Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA SỰ TÍCH ĐỘNG TỪ THỨC, TỪ THỨC LẤY VỢ TIÊN VÀ TỪ THỨC TÂN TRUYỆN 1. Sơ lược về vấn đề thể loại truyện cổ tích thần kỳ và truyện kể địa danh của Sự tích động Từ Thức 1. Tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ Theo cách phân loại của các nhà folklore Việt Nam hiện nay thì thể loại truyện cổ tích gồm ba tiểu loại: Truyện cổ tích loài vật, Truyện cổ tích thần kỳ và Truyện cổ tích sinh hoạt. Truyện cổ tích thần kỳ là một trong ba tiểu loại của truyện cổ tích, mang những đặc trưng nổi bật của thể loại truyện cổ tích, như: Phản ánh mơ ước, nguyện vọng, lý tưởng xã hội của nhân dân thông qua chiến thắng tất yếu của cái thiện, cái đẹp bằng hình thức kỳ ảo.
Truyện cổ tích thần kỳ hấp dẫn người đọc nhờ có sự xuất hiện của lực lượng thần kỳ (yếu tố kỳ ảo) như: ông bụt, bà tiên, mụ phù thuỷ, con yêu tinh, những con vật, đồ vật thần kỳ, những phép màu biến hoá. Yếu tố thần kỳ đã tham gia như một phần không thể thiếu trong cốt truyện, làm cho truyện thêm hấp dẫn, không có yếu tố này cốt truyện sẽ không phát triển được hoặc phát triển theo cách khác và tác phẩm sẽ không còn là một câu chuyện cổ tích thần kỳ. Đồng thời sự xuất hiện của yếu tố thần kỳ đã giúp nhân dân lao động thực hiện những giấc mơ đẹp, biến những khát vọng, mơ ước của mình thành hiện thực trong tác phẩm. Yếu tố thần kỳ chính là nét đặc trưng không thể thiếu của truyện cổ tích thần kỳ, góp phần quan trọng tạo nên một thế giới cổ tích lấp lánh, mang vẻ đẹp kỳ diệu và sức hấp dẫn kỳ lạ đối với con người.
Truyện cổ tích thần kỳ có đối tượng miêu tả chính là con người. Con người trong truyện cổ tích thần kỳ thường rơi vào tình trạng bế tắc, bất lực trước những khó khăn, khi đó lực lượng thần kỳ xuất hiện trợ giúp cho nhân vật vượt qua những khó khăn và xung đột của truyện sẽ được giải quyết, câu chuyện sẽ 14 được phát triển tiếp tục. Hầu hết các vấn đề được nêu lên trong truyện cổ tích thần kỳ đều được giải quyết trực tiếp hay gián tiếp bằng lực lượng thần kỳ. Nội dung phản ánh trong truyện cổ tích thần kỳ thường là phản ánh mâu thuẫn xã hội ở thời kỳ đã có sự phân hóa giai cấp, phân biệt giàu nghèo bằng cách thông qua những xung đột, mâu thuẫn của gia đình nhỏ … Đồng thời là sự phản ánh về số phận của những đứa trẻ mồ côi, người con riêng, người em út và về những nhân vật bất hạnh - sản phẩm của sự chuyển giao từ chế độ mẫu quyền sang phụ quyền, từ xã hội chưa có giai cấp đến xã hội giai cấp, … Kết cấu truyền thống của truyện cổ tích thần kỳ là kết thúc có hậu, cũng có trường hợp kết thúc không có hậu.Những truyện cổ tích có kết thúc không có hậu thường xuất hiện ở giai đoạn sau, khi yếu tố thần kỳ đã nhạt dần và yếu tố hiện thực trong đời sống tăng dần.Truyện cổ tích Sự tích động Từ Thức là một ví dụ tiêu biểu.
Truyện kể địa danh Truyện kể địa danh là nhóm những câu chuyện“lấy nguồn gốc tên gọi của những sự vật tự nhiên hoặc những điểm dân cư làm đối tượng phản ánh rất phong phú, nhiều vẻ. Năm 2000, tác giả Trần Tùng Chinh, trong luận văn thạc sĩ viết về đề tài: Bước đầu tìm hiểu truyện kể dân gian về các địa danh ở Nam Bộ cũng cho rằng:“Các truyện kể đi vào giải thích nguồn gốc tên đất, tên làng, tên sông, tên núi, tên những vị trí địa lý, địa hình của đất (…) là những truyện kể dân gian về địa danh (…) gọi tắt là truyện kể địa danh” [10]. Gần đây nhất trong luận văn thạc sĩ với đề tài: Truyện kể địa danh của người Thái ở Việt Nam, tác giả Nguyễn Thị Mai Quyên cũng đã khẳng định: “Bất cứ câu chuyện dân gian nào cho ta biết (một cách trực tiếp hay gián tiếp) vì sao ngọn núi, con sông, vùng đất, thôn làng… ấy có tên gọi như vậy đều có thể coi là truyện kể địa danh. Kết quả giải thích địa danh phải là căn cư để xác định đối tượng, không thể vì truyện không lấy việc giải thích địa danh làm mục đích mà gạt bỏ ý nghĩa giải thích địa danh của chúng” [60].
Như vậy, có thể nói những kết luận được nói 15 đến trong các luận văn nghiên cứu của các tác giả nói trên đã cho ta một cách hiểu khá đầy đủ về thể loại truyện kể dân gian giải thích tên địa danh. Sự tích động Từ Thức là một truyện thuộc tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ, kể về chàng Từ Thức và nàng tiên Giáng Hương gặp nhau và nên duyên chồng vợ. Đồng thời Sự tích động Từ Thức cũng lại là một truyện mang dấu ấn của truyện kể địa danh, khi nội dung của truyện kể về một hang động, nơi Từ Thức đã sống cùng Giáng Hương quãng thời gian một năm ở Tiên giới bằng 300 năm ở cõi trần. Truyện hướng tới việc giải thích địa danh hang Từ Thức.
Về sau chính hang động này đã mang tên gọi là động Từ Thức - một địa danh kỳ thú đã lưu giữ chuyện tình huyền thoại Từ Thức và Giáng Hương. Do vậy, nghiên cứu về truyện Sự tích động Từ Thức trong dân gian chúng tôi một mặt quan tâm tới đặc trưng của tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ, mặt khác cũng chú ý và không bỏ qua nội dung hướng tới việc giải thích địa danh của truyện. Truyện Sự tích động Từ Thức Truyện cổ tích Sự tích động Từ Thức là câu chuyện cổ tích thần kỳ có nhiều bản kể khác nhau như: - Tích hang ông Từ Thức, in trong Chuyện người xưa, bản kể của Trương Vĩnh Ký. Nxb Sài Gòn, xuất bản lần đầu 1886, tái bản 1974 [37].
- Từ Thức, in trong Truyện cổ Việt Nam, bản kể của Vũ Ngọc Phan, Nxb Văn - sử - địa, Hà Nội, in lần thứ ba năm 1957 [55]. - Từ Thức gặp tiên, in trong Chuyện cổ tích, bản kể của Tô Nguyệt Đình, Nxb Khai Trí, Sài Gòn, 1963 [15]. - Sự tích động Từ Thức, in trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, bản kể của Nguyễn Đổng Chi, Nxb Giáo dục, Hà Nội, năm 2000.[8] - Từ Thức in trong Nam Hải dị nhân liệt truyện, bản kể của Phan Kế Bính, Nxb Trẻ tái bản năm 2001. [5] Bản kể Sự tích động Từ Thức của Nguyễn Đổng Chi có thể tóm tắt như sau: Đời nhà Trần ở châu Ái, có người làm tri huyện Tiên Du, tên là Từ Thức.
16 Cạnh huyện đường, có một ngôi chùa danh tiếng. Trong chùa trồng toàn một loại cây mẫu đơn, đến kỳ hoa nở, người đến xem đông như hội. Một năm vào kỳ hội xem hoa, có người con gái xinh đẹp, do không biết lệ chùa, rón tay ngắt một bông hoa, bị người coi hoa bắt giữ. Động lòng thương, Từ Thức cởi áo ngoài chuộc lỗi cho người con gái ấy.
Tuy làm quan nhưng không thích cuộc sống bị ràng buộc bởi khuôn phép, nịnh trên, nạt dưới, chỉ thích uống rượu, ngâm thơ, thích đàn hát và vui thú non sông, Từ Thức bèn trả ấn tín, bá quan rồi về quê sau đó chu du khắp nơi. Từ Thức vào một hang động, lạc tới cõi tiên ở cửa Thần Phù. Chàng được bà tiên gả vợ cho. Đó chính là tiên nữ Giáng Hương, người con gái được chàng cứu trong hội xem hoa ngày ấy và đang cất công đi tìm.
Ở cõi tiên chừng ba năm, Từ Thức nhớ quê nên xin về thăm một chuyến. Giáng Hương rất buồn nhưng cũng đành phải thuận lòng. Thoắt chốc, Từ đã về đến nhà nhưng từ ngày chàng lên cõi tiên đã gần 300 năm nên không ai biết chàng cả. Buồn rầu vô hạn, Từ Thức muốn lên xe mây đi nhưng xe đã biến mất, chàng lại khăn gói lần mò đến cửa Thần Phù, tìm lại hang cũ dẫn đến động tiên nhưng mịt mù cây đá kín lối không thể tìm ra được nữa.
Chàng bỏ đi, về sau không biết là đi đâu. Từ đấy người ta gọi hang núi ở chỗ này là động Từ Thức. Sự tích động Từ Thức có kết cấu hai phần: Từ Thức gặp tiên và bi kịch Từ Thức. Nhân vật chính là Từ Thức và Giáng Hương, một số nhân vật phụ lướt qua là hai cô tiên áo xanh, bà tiên áo trắng… Các tình tiết, sự việc về cơ bản đều phát triển theo trật tự: giới thiệu về Từ Thức, Từ Thức cứu Giáng Hương ở hội xem hoa, Từ Thức lạc vào động tiên, được bà tiên gả vợ, Từ Thức nhớ nhà trở lại trần gian, Từ Thức không bao giờ trở lại cõi tiên được nữa.
Sự tích động Từ Thức là loại truyện cổ tích thần kỳ đậm chất kỳ ảo, hoang đường vì người trần đến được cõi tiên, lấy vợ tiên, sống cùng tiên. Là một truyện kể dân gian, được lưu truyền từ đời này sang đời khác, mang đặc trưng cơ bản của tiểu loại truyện cổ tích thần kỳ, truyện Sự tích động Từ Thức đồng thời còn mang tính chất là một truyện kể địa danh. Truyện không chỉ kể về mối lương duyên giữa một bên là người trần thế (Từ Thức) và một bên là Tiên (Giáng Hương) - đây là một chủ đề về hôn nhân “Người - Tiên” rất phổ 17 biến trong truyện cổ tích thần kỳ - mà truyện còn nhằm giải thích tên một hang động của xứ Thanh: “Động Từ Thức nằm trong rặng Tam Điệp hùng vĩ trấn giữ mặt bắc của xứ Thanh. Cấu trúc địa tầng đá vôi đã ban tặng cho khu vực miền Trung trở ra của Việt Nam rất nhiều hang động kỳ thú: Tam Thanh, Nhị Thanh của Lạng Sơn, Hương Tích của Hà Tây, Tam Cốc - Bích Động của Ninh Bình, Phong Nha - Kẻ Bàng của Quảng Bình v.
và động Từ Thức của xứ Thanh viết nên một huyền thoại giàu tính triết học nhân sinh, truyện Từ Thức gặp tiên” [ 78]. Động Từ Thức ngày nay vẫn còn dấu tích của nàng Giáng Hương, bàn cờ tiên, suối tiên, kho vàng, kho bạc, cổng trời, v. Đến động Từ Thức, đứng trước cửa hang, phóng tầm mắt bao quát cả một vùng cảnh quan, du khách không khỏi chạnh lòng ngẫm về câu chuyện cổ. Chính nơi này đây, chàng Từ Thức đã gặp tiên và câu chuyện tình chàng Từ Thức và nàng tiên Giáng Hương, câu chuyện người trần lấy tiên ấy đã trộn lẫn bao vui buồn khắc khoải này vẫn luôn là một bí ẩn trong tiềm thức muôn đời.