sinh động và quen thuộc trong cuộc sống, dùng chúng làm dấu hiệu để gọi tên những đối tượng. Lối gọi tên này mang tính chất biểu trưng, nghĩa là qua những hình ảnh – dấu hiệu này, thành ngữ gợi ra một cái gì đó đằng sau, biểu trưng một cái gì đó”[15,tr. Ví dụ thành ngữ Ăn cháo đá bát biểu trưng cho sự vô ơn bạc nghĩa, đối xử tệ bạc với người đã giúp đỡ cưu mang mình. Hay thành ngữ Chân lấm tay bùn biểu trưng cho sự vất vả lam lũ cực nhọc của công việc đồng áng, thành ngữ Ếch ngồi đáy giếng đây là hình ảnh biểu trưng cho những người ít hiểu biết, kiến thức nông cạn và có tầm nhìn hạn hẹp.
Theo quan niệm của Nguyễn Thị Thu Thủy “Biểu trưng là lấy những vật thực, việc thực làm biểu tượng để nêu những hiện tượng tính chất có tính trừu tượng, khái quát”[14,tr. Theo quan niệm của Nguyễn Văn Nở thì “Về mặt nội dung, thành ngữ thường được cấu tạo theo quy tắc chuyển nghĩa hoặc hình thức so sánh để tạo nên nghĩa biểu trưng”[12,tr. Thường những thành ngữ so sánh thì ý nghĩa biểu trưng của nó không cao so với các thành ngữ được cấu tạo theo quy tắc chuyển nghĩa ẩn dụ hay hoán dụ. Trong cách cấu tạo này, người ta lựa chọn những hình ảnh quen thuộc, sinh động và cụ thể trong đời sống như động vật, thực vật, tự nhiên, đồ dùng… dùng chúng làm những dấu hiệu biểu đạt những vấn đề trừu tượng về đời sống xã hội con người.
Ví dụ để biểu đạt sự buôn bán, lặn lội vất vả nhằm kiếm miếng ăn hàng ngày của những người không có nhiều vốn liếng ở trong xã hội người ta mượn hình ảnh “buôn gánh và bán bưng”. Nói về sự ăn xài, chi tiêu tiết kiệm thì dùng hình ảnh “thắt lưng và buộc bụng”.